ەەڭ جاڭا مازمۇندار
دۇنيە تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلاتىن قۇرىلتاي
پارتيانىڭ شاپاعاتىن ماڭگى ەستە بەرىك ساقتاپ، ىرىقتىلىقپەن جاۋاپكەرلىك ارقالايمىن
شينجياڭداعى ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ ءتىپتى دە نۇرلى بولاشاعى ءۇشىن تىنباي كۇرەسەمىن
پارتيانىڭ شاپاعاتىنا ماڭگى العىس ايتامىن، پارتيانىڭ سوزىنە قۇلاق اسامىن، پارتياعا ىلەسەمىن
پارتيانىڭ شاپاعاتىنا ماڭگى العىس ايتامىن، پارتيانىڭ سوزىنە قۇلاق اسامىن، پارتياعا ىلەسەمىن
پارتيانىڭ مەيىر - شاپاعاتىن ايتىپ تاۋىسا المايمىن
ايماق كەدەيلىكتەن قۇتىلدىرۋدان قامال الۋ قىزمەتى ءماجىلىسىن اشتى
پارتيا 19-قۇرىلتايىنىڭ رۋحىن شىنايى ۇيرەنۋ، تولىق ءتۇسىنۋ، ناقتى ىستەۋ باسا دارىپتەلدى
ايماقتىڭ ۇگىت-لەكسيا ۇيىرمەسى ءدوربىلجىن اۋدانىندا پارتيا 19-قۇرىلتايىنىڭ رۋحى جونىندە ۇگىت-لەكسيا سويلەدى
سەلبەستىك كووپەراتيۆتەردىڭ دامۋىنا تىڭ وراي جاراتتى
«جىڭعىل گۇلى» ۇگىت اترەتى قۇرىلتاي رۋحىن قىستاق تۇرعىندارىنا جەتكىزدى
جاس وسپىرىمدەردىڭ اقاۋسىز ءوسىپ-جەتىلۋىنە شارت-جاعداي جاراتتى
اۋقاتتى اعانىڭ اۋىلىندا
اۋىلدان قالاعا بەت العان كاسىپكەر
پارتيانىڭ شاپاعاتىنا العىس ايتىپ، اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاي، پارتياعا ىلەسىپ، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتايمىن
شينجياڭدى كوركەيتۋ جولىندا قۇلشىنا كۇرەسەمىن
پارتيانىڭ شاپاعاتىن كوكەيىمدە بەرىك ساقتاپ، پارتياعا ىلەسۋدىڭ، ۇدەرە العا تارتۋدىڭ ونەگەسى بولامىن
پارتيانىڭ مەيىر - شاپاعاتىن ماڭگى ۇمىتپايمىن
ايماقتىق پارتكومنىڭ وزەكتى گرۋپپاسى جيىرما ءبىرىنشى رەتكى كوللەكتيۆ ۇيرەنۋىن وتكىزدى
شۋە بين ايماقتىڭ پارتيا 19-قۇرىلتايى رۋحىن ۇيرەنۋ، دايەكتىلەندىرۋ ارناۋلى كۋرسىندا ساباق سويلەدى
مەنىڭ اكەم جۋىندى جيناۋشى
وقىرمانعا بازىنا
شۋە بين ايماقتىق حالىق قۇرىلتايى قىزمەت كوميتەتى مەن ايماقتىق ساياسي كەڭەس قىزمەت كوميتەتى ورگانىندا تەكسەرۋ-زەرتتەۋ جۇرگىزدى
ايماعىمىزدىڭ قاتىناس تاس جولىن كەمەلدەندىرۋ قىزمەتى شينجياڭ بويىنشا الدىڭعى ورىنعا شىقتى
پارتيا 19-قۇرىلتايى رۋحىن ۇيرەنۋ،دايەكتىلەندىرۋ ورلەۋىن كوتەردى
پارتيا 19-قۇرىلتايى رۋحىن اتىز باسىنا دەيىن جەتكىزدى
«اقتەرەك ءانى» اسقاقتاي بەرسىن
19-قۇرىلتاي رۋحىن ۇيرەنىپ، اۋىل شارۋاشىلىق ماشينالارى ىستەرىنىڭ دامۋ اياق الىسىن
ايماعىمىزداعى ءار ۇلت كادرلارى مەن جۇرتشىلىق 19-قۇرىلتاي رۋحىن ۇيرەنۋدىڭ،
اكىمشىلىك مەكەمەسى 2017-جىلعى توعىزىنشى رەتكى پارتگرۋپپا ءماجىلىسىن اشتى

ابايدىڭ ويى بۇكىل ادامزاتقا ورتاق

جولدانعان ۋاقىتى : 2017/7/10 19:48:24

   نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى: بالالىق  شاعىڭىز،جالىندى جاستىعىڭىز،ەرشىمدى ەڭبەك جولىڭىز بۇل جاقتاعى باۋىرلاستارىڭىزدى قىزىقتىرادى،  ءوزىڭىز جايلى سىر شەرتە وتىرساڭىز.

   تۇرسىن جۇرتباي ۇلى: جالىندى جاستىق دەپ ەسكە الاتىنداي سونشا ءبىر سالتاناتتى، بۋىرقانىپ تۇرعان بالالىق شاقتى كەشكەنىم جوق. ءبىراق،سول بالالىق شاقتاعى مەنىڭ  ومىرگە دەگەن ىقىلاسىم،كوزقاراسىم،دۇنيەنى قابىلداۋ، اسەرلەنۋ، وي قورىتۋ سياقتى ىشكى رۋحاني كۇيىم  كەيىنگى ومىرىمە ۇلكەن اسەر بەردى دەپ ويلايمىن. ەگەر سول كۇندەردى اقىل ساناسىنان، وي ەلەگىنەن وتكىزسەم،قالعان ءومىرىمنىڭ بارلىعى سول بالالىق شاققا تىكەلەي قاتىستى جانە سول كۇندەرمەن تىكەلەي تامىرلاسىپ جاتادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن 30 دان اسا كىتاپ شىعاردىم، سونىڭ ءارقايسىسىندا بالالىق شاقتان تامىر تارتىپ جاتقان ءبىر ۇزىك ءجىپ، ياعني ءبىر جۇيكە تامىر بار. كەيدە ويلايمىن: مەن سول بالالىق شاعىمداعى جۇيكەمدى جۇيكەلەپ  ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سياقتىمىن. ونداعى دۇنيەنى قابىلداۋ سەزىمدەرىم  30 جاسقا دەيىن جازعان «جەر بەسىك» رومان-نوۆەللامدا، «قار استىنداعى كوبەلەك» اتتى رومان-نوۆەللامدا تولىقتاي قامتىلدى دەپ ويلايمىن. سونىڭ اراسىندا «جول شەتىندەگى بالا»، سودان كەيىن   سەمەيدەگى دەگەلەڭ اتوم سىنايتىن  پوليگونى تۋرالى «تارعىل تاستار» دەگەن ەكى شاعىن حيكايات قانا جازىلماي قالدى. سول شىعارما ارقىلى مەنىڭ جان دۇنيەمدى تولىقتاي تۇسىنۋگە بولادى. ال دۇنيەنى كوركەم ويلاۋعا سەبەپكەر بولعان شىعارما، ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىمنىڭ كوكەيىمنەن كەتپەيتىن قازاقتىڭ «قىزجىبەك» داستانى دەپ ويلايمىن.

   مەن شەشەدەن ەرتە جەتىم قالدىم، اپايىم بەسىنشى سىنىپتان كەيىن مەكتەپتەن قول ءۇزدى، ءبىزدى باعىپ، كىر-قوڭىمىزدى جۋىپ، تاماعىمىزدى ىستەۋ ءۇشىن. ال، تولەۋ دەگەن قارىنداسىم ءبىر جاسىندا، ەمشەكتەن تولىق قانىپ ەمبەي جەتىم قالدى. سوندىقتان دا ومىرگە ءبىر مۇڭلى سارىنمەن، مۇڭلى جانارمەن قارايتىن نازىك، قوڭىر، سازدى اۋەن ىلعي دا سانامدى، جۇرەگىمدى بيلەپ تۇرادى. شەشەم دۇنيەدەن وتەر كەزىندە، ءتۇن ىشىندە كوزىمدى اشىپ قاراسام،    اكەممەن باقۇلداسىپ جاتىر ەكەن.   ويانىپ كەتتىم، سويتسەم اپايىم دا تىڭداپ جاتىر ەكەن. ءبىر-اق قوشتاسىپ السىنشى دەپ ەكەۋىمىز دە ۇندەمەي كورپەنىڭ استىنا تىعىلىپ، بۇعىپ جاتتىق. وسى ءبىر اۋەن ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى. سول كۇنى بوران بولاتىن، تاڭەرتەڭ قار تىزەدەن اسا جاۋعان. كۇن اشىلدى، سوندا قاردى بەلىمنەن ومبىلاپ وتىرىپ، شەشەمنىڭ قايتىس بولعانى تۋرالى وزگە جۇرتقا ءوزىم ەستىرتىپ، حابارلاپ ەدىم، سول ءبىر اۋەندەر مەنىڭ كوڭىل كۇيىم بولىپ  الدى.     «قىزجىبەكتى» جاتقا ايتاتىنمىن، اسىرەسە، قوس وبانىڭ تۇبىندە تولەگەنگە جەبە ءتيىپ،اۋەدەن ۇشقان التى قازبەن قوشتاساتىن جەرىن ىلعي دا جاتقا ايتىپ، جىلاپ وتىراتىنمىن:
«اۋەدەن ۇشقان التى قاز،
اتايىن دەسەم وعىم از.
قونار بولساڭ قونىپ كەت،
مىنە مايدان، مىنە ساز » دەپ سودان كەيىن ەلگە ۇشقان قازداردان اناسىنا، اكەسى بازاربايعا، قارىنداسى قارلىعاشقا سالەم ايتىپ:
«ەرتە تۋعان كوبەگەن،
بازارباي ۇلى تولەگەن» دەپ كەلىپ، سانسىزبايمەن قوشتاسىپ:      «قىزجىبەك مەنىڭ جەسىرىم، سانسىزباي سونى امەڭگەرلىككە السىن» دەگەن جەرىنە كەلگەندە، نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، وكسىپ جىلايتىنمىن. «مەن ءبىر اتادان جالعىزبىن، مەن ەگەر  ءولىپ قالسام ارتتا تۇياق قالمايدى، نە ورنىمدى باساتىن سانسىزباي جوق» دەپ. وسى ءبىر ۋايىممەن-وي مەنى تەربەتىپ وتىرىپ، ەرىكسىز كوركەم شىعارماعا الىپ كەلگەن سياقتى. ال  العاشقى شىعارمانى جازۋعا يتەرمەلەگەن، قازاقستاننىڭ ءبىزدىڭ تولقىنداعى جازۋشىلارىنىڭ بارلىعىنىڭ بەسىگى بولعان بەردىبەك سوقباقبايەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم قوجا» شىعارماسى. وسى ءبىر شىعارما بۇگىنگە دەيىن بالالاردىڭ قيالىن الديلەپ كەلەدى. ءبىز سول بەردىبەكتىڭ شاپانىنان شىقتىق دەسەك تە بولادى.

   ودان كەيىنگى ۇلكەن وقيعا سەمەيدەگى دەگەلەڭ پوليگونى. مەن سول پوليگوندا 1964-جىلعى 18-تامىزعا دەيىن تۇردىم، اكەم سول سىناق پوليگوننىڭ مالىن باقتى، ول سىناقتان كەيىن جىلقى، قوي، سيىرلاردىڭ جۇندەرى ءتۇسىپ، وكىرىپ بارىپ قۇلاپ جاتادى. سويتسەم، ولاردى  ادەيى سىناۋ ءۇشىن باعادى ەكەن. اكەم كۇزدە اۋىلعا قايتادى،كوكتەمدە قايتا بارادى. ءبىزدىڭ اۋىل پوليگوننان 60 شاقىرىم جەردە تۇردى،سەمەيدىڭ   اباي اۋدانى، وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، «اباي جولىندا» اباي قىستىگۇنى بوراندا اداسىپ بارىپ، توعجانمەن تابىساتىن ماشان تاۋىنىڭ ەتەگى،اققوزى قىستاعى، قوڭىر اۋليە دەگەن جەر. سونداعى كورگەندەرىم مەنىڭ بالا سانامدى ەرتە ەسەيتتى، العاشقى ولەڭدەرىمنىڭ ءوزى سول اق قان اۋرۋىنا ۇشىراعان ادامداردىڭ تاعدىرى، سونىڭ ىشىندە كەيىن اتىن وزگەرتىپ (ويتكەنى جاريالاۋ كەرەك بولدى)، «جاپون شالى» دەپ العان ولەڭدەرىم. ال، العاشقى قالام ۇستاۋىمنىڭ وزىنە وسى ءبىر كوڭىلدەگى ويلارىم وزەك بولدى. جاڭاعى دەگەلەڭدەگى پوليگوننان   ۇلكەن اپايىم، مۇعالىم ءتۇبىتقان راباي قىزى كەلىپ الىپ كەتتى، ارتىمنان  اپايىم مەن قارىنداسىم كەلدى، سودان كەيىن بارىپ اكەمدى ول جەردەن بوساتتى، بۇل ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەگى ۇلكەن ءبىر وزگەرىس دەپ بىلەمىن.

   سول كەزدە مەنىڭ ورىسشام ءتاپ-ءتاۋىر بولاتىن، ويتكەنى كىلەڭ ورىس اسكەرلەرىنىڭ ىشىندە جۇرەمىز. اۋىلعا كەلگەندە قازاق تىلىنە بۇتىندەي بەت بۇردىم. ءتىپتى ۋنيۆەرسيتەتتە سول كونە، ەجەلگى ادەبيەتتەن؛ ءبىرىنشى كۋرستىڭ وزىندە لەكسيا وقىپ، ەمتيحان تاپسىرعاندا دا وسى تىلدەن ۇزاپ كەتكەم جوق. وسى كۇنگە دەيىنگى ەمىپ جۇرگەن ەمشەگىم ـــ سول قازاق ءتىلى. اراب ءتىلى مەنىڭ شەتەل ءتىلىم بولدى،ءتاپ-ءتاۋىر باستىعىپ،ءتىل ۇستارتىپ قالىپ ەدىم،ول سول ۇمىتىلعان كۇيىنشە قالدى. الايدا، الپىس توعىزىنشى جىلدان باستاپ،  اراب حارپىندەگى شاعاتاي تىلىندەگى جازبالاردى، وقىپ جاتتىقتىم،ايتەۋىر كەرەگىمە سول وقىعان ءبىلىمنىڭ جاراعانىن وزىمە قاناعات تۇتامىن.

   ال، «جازۋشى بولۋ ءۇشىن باقىتسىز بالالىق كەرەك دەيدى» مارك تۆەن، ەگەر سول شىن بولاتىن بولسا،ول مەكتەپتى تولىقتاي، كۇيىنىشىمەن، سۇيىنىشىمەن، ۋايىمىمەن، قۋانىشىمەن قوسا كەشتىم دەپ ويلايمىن، قازىرگە دەيىن بالالىق شاعىمنىڭ سارىنى مەنىڭ سانام مەن جۇرەگىمدى الديلەپ تۇرادى.

   «اباي دەسە ابايسىڭ،
ابايلادىڭ جان-جاقتى.
ريزا ەتتىڭ جارايسىڭ،
قالىڭ ەلىڭ قازاقتى» دەگەندەي، قازاقتىڭ اقىل-وي، ونەر ولكەسىندە اسقاق كورىنەتىن «اباي» اتتى شىڭ بار، ءوزىڭىز اباي تانۋ سالاسىندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپ، تەر توكتىڭىز،  ابايدىڭ قازاق ساناسىنا جاساعان بۇرىلىسىن قالاي باعالايسىز؟


   ءبىرىنشى، ابايدى مەنىڭ قالاي قابىلداۋىم تۋرالى. ءبىزدىڭ اۋىل، جاڭا ايتتىم، سول شىڭعىس تاۋدىڭ ەتەگىندەگى اباي اۋدانى دەپ اتالاتىن اۋىل. ول اۋىلدا اقساقالدار وتە شەشەن، ۇتىمدى سويلەيتىن، سىنشىل، تالاپشىل كەلەدى. جازدى كۇنگى توبەنىڭ باسىندا، كەشكە جاقىن، كۇن قىزارىپ باتىپ بارا جاتقاندا، القا-قوتان وتىرىپ ايتىلاتىن اڭگىمەلەر؛ قىستى كۇنگى سوعىم باسى، قوناقاسى تۇستارىنداعى اڭگىمەلەر اباي، قۇنانباي، مۇحتار تۋرالى بولاتىن. سول كەزدە سول اڭگىمەلەردى جىلىك ۇستاي وتىرىپ، سۇيەك مۇجي وتىرىپ،قۇلاقتى الا  وتىرىپ تىڭدايمىز. كەيدە «مىناۋ كىمنىڭ بالاسى ەي» دەپ سۇراق قويىپ قالادى، سونداي ساتتەردە جاۋاپ بەرىپ قالساڭ، كادىمگىدەي الاقانىنا سالادى، ايالايدى، «وي مىناۋ قۇيما قۇلاق ەكەن» دەپ، ءوزىڭدى اسىرا ماقتايدى. ال تارتىنىپ قالساڭ كادىمگىدەي رەنجىپ، «وسى كۇنگى جاستار-اي،ۇعىمسىز كەلەدى» دەپ ءوزىڭدى سىنايدى. سول كەزدە ءبىز ۇزاسا توعىز دا ون ءبىر جاستىڭ مولشەرىندەمىز، سوندىقتان سەن تىڭداساڭ دا، تىڭداماساڭ دا، قالاساڭ دا، قالاماساڭ دا، سول اباي اۋدانىندا ەرجەتىپ، ەسەيگەن كەزىڭدە، ابايدىڭ سوزىنە، قۇنانبايدىڭ سوزىنە، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ جازىلۋ تاريحىنا قۇلاق قويماي تۇرا المايسىڭ.

   اباي ەلىندە ءسوزدى استارلاپ سويلەيدى، ءسوزدى استارلاپ،    ەمەۋرىنمەن عانا ايتساڭ، سول كۇيىنشە ورىندايدى. ەگەر جاي-جاپساردى بايانداپ، بۇل بىلاي ەدى دەپ ۇزاق سويلەسەڭ، «مىناۋ ءبىر قىرت ەكەن عوي، كوپ ءسوزدى   ەكەن عوي» دەيدى. مەن سونى ءوز باسىمنان 1976-جىلعا دەيىن كەشىردىم 1976-جىلدان كەيىن باستاپ،جاڭاعى قارتتاردىڭ ءتىلىن تاۋىپ ولاردىڭ سويلەيتىن ىمى-جىمىن ءتۇسىندىم، بۇل 25 كە كەلگەن كەزىم، ويىم دا كىشكەنە ەرەسەك تارتتى. ۇلكەننىڭ ءتىلىن تاۋىپ، ىعىنا قاراي جىعىلاتىن تاجىريبە جيناقتاعاننان كەيىن عانا، ولار مەنى ىشتەرىنە تارتىپ، باۋىرىنا باستى، شىندىعىن ايتتى دەپ ويلايمىن. وسى قارتتاردىڭ ەمەۋرىن ءسوزىنىڭ استارىن ءتۇسىنۋىم، ولاردىڭ مەنى باۋىرىنا تارتۋى مەنىڭ    ابايدىڭ ولەڭىن تۇسىنۋگە دەگەن كوزىمدى اشتى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اباي تۋرالى مونوگرافيالارىنداعى، تالداۋلارىنداعى ماسەلەلەر ءوز الدىنا كلاسسيكالىق ۇلگى، ال جاڭاعى قارتتاردىڭ تالداعانى مۇلدەم باسقا، وسى مەكتەپتىڭ اسەرى ۇلكەن بولدى عوي دەپ ويلايمىن. ابايدى سول وي تۇسكەننەن كەيىن ەكى-ءۇش جىلدا ءبىر رەت تولىقتاي وقىپ شىعامىن، سوندا 10  دا15 كۇن باۋىرىمدى جەردەن كوتەرە الماي قالاتىنمىن، سول جىل بويى   ازىق بولادى. سونداي كەزدە اتاقتى ءانشى، دوسىم جانىبەك كارمەنوۆ كەلىپ، كۇنىنە ابايدىڭ ءبىر ءانىن ايتىپ، باۋىرىمدى جەردەن كوتەرتىپ، سەرگىتىپ، الگى العان اسەرىمدى ودان ارتىق ۇستەمەلەپ، نىساناعا كوتەرىپ كەتەدى. سول ويدىڭ ۇزاق ناتيجەسىندە، ابايعا دەگەن العاشقى كوزقاراسىمدى بەينەلەيتىن «كۇيەسىڭ جۇرەك، سۇيەسىڭ» دەگەن كىتاپ  جازدىم.

   ابايدىڭ جۇرەك تۋرالى تەڭەۋلەرى مەن سوزدەرىن، ۇعىمدارىن تالداعان ءبىر كىتاپ جازعىم كەلەتىن، بۇل 18 دە 19 جاستان بەرگى اڭساعانىم، ول ءالى جۇزەگە اسقان جوق. كەيىن بىلە كەلسەم، جۇرەك تەك قانا پوەزيالىق وبراز ەمەس، ول «كالىپ» دەگەن ۇلكەن فيلوسوفيالىق باعىت ەكەن. دەگەنمەن دە: «38-ءسوزدىڭ كىلتىن تاپتىم، ەندى اباي تانۋعا قايتىپ   ورالمايمىن، ويتكەنى ونى تەرەڭدەپ تالداۋعا ساۋاتىم جەتپەيدى» دەپ، 1994-جىلى 14-جەلتوقسان كۇنى ءوزىمنىڭ ءبىر ايتىپ قالعانىم بار. ارادا مىنە 20 جىلعا تارتا ۋاقىت ءوتتى،  الايدا كۇندەلىكتى وي جيىپ، ءسوز جيىپ، ابايعا جۇگىنىپ جۇرگەندىكتەن، ابايدىڭ ويلاۋ جۇيەسىمەن دۇنيەنى ءتۇسىنۋ، ونىڭ جالپى ويلاۋ جۇيەسىنىڭ جۇلگەسى مەن پوەتيكاسىنىڭ، دۇنيە قابىلداۋىنىڭ قۇرىلىمى تۋرالى ءبىر كىتاپتىڭ جوباسى تولىقتاي پىسىپ جەتىلدى. وسىنى اباي تۋرالى ءومىرباياندىق كىتاپ جازىپ بىتكەننەن كەيىن قولعا الامىن دەپ ويلايمىن.

   ال، اباي وتە كۇردەلى تۇلعا. الميساقتان باستاپ وسى كەزەڭگە دەيىنگى قازاقتىڭ كوشپەلى الەمىندەگى باسىنان كەشكەن ويلاۋ جۇيەسى، جان جۇيەسى، پسيحولوگياسى، فيلوسوفياسى، تۇرمىس تىرشىلىگى، زاڭى، ءداستۇرى، ەكونوميكاسى،تاعدىرى تۋرالى كوشپەلى جۇرتتىڭ اقىل وي-جيىنتىعى ابايدىڭ سەكسەن-اق ولەڭى ارقىلى جيناقتالىپ پوەتيكالىق قۋاتپەن  بەرىلگەن. اباي دانا، ال دانالاردىڭ قۇپياسى ەشقاشان دا تولىعىمەن اشىلمايدى، دۇنيەدە ۇلتتىق دانالار وتە سيرەك، ونىڭ قاتارىنا ەۆروپادا گەتە، ورىستا پۋشكيىن، قازاقتا اباي بار، بۇلار تازا ۇلتتىق دانالار. ال ولاردىڭ ويىن ءتۇسىندىرىپ بەرگەن عۇلامالار، مىسالى، مۇحتار اۋەزوۆ عۇلاما ادام، ابايدىڭ جان جۇمباعىن دۇنيەگە ءتۇسىندىرىپ بەردى، دانا دەپ ءبولىپ وتىرعانىم، مىسالى، لەرمونتوۆتىڭ، بايروننىڭ، ەسەنينىڭ، ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن وقىپ اسەرلەنىپ ۇلكەن ءلاززات الۋعا بولادى. الايدا ونى تۇراقتى زەرتتەپ، ماڭگىلىك قۇپيالىق رەتىندە پايدالانا المايسىڭ، ءبىر جىل بەس جىلدان كەيىن سول ولەڭدەردىڭ بارلىعى كادىمگى جاتتاندى، ءبىراق اسا ۇزدىك پوەزيالىق تۋىندىعا اينالادى. بۇل رەتتەن العاندا ابايدى ءار وقىعان سايىن، ءار جولى ونىڭ ماعىناسىنا ۇڭىلگەن سايىن، ەكى ءسوزدىڭ باسىن قوسىپ، جاڭا ماعىنا بەرگەن كەزىندەگى ونىڭ تۇپكى ۇعىمىن تۇسىنگەن سايىن، ونىڭ جۇمباعى تەرەڭدەي بەرەدى، سوندىقتان دا بۇل قازاق ءۇشىن ماڭگىلىك رۋحاني قاينار، كيەلى بۇلاق كوزى، ءابىلحايات سۋسىنى دەپ ويلايمىن. 

   «اباي» رومانىنداعى اباي مەن قۇنانباي وبرازى شىنايى ومىردەگى كەيىپكەرلەردىڭ بەينەسىنە قانشالىقتى جۋىق؟ ادەتتە بۇل وبرازداردىڭ ناقتى ومىردە وزگەشە تۇستارى بولعانى جايلى ەمىس-ەمىس ەستيمىز، اسىرەسە، قۇنانباي وبرازى تۋرالى.

   بۇل زاڭدى، كوركەم ادەبيەت دەگەنىمىز، ول ءومىردىڭ قارابايىر شىندىعى ەمەس. ومىرلىك شىندىق بار، تاريحي شىندىق بار، كوركەم شىندىق بار. جازۋشى ءۇشىن ومىردەگى مىڭ شىندىقتى، تاريحي مىڭ كوزقاراستى ۇنتاقتاي كەلىپ، كوركەم ءبىر كوزقاراس جاساۋ كەرەك، ياعني كوركەم شىندىق دەگەنىمىز ابسوليۋت شىندىق، كوركەم شىعارمانىڭ ماقساتى ومىردەگى شىندىقتى، تاريحي شىندىقتى، جوق-باردى تەرىپ، جاماۋ قىپ جاماپ، شەكپەن قىلىپ كيگىزۋ ەمەس. بۇكىل كيىم ـــ وي تۇتاس بولۋ    ءۇشىن، ءبىر-اق شىندىق جاسالادى. سوندىقتان دا «اباي جولى» مۇحتار   اۋەزوۆتىڭ «اباي» اتتى كەيىپكەر   ارقىلى تۋىنداتقان، قازاق حالقىنىڭ   ومىرىنە، قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا دەگەن كوركەم كوزقاراسى. اۆەزوۆتىڭ ءوزى دە: «مەنىڭ رومانىم ومىرلىك شىندىق ەمەس، كوركەمدىك شىندىق، مەن اباي وبرازى ارقىلى ابايدىڭ رۋحىن، اقىندىق رۋحىن الەمگە تانىتقىم كەلەدى، بارلىق جيعان-تەرگەن شىندىقتارىمدى وسى ابايدىڭ بەينەسىنە جيدىم، سول ارقىلى قازاق حالقىنىڭ كوشپەلى ءومىرىنىڭ بارلىق بوياۋىن جەتكىزگىم كەلدى» دەيدى.

   مەنىڭ ءدارىس وقىعاندا شاكىرتتەرىمە ايتاتىن ەڭ ءبىرىنشى ءسوزىم، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان ەپوپەياسىندا بىردە-ءبىر سويلەم تاريحي نەمەسە ومىرلىك شىندىقتى بەينەلەمەيدى، ول ابايدىڭ ومىرىمەن جانە سول تاريحي ومىرمەن سايكەس كەلمەيدى. مۇندا ومىرلىك شىندىق جوق. الايدا، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان ەپوپەياسىندا اباي وبرازى تۋرالى بىردە-ءبىر جول، ءبىر سويلەمدە جالعاندىق جوق،وندا   ۇلكەن كوركەمدىك شىندىق بار. ەگەر ابايدىڭ تۋعانىنان باستاپ، كوز جۇمعانىنا دەيىنگى ءومىرىن ءتىزىپ شىعاتىن بولسا، وندا «اباي» رومانىن، «اباي جولى» كىتابىن كىم وقىر ەدى، ءىشىڭ پىسىپ كەتەر ەدى.

   كوركەمدىك شىندىق دەگەنىمىز ابدەن جيىنتىقتالعان تۋىندى. مىسالى،جەر بەتىندە ۋران شاشىلىپ جاتىر، مىسقالداپ قانا تابىلادى، سونى قوپارىپ قانشاما مىڭداعان، ميلليونداعان توننا رۋدادان بارماق باسىنداي ءبىر مىسقالداي عانا اتوم جاسايدى، سول ءبىر مىسقال اتوم ۇلكەن ستانسيانىڭ نەگىزىن قالايدى. كوركەم شىندىق تا، كوركەم شىعارما دا سونداي، بارلىق ءومىردى قوپارىستىرىپ كەلىپ،تۇيىندەپ اكەلىپ،تۇينەكتەي عانا شىندىقتى ۇسىنۋ كەرەك. وكىنىشكە وراي،    ءبىزدىڭ ءىشىنارا ادەبيەت تانۋشىلارىمىز، ءىشىنارا قازاق وقىرماندارىمىز ومىرلىك شىندىق پەن كوركەمدىك شىندىقتى  اجىراتا بىلمەيدى. سوندىقتان دا ابايدىڭ ءومىربايانىن «اباي جولى» رومان ەپوپەياسى ارقىلى تۇسىنەدى، بۇل شىندىققا  مۇلدەم  سايكەس  كەلمەيدى.

    ءبىر عانا دالەل كەلتىرەيىن: اباي 13 جاسىندا سەمەيدەن اۋىلىنا قايتىپ بارا جاتادى، سوندا كەلگەننەن كەيىن قودار مەن قامقا وقيعاسىنا جولىعادى، سودان كەيىن بوجەيدىڭ ولىمىنە قاتىسىپ، وعان اس بەرۋدى ۇيىمداستىرادى. ال ومىردە قودار-قامقا وقيعاسى 1834 -،1838-جىلداردىڭ اراسىندا بولعان، ياعني اباي تۋىلاردان 15-20 جىل بۇرىن وتكەن وقيعا، اۆەزوۆ: «قودار-قامقا وقيعاسىن اباي ەستىگەن بولۋى مۇمكىن» دەپ جازادى حاتيرەسىندە. ەكىنشى، بوجەي 1850-جىلى دۇنيەدەن وزعان، ول كەزدە  اباي بەس جاستا، قانشاما ءدانىشپان بولسا دا بەس جاسىندا بۇكىل قازاق جينالعان استى باسقارىپ، ونىڭ جيىنىن-تەرىنىن وتكىزىپ، ءجون كورسەتە المايدى. مۇنىڭ بارلىعى اۋەزوۆتىڭ قازاقتىڭ تۇرمىسىن ابايدىڭ ومىرىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ، كوركەم شىعارمادا بەينەلەيىن دەگەن كوركەم قيالى. كوركەم شىعارمادا جازۋشىعا بەرىلگەن ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ مولشەرى بار،اۋەزوۆ سونى تولىقتاي پايدالانىپ وتىر. ويتكەنى وسى وقيعالار فەوداليزمدە، اباي ءومىر سۇرگەن داۋىردە بولۋى مۇمكىن نەمەسە بولعان، دەمەك اۋەزوۆتىڭ شىندىعى كوركەمدىك شىندىق، ول شىندىق راس. سوندىقتان دا جۇڭگوداعى ادەبيەتشىلەر مەن ادەبيەت تاريحشىلارىنا، وقۋلىق جازاتىن ۇستازدارعا نازىم: ابايدىڭ ءومىرىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان ەپوپەياسىنداعى سيۋجەتتىك جەلىمەن تۇسىندىرۋگە بولمايدى، ول ۇلكەن  قاتەلىك.

   قازاقتىڭ اباي سىناپ-مىنەگەن مىنەزدەرى بۇگىنگى تاڭدا  بۇكىلدەي وزگەردى دەپ ويلايسىز با؟

   ءيا، بۇل ۇلكەن ماسەلە، بۇل قازاقتىڭ جانىن تۇسىنگەن ابايدىڭ جان دەرتى جانە ابايدى تۇسىنگەن ءاربىر قازاقتىڭ جان دەرتى. سونىمەن قاتار، ابايدىڭ  ولەڭدەرى مەن عاقلياسى سول جان دەرتىنىڭ داۋاسى. ءبىز ابايعا قاراپ ويىمىزدى، كوزقاراسىمىزدى، ءومىر ءسۇرۋ اۋانىن باعدارلايمىز. ءبىراق، ول ابايشا ءومىر ءسۇرۋ، ابايدىڭ ايتقانى زاڭ، سونى بۇلتارتپاي ىستەۋ دەگەندىك ەمەس. قازاق جۇرتى ابايدى وزىنە رۋحاني نىسانا تۇتادى، سