ەەڭ جاڭا مازمۇندار
مەملەكەتتىك نەگىزگى زاڭ كۇنى مەن «نەگىزگى زاڭدى ۇگىتتەۋ اپتالىعىنىڭ» ۇگىتى
اكىمشىلىك مەكەمەسى 2019-جىلعى كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ ارناۋلى تاقىرىپتىق توپتىق ۇيرەنۋىن وتكىزدى 
اكىمشىلىك مەكەمەسى 2019-جىلعى 15-رەتكى پارتيا باسشىلىق گرۋپپاسى ءماجىلىسىن اشتى
ورتالىقتىڭ ”اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاۋ، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاۋ“ نەگىزگى تاقىرىپتىق تاربيەسى باسشىلىق گرۋپپاسى «حابارلاندىرۋ» باسىپ تاراتتى
شي جينپيڭ رەسەيدىڭ زۇڭتۇڭى پۋتينمەن بەينە ەكراندا كەزدەسىپ
چىن چۋانگو قاشقار ايماعىندا تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزگەندە مىنانى باسا دارىپتەدى
2019-جىلى 12-ايدىڭ 5-كۇنى 282-سان
2019-جىلى 12-ايدىڭ 4-كۇنى 281-سان
2019-جىلى 12-ايدىڭ 3-كۇنى 280-سان
ساۋان اۋدانىنداعى حالىق بۇقاراسى ارالاپ قىزمەت وتەۋ قيمىلىن القادى
2019-جىلى 12-ايدىڭ 2-كۇنى 279-سان
«تارباعاتاي تاڭداي قاقتىراتىن جاعى كوپ جەر ەكەن»
ساۋان اۋدانى 100 مىڭ دانا ەلەكتروندى سالاماتتىق كارتچكاسىن تاراتتى
2019-جىلى 11-ايدىڭ 30-كۇنى 278-سان
اۋىل-قىستاققا ساياحاتتاپ، حالىقتىق تۇسەلحانادا جاتا-جاستانا ءدامدى تاعامداردان ءدام تاتىڭىز
ورتالىق كاسىپورىنى شارۋالاردىڭ قانت قىزىلشاسى كاسىبىن دامىتۋىنا دەم بەردى
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى، مەملەكەتتىك كەڭەس جەردى كوتەرمەگە الۋ قاتىناسىنىڭ ورنىقتىلىعىن ساقتاۋ جانە ۇزاق ۋاقىت وزگەرتپەۋ جونىندەگى پىكىردى جاريالادى
ساۋان اۋدانى 4-كەزەكتى ءمورال ۇلگىلەرىنە سيلىق تاراتۋ سالتىن وتكىزدى
كوپشىلىك ءوزارا كومەكتەسىپ، قيىنشىلىعى بار وتباسىلاردىڭ كەدەيلەسۋىنىڭ الدىن الدى
اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى جەر-جەرگە ساتىلدى
ءورت ءوشىرۋ، ورتتەن ساقتانۋ بازاسىن ەكسكۋرسيالادى
سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى قارتتىڭ باقىتتى تۇرمىسى
2019-جىلى 11-ايدىڭ 29-كۇنى 277-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 28-كۇنى 276-سان
اۋەلگى ماقساتتى، بورىشتى امالياتتا ايگىلەپ، ساياسي دەڭگەيدى جوعارىلاتىپ، جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋدى كۇشەيتىپ، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىنىڭ، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ ورنالاستىرۋلارىنىڭ تياناقتانىپ، تامىر تارتۋىنا كەپىلدىك ەتۋ كەرەك
2019-جىلى 11-ايدىڭ 27-كۇنى 275-سان
پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ءتورتىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ ماڭىزدى شارالارىن تياناقتاندىرىپ، رەفورمانى ۇزدىكسىز جاپپاي تەرەڭدەتىپ، جاندى ۇشتاستىرۋدى، توعىستىرا ساباقتاستىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك
جالپى ءماجىلىس رۋحىن ۇيرەنىپ، بۇقاراعا قىزمەت وتەدى
تۇرعىندارعا قىزمەت وتەۋدىڭ «ەڭ سوڭعى 100 مەتر»ىن تۇتاستىردى
ءبىر رەتكى «ءتورت قابىلەت»تى كۇشەيتۋدىڭ جاندى امالياتى

جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ جەلى وڭىنان كەلدى

جولدانعان ۋاقىتى : 2017/5/18 12:58:01

ءازىز ءجۇنىسباي ۇلى
 
  اتامىز قازاق «جىلقى _ ءتورت تۇلىكتىڭ ءپىرى»، «ات _ ادامنىڭ قاناتى»، «جىلقى _ ەستى مال» دەپ جىلقى جانۋاردى قاستەرلەپ، «ات باسىنا كۇن تۋسا اۋىزدىعىمەن سۋ ىشەر، ەر باسىنا كۇن تۋسا ەتىگىمەن سۋ كەشەر» دەگەن ماقال–ماتەلدەرى ارقىلى جاقسى ات پەن ەرجىگىتتى تەڭ ورىنعا قويعان. دۇنيە مادەنيەتى ءوزارا توعىسقان بۇگىنگى داۋىردە دە «جىلقى مادەنيەتى» مەن جىلقى شارۋاشىلىعى ءار ەلدىڭ ۇكىمەت ورىندارى مەن قوعامنىڭ نازارىن اۋداردى.

   2014–جىلى مامىردا دۇنيە جۇزىلىك جىلقى قوعامىنىڭ ۇيىمداستىرۋىندا بەيجيڭدە اقالتەكە (汗血马)  تۇقىمى جونىندە عىلمي  تالقى جيىنى اشىلعاندا، جيىندى قۇتتىقتاپ، مەملەكەت ءتوراعاسى  شي جينپيڭ جۇڭگونىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىن تانىستىردى. 2015–جىلى دۇنيە جۇزىلىك بيە ءسۇتىن مانەرلەۋ تالقى جيىنى حاربين قالاسىندا اشىلدى. جيىنعا دۇنيە ءجۇزى جىلقى قوعامىنىڭ ۇسىنىسىمەن گەرمانيادان تەگىندە قازاقستاندا تۇرعان، سوۆەت  وداعى ىدىراعان سوڭ ەلىنە قايتىپ، بيە ساۋىپ، قىمىزىن ەۆروپا بازارىنا شىعارىپ جاتقان نەمىستەر قاتىناسىپ، قىمىز اشىتۋ، قىمىز بازارىن شالقىتۋ تاجىريبەلەرىن تانىستىرىپ، قىزعىن قارسى الۋعا يە بولدى.

  وسى ەكى جيىننان كەيىن ەلىمىزدە جىلقى قوعامى قۇرىلىپ، جۇڭگونىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىن دۇنيە ءجۇزى جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزدى. 2016–جىلعى مەملەكەتتىك ەكى ماجىلىستە شينجياڭنىڭ ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ جىلقى ءوسىرۋ كومەسكى شارت–جاعدايلارى تانىستىرىلىپ، قاتىستى ورىنداردىڭ قولداۋ كورسەتۋى تالاپ ەتىلدى. وسى جىلى 12–ماۋسىمدا شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق پارتيا كوميتەتى ۇرىمجىدە ارناۋلى كەڭەيتىلگەن جيىن اشىپ، قاتىستى ورىندار مەن مامانداردىڭ دوكلادتارىن تىڭداپ، «13–بەسجىلدىق» مەزگىلدە شينجياڭدا جىلقى وسىرۋگە باعىتتاپ ءتورت ءتۇرلى ماڭىزدى جۇمىس ورنالاستىردى. شىلدەنىڭ 8–كۇنى جۇڭگو جىلقى قوعامىنىڭ ۇيىمداستىرۋىندا موڭعۇلكۇرەدە ەلىمىزدەگى جوعارى مەكتەپتەر مەن مال شارۋاشىلىق عىلىمىن زەرتتەۋ ورىندارىنداعى  وقىمىستى–زەرتتەرمەندەر  مەن ءناسىلدى جىلقى فەرمالارىنداعى مامانداردى جيىنعا ۇسىنىس ەتىپ، كەزەكتەگى ەلىمىزدىڭ جىلقى شارۋاشىلىعى جايىندا تالقى ورىستەتتى. وسىدان كوپ وتپەي ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق پارتيا كوميتەتى مەن حالىق ۇكىمەتى وبلىسقا توتە قاراستى ورىندار مەن 2 ايماقتىڭ «13–بەسجىلدىق» مەزگىلىندەگى جىلقى شارۋاشىلىعى جوباسىن جاساپ، ارنايى جۇمىس مىندەتتەرىن ورنالاستىردى. دۇنيە ءجۇزى جىلقى شارۋاشىلىعى قوعامىنىڭ نازارى جۇڭگوعا، ەلىمىزدىڭ نازارى شينجياڭعا، اۆتونوميالى رايونىمىزدىڭ نازارى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنا اۋدى. ەلىمىزدىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىن زەرتتەيتىن مامانداردىڭ جىلقى ءوسىرۋ قاجەتتىلىگى مەن تۇقىم باعدارى جايلى زەرتتەۋلەرى، پايىمداۋلارى كەزەكتەگى ساياحات، ات بايگە، ات ءۇستى دەنە تاربيەسى سياقتى قيمىلدارعا شوعىرلاندى. قازاق، موڭعۇل، قىرعىز ۇلتتارى ۇلتتىق باس قوسۋلارىندا بايگە، جورعا جارىستارىن وزدىرادى. ولاردىڭ كوكپار، قىزقۋار، تەڭگە ءىلۋ سىندى ات ءۇستى ويىندارى بار. موڭعۇلكۇرە اۋدانى ءار جىلى «ءتاڭىرتاۋ جىلقى مەرەكەسىن» وزدىرىپ كەلەدى. قاراعاندى ات بايگە كلوبى اپتا سايىن ۇشقىر ىلە جىلقىسىنىڭ بايگەسىن وزدىرىپ، ەلىمىزدىڭ ءىشى–سىرتىنان كەلگەن ساياحاتشىلاردى وزىنە باۋراپ وتىر. تاڭداۋلى جىلقى تۇلىگىن ءوسىرىپ، بايگە ات باعۋ  جەرلىك ەكونوميكانى دامىتاتىن، كەدەيلەردى كەدەيلىكتەن ارىلتاتىن كىرىس قاينارىنا اينالدى. جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ جەلى وڭىنان كەلدى. بۇل جونىندە گازەت–جۋرنالداردان كورىپ تە ءجۇرمىز. وسىعان وراي رايونىمىزدىڭ تاريحتان بەرگى جىلقى ءوسىرۋى، جىلقى تۇقىمىن جاقسارتىپ، يگىلىكتەنۋى جايىندا بىلەتىندەرىمدى وقىرماندارمەن ورتاقتاسۋدى ءجون كوردىم.
 
  جىلقىنىڭ تاريحي داۋىرلەردەگى قاجەتتىلىگى مەن تۇقىمدارى

  تاريحقا نازار سالساق، ورتا ازيادا اقالتەكە جىلقىسى، توقپاق جالدى تورى موڭعۇل جىلقىسى، «قۋسا جەتىپ، قاشسا قۇتىلعان، كۇندى تۇنگە جالعاپ، تالىقپاي شاباتىن قىپشاقتىڭ تاۋەت ساندى، سارى باۋىر، قاقپان بەل قوڭىرلارى» بۇگىنگى قازاق جىلقىسى دەگەن اتپەن دۇنيەگە ايگىلى بولعان.

  ەۆروپادا بۋ ماشيناسى دۇنيەگە كەلگەن سوڭ ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى قاتار دامىپ، ادامزات وركەنيەتىندە تاريحي بۇرىلىس بولدى. ۇلى بريتانيادا سول ءداۋىردىڭ سۇرانىسىنا قاراي ونەركاسىپتى بيازى جۇنمەن، ەتپەن قامداۋ ءۇشىن تور ەتتى سيىر تۇقىمدارى مەن جارتىلاي بيازى ءجۇندى، تور ەتتى قوي تۇقىمدارى، ءسۇتتى سيىر، اسكەري كولىككە قاجەتتى مال تۇقىمدارى ارنايى جەتىلدىرىلگەن. ەۆروپا ەلدەرى اسكەري كولىك ءۇشىن انگلا دون جىلقىسىن، اۋىل شارۋاشىلىق وندىرىسىنە قاجەتتى اردون جىلقى تۇقىمدارىن الدىمەن جەتىلدىرگەن ەكەن. انگلا دون جىلقى تۇقىمى كەيىن دۇنيەدە اتاقتى جىلقى تۇقىمدارىن جەتىلدىرۋگە تۇقىمدىق اتالىق بولعان، بۇل كۇندەرى تازا قاندى ەنگليز جىلقىسى امەريكا قۇرلىعىنا تۇگەل تارادى. كوپتەگەن ازيا ەلدەرىندە دە وسىرىلۋدە.

  جالپىلاي العاندا دۇنيە جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى، تۇقىمىنىڭ جاقسارۋى ءار داۋىردەگى نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرگە قاراي بولعان. تاريحتا ءار ەلدىڭ اسكەري كۇش سالىستىرماسى اتتى اسكەرلەرمەن ولشەنگەن كەزدەردە جىلقى اسكەري ءمىنىس ات؛ اۋىل شارۋاشىلىق ءوندىرىسىن دامىتۋ جولعا قويىلعاندا باستىسى جۇمىس، ءمىنىس كولىگى؛ ەت، ءسۇت ونىمدەرى ءۇشىن ءوسىرىلدى. ونان قالسا، ات بايگە، ات ءۇستى دەنە تاربيە قيمىلدارى، ۇلتتىق باس قوسۋلار ءۇشىن ساراپتالدى. باپكەرلەر بايگە اتتاردى ادەتتەگى جىلقىدان دا تاڭداپ جەتىلدىردى.

  ەۆروپا ەلدەرىندە عىلىم–تەحنيكانىڭ دامۋىمەن جىلقى شارۋاشىلىعى سان، ساپا جاعىنان دۇنيەدە الدىڭعى ورىندا بولىپ كەلدى. 2–دۇنيە جۇزىلىك سوعىستان  كەيىن  سوۆەت وداعى دۇنيەدەگى جىلقىلى ەل بولىپ، كوپتەگەن اتاقتى جىلقى تۇقىمدارىن جەتىلدىرىپ، ازيا ەلدەرىن جىلقى تۇقىمىمەن قامدادى. اسكەري كۇش سالىستىرماسى اۋەگە، تەڭىز ايدىندارىنا قاراي ويىسقاندا امەريكا قۇرلىعىندا جىلقى شارۋاشىلىعى دامىپ ا ق ش، مەكسيكا، برازيليا، ارگەنتينا، كانادا ەلدەرى تازا قاندى ەنگليز جىلقىسىن ات ءۇستى دەنە تاربيە قيمىلدارىنا پايدالانىپ، ءبىر مەزگىل داۋرەندەدى.

  جۇڭگو تاريحتان بەرى جىلقىنى اسكەري كولىك، اۋىل شارۋاشىلىق ءوندىرىس كولىگى، قاتىناس–تاسىمال ءۇشىن پايدالانعان. تاريحتا ىشكى موڭعۇل، حيلۇڭجياڭ، شينجياڭ، يۇننان، گۇيجوۋ، جيلين سىندى ولكە، رايوندار جىلقى سانى جاعىنان رەتىمەن الدىڭعى ورىندا بولعان. تاياۋ جىلداردان بەرگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماشينالاسۋى، مال جايىلىمىنىڭ تارايۋى ءار ەلدىڭ، ەلىمىزدەگى ءار ولكە–رايونداردىڭ جىلقى سانىنا قايتا اسەر ەتتى. بىرلەسكەن ەلدەر ۇيىمىنىڭ 2014–جىلعى ساناعىندا جۇڭگو، امەريكا، مەكسيكا، رەتى بويىنشا جىلقى سانى جاعىنان  الدىڭعى ورىندى يەلەگەن. ەلىمىزدىڭ وسى جىلعى ساناعىندا شينجياڭ، ىشكى موڭعۇل، يۇننان، سىچۋان، گۇيجوۋلار الدىڭعى قاتاردا بولىپ، جۇڭگودا 42 ءتۇرلى جىلقى تۇقىمى، 6 ميلليون 30 مىڭ جىلقى بار ەكەنى انىقتالىپ، دۇنيەدەگى ەڭ الدىڭعى ورىنداعى جىلقىلى ەل بولعان. بۇل، ارينە، وسى ولكە، رايوندارعا ورنالاسقان ۇلتتاردىڭ جىلقى ءوسىرۋ اۋەسىمەن، جىلقىنى كۇندەلىكتى تۇرمىس قاجەتىنە پايدالانۋىمەن، ۇلتتىق سيپات الاتىن ازىق–تۇلىك قۇرامىمەن تىعىز قاتىستى. شينجياڭدا 2014–جىلعى جىلقى سانى 894 مىڭ، بۇنىڭ 619 مىڭ 400 ى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىندا بولعان. بۇل دۇنيەنى وزىنە جالت قاراتقان سان. تاياۋ جىلداردان بەرى موڭعۇلكۇرەدەگى ەكى جىلقى فەرماسى مەملەكەتتىڭ مال تۇقىمىن جاقسارتۋ قارجىسىنا قول جەتكىزىپ، دۇنيەدەگى اتاقتى بايگە جىلقى تۇقىمدارىنان 700 باستان ارتىق جىلقىنى ءور تەكەسكە اكەلىپ،   جەڭىل،   ۇشقىر، بايگە  اتتارىن (快速轻骑马) جەتىلدىرىپ، جۇڭگودا كۇن سايىن ات بايگەلەرىن وزدىرىپ وتىرعان 832 ورىنداعى كلوبتاردى قامداپ، اتاق–داڭقى كەڭ جايىلدى.
 
  شينجياڭداعى جىلقى تۇقىمدارى

  شينجياڭدا جىلقى تۇقىمدارىنا ات قويىپ، قاعاز بەتىنە ءتۇسىرۋ 1959–جىلى 1–قازاننان باستالىپتى. وسى كۇنى مەملەكەت قۇرىلعاندىعىنىڭ ون جىلدىق، شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونى قۇرىلعاندىعىنىڭ بەس جىلدىق تورقالى تويىنا ارناپ ۇرىمجىدە ورتالىق پەن ەلىمىزدىڭ جەر–جەرىنەن كەلگەن ۋاكىلدەرگە ءار سالا، ءار كاسىپتەن ازاتتىقتان كەيىن قول جەتكىزگەن تابىستاردان كولەمدى كورمە اشىپ، كورمەگە اكەلىنگەن جىلقىلاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنە كەلگەن جەرىنە، كەيبىرەۋلەرىنە ۇلتپەن بايلانىستىرىپ ات قويىپ تانىستىرعانداعى اتى كەيىن مال تۇقىمدارىنىڭ اتى بولىپ، قاعاز بەتىنە ءتۇسىپ، تاريحقا قالعان ەكەن. وسى تۇستا شينجياڭدا ىلە جىلقىسى، قاراشارى جىلقىسى، حوشوت جىلقىسى، اراتۇرىك جىلقىسى، باركول جىلقىسى، قازاق جىلقىسى، قىرعىز جىلقىسى، تاجىك جىلقىسى دەگەن جىلقى    تۇقىمدارى    اتالىپتى. 1985–جىلى «شينجياڭ ءۇي جانۋارلارى مەن قۇستارىنىڭ تۇقىمدىق شەجىرەسى» باسپادان شىققاندا ونداعى جىلقى تۇقىمدارى ىلە جىلقىسى، قاراشارى جىلقىسى، اراتۇرىك جىلقىسى، باركول جىلقىسى، قازاق جىلقىسى دەپ تانىستىرىلعان. 2014–جىلى بەيجيڭدە  اشىلعان  اقالتەكە (汗血马) جىلقىسى جونىندەگى تالقى جيىندا جۇڭگونىڭ 42 جىلقى تۇقىمى، شينجياڭداعى 6 جىلقى تۇقىمى تانىستىرىلىپ، سونىڭ ىشىندە ىلە جىلقىسىنا حالقارالىق  وزىق ورەدەگى جىلقى تۇقىمى دەپ باعا بەرىلگەن. ءبىز ەندى وسى جىلقى تۇقىمى جايىندا توقتالايىق.

  ەلىمىزدىڭ جازبا   تاريحي   دەرەكتەرىندە «ءتاڭىرتاۋ دۇلدۇلدەرى» دەگەن اتپەن جۇڭحۋا ازاماتتارىنا تانىمالى بولعان جىلقىنىڭ بۇگىنگى اتاۋى _ ىلە جىلقىسى. ىلە جىلقىسى تاريحتىڭ دامۋ ۇردىستەرىندە قازاق جىلقىسىن نەگىزگى تۇلعا (ەنەلىك) ەتكەن ءار ۇلت حالىق بۇقاراسىنىڭ باعىمىنداعى جىلقىلاردى شەت ەلدەردىڭ اتاقتى جىلقى تۇقىمدارىمەن ۇزاق جىلدار بۋدانداستىرىپ، ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مال شارۋاشىلىق عىلىم اكادەميالارىنداعى پروفەسسور–ماماندار، ءار دارەجەلى مال تۇقىمىن جاقسارتۋ قىزمەت وتەۋ ورىندارىنداعى تەحنيكتەر مەن قالىڭ مالشى قاۋىمنىڭ مال شارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ تاريحي دامۋ كەزەڭدەرىندە قايتا–قايتا عىلمي ساراپتاۋىنان ءوتىپ، تاڭداپ وسىرگەن جىلقى تۇقىمى. ونىڭ تۇقىم جاقسارتۋ كورسەتكىشتەرى ءوندىرىس امالياتىنان الىنىپ، جوعارى ورىنداردىڭ بەكىتۋىنەن ءوتىپ، قايتادان وندىرىسكە جەتەكشىلىك ەتۋدە پايدالانىلعان. ءبىتىمى زور، دەنە ولشەمدەرى تۇقىمدىق كورسەتكىشتەرگە تولىمدى، مىنىسكە، جۇمىسقا، اسكەري قاجەتكە باپ كەلەتىن، ەت، ءسۇت، تەرى ونىمدەرىن بەرەتىن، دالا جايىلىمىنا كونىمدى جىلقى تۇقىمى دەپ باعا بەرىلگەن.

  قازىر قوناقاي جىلقى فەرماسى، قاراعاندى جىلقى فەرماسى ىلە جىلقىسىنىڭ تۇقىمدىق ايعىرلارىن جەتىلدىرەتىن جىلقى فەرمالارى بولىپ كەمەلدەنە ءتۇستى. ەلىمىزدىڭ جەر–جەرىنە قاجەتتى ىلە جىلقىسىنىڭ تۇقىمدىق ايعىرلارىن جەتىلدىرىپ بەرىپ، ىلە جىلقىسىنىڭ تۇقىمىن بۇكىل ەلىمىزگە جايدى. ءبىز بۇل قىزمەتتەر جونىندەگى تۇسىنىگىمىزدى ونان ارى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن، تاريحتا ىلە جىلقىسىنا بەرىلگەن باعالار مەن تۇقىمدىق ولشەم–كورسەتكىشتەردىڭ قاشان، قالاي جاسالىپ قاعاز بەتتەرىنە تۇسىرىلگەنى، ىلە جىلقىسىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋ ىستەرىنە جەتەكشىلىك ەتۋ جاعىنداعى دەرەكتەر جونىندە دە توقتالا كەتۋدى ءجون كوردىك.

  1936–جىلى ىلە اۋىل شارۋاشىلىق، كەن ءبولىمى ‹农矿科› سوۆەت وداعىنان انگلا دون (قازىرگى تازا قاندى ەنگليز جىلقىسى)، ورلوۆ، بۋدەني تۇقىمدارىنىڭ ايعىرلارىن اكەلىپ قۇلجا قالاسىندا باققان. 1942–جىلى موڭعۇلكۇرە قوناقاي جىلقى فەرماسى قۇرىلعاندا قۇلجاداعى ايعىرلاردى سول فەرماعا اپارعان. بۇنىڭ ىشىندە بۋدەني جىلقى تۇقىمى روسسيانىڭ اتتى اسكەر مارشالى بۋدەني اتىندا جەتىلدىرىلگەن جىلقى تۇقىمى. ونىڭ ءتۇسى، دەنە تۇرقى، ءجۇرىسى، جىلدامدىعى، جۇك تارتۋى اسكەرلەرگە باپ كەلەتىن الاياق، سارى باۋىر، قوڭىر توبەل جىلقىلار ەكەن. كەيىن شينجياڭ اسكەري رايونىنىڭ ات تاڭدايتىن جىلقى تۇقىمى بولىپتى.

  ازاتتىقتان كەيىن 1960–جىلعا دەيىن اۆتونوميالى رايوندىق مال شارۋاشىلىق مەڭگەرمەسى ارت–ارتىنان ورلوۆ، بۋدەني، دون جىلقى تۇقىمدارىنىڭ ايعىرلارىن سوۆەت وداعىنان قوناقاي، قاراعاندى، قارادالا، نىلقى، اق بۇرقان جىلقى فەرمالارى مەن كۇنەس اققوي فەرماسى، توعىزتاراۋ  سيىر  فەرماسى سياقتى مەملەكەت يەلىگىندەگى فەرمالارعا اكەلىپ، ىلەدە جىلقىنى كەڭ كولەمدى بۋدانداستىرۋدى العا قويعان. 1959–جىلى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى قوناقاي جىلقى فەرماسىنا ىلە تۇقىمدى جىلقى فەرماسى «伊犁种马场» دەپ ات قويعان.

  1963 –جىلى شينجياڭ مال شارۋاشىلىق مەڭگەرمەسىنىڭ ورنالاستىرۋىمەن باتىس تەرىستىك اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ، شينجياڭ «1–تامىز» اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ جانە مال شارۋاشىلىق عىلىمىن زەرتتەۋ ورنىنداعى جىلقى شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن تۇڭعىش رەت قوناقاي جىلقى فەرماسىندا جىلقىلارعا ساراپتاۋ جۇرگىزىپ، ىلە جىلقىسىنىڭ العاشقى بەس جىلدىق تۇقىمدىق باعا ولشەم–كورسەتكىشتەرىن جاساپ، ىلە    جىلقىسى «تاريحتا كوشپەندىلەر الا كەلگەن جىلقىلار»  مەن  كەيىنگى  ۇكىمەت ورىندارى اكەلگەن ارلوۆ، بۋدەني، دون جىلقىلارىمەن بۋدانداستىرىلىپ، دەنە ولشەمدەرى جاعىنان حالقاراداعى ءمىنىس–تارتىس تيپىندەگى وزىق جىلقى تۇقىمدارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ىلە جىلقىسى ءمىنىس، جۇك تارتۋعا پايدالاناتىن، دالا جايىلىمىنا باعىلاتىن جىلقى تۇقىمى، بۇدان كەيىن ءوز تۇقىمى ىشىنەن تاڭداپ، كولدەنەڭ بۋدانداستىرىپ، تۇقىمىن تۇراقتاندىرىپ، «جىلقى تابىندارىنداعى قىلاڭ تۇستەگىلەرىن ازايتىپ، باران ءتۇس  نەگىز ەتىلىپ وسىرىلەدى» دەپ، ىلە جىلقىسىنىڭ تۇقىمدىق باعدارىن تۇراقتاندىرىپتى.

    1972–جىلى ىلە وبلىستىق توڭكەرىستىك كوميتەتتىڭ ورنالاستىرۋىمەن وبلىستىڭ قاتىستى سالالارى مەن قوناقاي جىلقى فەرماسى جاۋاپتى بولعان، شينجياڭداعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مال شارۋاشىلىق عىلىمىن زەرتتەۋ ورىندارىنىڭ جىلقى ماماندارى، ىلە وبلىستىق مال دارىگەرلىك ورنىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىناسقان ىلە جىلقىسىن ساراپتاۋ گرۋپپاسى ۇيىمداستىرىلىپ، ەكى جىلعا تاياۋ موڭعۇلكۇرە ساحاراسىنداعى جىلقىلارعا ساراپتاۋ جۇرگىزىپ، 1973–جىلدىڭ سوڭىندا ىلە جىلقىسىن ساراپتاۋ ولشەم–كورسەتكىشتەرى جاسالىپ، ىلە جىلقىسىن ءوسىرۋ باعدارى تۇراقتاندىرىلىپ، وبلىستىق توڭكەرىستىك كوميتەتتىڭ بەكىتۋىنەن ءوتىپ، اۆتونوميالى رايوننىڭ قاتىستى ورىندارىنا جولداندى. مۇندا، 1963–جىلى بەلگىلەنگەن باعدار قايتالاي تۇراقتاندىرىلدى. تۇقىمدىق ولشەم –كورسەتكىشتەر جوعارىلاتىلدى. وسىدان كەيىن ىلە وبلىسىندا جىلقى تابىندارىنا جالپى بەتتىك ساراپتاۋ ۇيتقى قوستارىن ۇيىمداستىرىپ، جەر – جەردە جىلقىنى جاساندى جولمەن ۇرىقتاندىرۋ جولعا قويىلدى.

  وسى رەتكى ىلە جىلقىسىن ءوسىرۋدىڭ تۇقىمدىق باعدارى، بەرىلەتىن باعا، تۇقىمدىق   ولشەم –كورسەتكىشتەرى  جوعارى ورىنداردىڭ بەكىتۋىنەن ءوتىپ، 1985–جىلى باسپادان شىققان «شينجياڭ ءۇي جانۋارلارى مەن قۇستارىنىڭ تۇقىمدىق شەجىرەسى» كىتابى ىلە جىلقىسىن تاريحقا تانىستىراتىن ماتەريال بولىپ قالدى.

  وسى جەردە مىنانى دا ايتىپ، وقىرمانداردى حابارلى ەتۋ ءجون سياقتى.  1972–جىلى ماۋسىمدا موڭعۇلكۇرەدە جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ ناق مايدان جيىنى اشىلاتىن بولىپ، وعان ناۋرىزدان باستاپ ازىرلىك جاسالدى. قىزىل بۇلاق جىلقى فەرماسىندا جىلقى ساراپتاۋ، جاساندى جولمەن ۇرىقتاندىرۋ كۋرسى بولىپ، الدا اشىلاتىن جىلقى شارۋاشىلىعى جونىندەگى ناق مايدان جيىنىنا ماتەريال دايىنداۋ ورنالاستىرىلدى. جيىندا ىلە وبلىستىق توڭكەرىستىك كوميتەت ءوندىرىس زۋىنىڭ جاۋاپتىسى ەرعالي ءابىلقايىر ۇلى ءسوز سويلەيتىن بولدى. موڭعۇلكۇرەگە قوناعا جەتكەن ەرعالي قاتارلى باسشىلار جيىن سوزىنە پىكىر الدى. جەرلىك ورىننان، اۋدان، مال فەرمالارىنان كەلگەن باسشىلار ىلە جىلقىسىن ءوسىرۋ باعدارىن وزگەرتۋگە قوسىلمادى. جانە دە ىلەدە 20 جىلدان ارتىق ءوسىرىپ كەلگەن وراۋىز قوڭىر سيىردى ەندىگارى «الاتاۋ سيىرى» دەپ اتاماي، وعان جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكپەن بىرلەستىرىپ ات قويساق دەگەن ۇسىنىس بەردى.

  ەرعالي  جولداستاردىڭ   ۇسىنىسى  جانە ۇيىمنىڭ بەكىتۋى بويىنشا «ىلە جىلقىسىنىڭ تۇقىمدىق باعدارى 1963–جىلى شينجياڭ مال شارۋاشىلىق مەڭگەرمەسى بەلگىلەگەن باعدار بويىنشا بولادى» دەپ جاريالادى. ۇقساماعان ءوندىرىس قاجەتىنە ساي ءبىر رايونداعى ءبىر تۇلىك مالدا بىرنەشە تۇقىم بولۋى حالىق شارۋاشىلىعىنا پايدالى، بيڭتۋان ورىندارى  «ىلە اۋىر جۇك تارتۋ جىلقىسىن» وسىرسە بولادى. ىلەدە ازاتتىقتىڭ الدى –ارتىنان بەرگى ءوسىرىلىپ كەلگەن وراۋىز قوڭىر سيىرلارىن مۇنان بىلاي «الاتاۋ سيىرى» دەلىنبەي، «ىلە قوڭىر سيىرى» دەپ اتاۋ، ىلە جىلقىسىنىڭ، ىلە قوڭىر سيىرىنىڭ تۇقىمدىق ولشەم –كورسەتكىشتەرىن دايىنداپ، جوعارىعا جولداپ بەكىتكەن سوڭ، وندىرىستە جاپپاي اتقارۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى.  وسىدان  سوڭ  قوڭىر سيىرلاردى ساراپتاپ، تۇقىم جاقسارتۋ كورسەتكىشتەرىن دايىنداۋ گرۋپپالارى قۇرىلىپ، ىسكە ءتۇستى. قازىرگى «شينجياڭ قوڭىر سيىرى» دەگەن اتاۋ وسى جيىننان باستاۋ الدى.

  كەيىن شىحىزى اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتى، 4–ديۆيزيا مال دارىگەرلىك پۋنكتى دايىنداعان «ىلە اۋىر جۇك تارتۋ جىلقى تۇقىمىنىڭ» ولشەم –كورسەتكىشتەرى جاسالىپ، بەكىتۋدەن ءوتىپ، جوعارى مەكتەپتەردىڭ وقۋلىعىنا «ىلە جىلقىسى، ىلە اۋىر جۇك تارتۋ جىلقىسى» دەگەن جىلقى تۇقىمدارى كىرگىزىلدى. ءبىراق كەيىن ىلە اۋىر جۇك تارتۋ جىلقىلارى تولىق جالپىلاسپاعاندىقتان، 1985–جىلى باسپادان شىققان «شينجياڭنىڭ ءۇي جانۋارلارى مەن قۇستارىنىڭ شەجىرەسىنە» كىرمەپتى.

  سوڭعى كەزدەردە ەتتى جىلقى ءوسىرۋ كوزدە ۇستالىپ، ەلىمىزدىڭ شىعىس تەرىستىگىنەن اردون تۇقىمدى ايعىرلار ەنگىزىلىپ، ىلەنىڭ شىعىس بەس اۋدانىندا بيەنى جاساندى جولمەن ۇرىقتاندىرىپ، شۇجىق جاساۋ كاسىپكەرلەرىن ساپالى جىلقى ەتىمەن قامداۋ ورنالاستىرىلدى. وسىلايشا، «1996–جىلدان باستاپ ىلە جىلقىسىن ءوسىرۋ باعدارى ەت وندىرۋگە قاراي بەتتەدى. ىلەگە ەت ءونىمى جوعارى جىلقى تۇقىمدارى تۇڭعىش رەت اكەلىندى» دەپ قارالدى. ءبىراق بۇل دا جالپىلاسپادى.

  تاريحتا اردون جىلقى تۇقىمدارى ەلىمىزدىڭ قيىر شىعىسىنا روسسيادان ەرتەدە ەنگىزىلىپتى. شينجياڭدا تىڭ يگەرۋ پولك، فەرمالارى قۇرىلعان سوناۋ 1952–جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ قيىر شىعىس تەرىستىگىنەن وسى تۇقىمنىڭ ايعىر –بيەلەرىن اكەلىپ، اۋىل شارۋاشىلىق ءوندىرىس كولىكتەرى رەتىندە وسىرگەن.

  ىلە جىلقى تۇقىمىنىڭ تاريحىنا قاتىستى جانە مىناداي دەرەكتەر بار. 1981–جىلى اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترى ەلىمىزدە جالپى بەتتىك ءۇي جانۋارلارى مەن قۇستارىنىڭ تۇقىمدىق قاينارىن انىقتاپ، شەجىرە جازىپ، پايدالى گەن تيپتەرىن ساقتاپ قالۋدى ورنالاستىردى. وسى كەزدە ەل اۋزىنداعى ىلە جىلقى تۇقىمىنا قاتىستى مىناداي دەرەكتەر دە قاعاز بەتتەرىنە تۇسكەن. ىلەدە قارابايىر (قارا ارعىماق) جىلقىلارى بولعان. ول جىلقىلار الاياق، قارا توبەل، قارا كوك بولعان. بۇل جىلقى تەگىندە قاراباقتا ءوسىرىلىپ، تاتار جىلقىسى دەپ تە اتالىپتى.

  نىلقىنىڭ جوعارى لاستايىنان، زەكۋىنەن؛ كۇنەستىڭ ارالتوبە، كەڭسۋىنان؛ توعىزتاراۋدىڭ مۇقىر –جىرعالاڭدارىنان ورىس ازاماتتارى قىس ءتۇسىپ، سۋىق بولعاندا بالىق، شوشقا ەتىن قايقى باس قاناتتى شانالارىنا  باسىپ، ەكى پارلاپ جەگىپ، زار جەلىسپەن ارا قونباي قۇلجا بازارىنا كىرىپ كەتەتىن الاياق تور قاسقا، كۇرەڭ قاسقا جىلقىلار بولعان ەكەن. بۇل جىلقىنى جەرلىك قازاقتار «ورىس جەلىسكەرلەرى» دەپ اتاپتى.

  قۇرمانجان دەيتىن باي وزبەكتىڭ اقجال شابدار جىلقىلارى موڭعۇلكۇرەنىڭ شەكىرتى مال فەرماسىنا؛ اۋەلقان گۇڭ، ءابىلقايىر كومبات تورەلەردىڭ اقجال شابدار جىلقىلارى نىلقىنىڭ العا فەرماسىنا؛ لايدىن بالالارىنىڭ تورى جىلقىلارى نىلقىنىڭ جىرىنتاي فەرماسىنا قوسىلىپتى. كەزىندە وسى جىلقىلاردىڭ ءبىتىمى جەرلىك جىلقىلاردان زور، كورىنىسى ۇلكەن، شەتىنەن جورعا، ءجۇرىستى بولىپ، ايتۋلى جاقسى اتتار شىققان ەكەن. بۇلار ايعىرلاردى 1930–جىلداردان كەيىن سوۆەت وداعىنان العىزىپتى. ىلە جىلقىسىنا قاتىستى بۇل  دەرەكتەر «كوشپەندىلەر الا كەلگەن» دەگەن سوزگە جيناقتالعان.

  2014–جىلى بەيجيڭدە اشىلعان جيىندا شينجياڭداعى جىلقى تۇقىمدارى قاراشارى جىلقىسى (موڭعۇل جىلقىسى)، باركول جىلقىسى، اراتۇرك جىلقىسى، قازاق جىلقىسى، قىرعىز جىلقىسى دەپ تانىستىرىلىپتى. بۇل جىلقى تۇقىمدارى شينجياڭنىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىندا ماڭىزدى جىلقى تۇقىمدارى ءارى ءار ۇلت حالىق بۇقاراسى يگىلىكتەنىپ، باعىپ، ءوسىرىپ وتىرعان جىلقىلار دەپ بىلەمىز.

  وسى زامان جىلقى شارۋاشىلىعى ءار ەل، ءار رايونداعى ساياحات، ات بايگەسىن نەگىز ەتكەن ات ءۇستى دەنە تاربيە قيمىلدارى مەن ات بايگە كلوبتارىنا ىرگە جايىپ، حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋدە. ەلىمىزدە وسى عاسىردان باستاپ 2015–جىلعا دەيىن 832 ورىندا ات  بايگە كلوبى ىسكە تۇسكەن. وسى كلوبتارعا بايگە ات باپتايتىن اتبەگىلەردىڭ نازارى ءور تەكەس ساحاراسىنداعى ەكى تۇقىمدىق فەرمادا جەتىلدىرىلگەن ىلە جىلقىسىنا اۋىپ وتىرعاندىعى شىندىق. وسى قاجەتتىلىكتەن موڭعۇلكۇرەگە دۇنيەدەگى اتاقتى جىلقى تۇقىمدارىنان 700 دەن استام جىلقى اكەلىنىپ، ىلە جىلقىسىنىڭ باعدارى ۇشقىر، جەڭىل، بايگە  جىلقىسىنا ويىسۋدا. جۇڭگو جىلقى قوعامى ۇيىمداستىرعان 2016–جىلعى موڭعۇلكۇرەدەگى تالقى جيىندا قازاق ۇلتىنىڭ ات ءۇستى دەنە تاربيە قيمىلدارى ەرەكشە اۋىزعا الىنىپ، «جىلقى مادەنيەتى» تانىستىرىلعان ءارى ۇشقىر، جەڭىل، بايگە جىلقىسىن _ ىلە تۇلپارلارىن ءوسىرۋ ساحارا مال شارۋاشىلىعىنىڭ قاجەتى دەلىنگەن.

  وسى رەتكى جيىننان سوڭ ىلە وبلىسىنداعى جىلقى وسىرەتىن شارۋالار جىلقىنىڭ تۇلا بويى تۇنعان اقشا ەكەندىگىن، جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ جەلى وڭىنان تۋعانىن تاعى دا ايقىن ءبىلدى. بۇل جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ امالياتىندا ىسكە اسۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە، جىلقى ءوسىرۋشى شارۋالاردىڭ ءوندىرىس، تۇتىنۋ قاجەتىن كوزدە ۇستاي وتىرىپ، ەت، ءسۇت ءونىمى جوعارى، بازاردا ءوتىمدى، تاۋارلىق قۇنى جوعارى ىلە جىلقىسىن جاقسى باپتاپ ءوسىرۋدى دە ەسكەرگەن ءجون. تاعى ءبىر ماڭىزدى ءجايت جىلقى شارۋاشىلىعى ءۇشىن ونىڭ تابيعاتىنا ساي كەلەتىن كەڭ كولەمدى جايىلىم، شۇرايلى، سۋاتتى، سايالى ءورىس بولۋ كەرەك.

   2017– جىلدان باستاپ موڭعۇلكۇرەدەگى ەكى جىلقى فەرماسىنا مەملەكەت قاراۋىلىنا مىنەتىن ات جەتىلدىرىپ، جاتتىقتىرۋ مىندەتى ورنالاستىرىلدى.

  رەداكتورى: اراي ەركىن قىزى

   تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.

   مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.
 


 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn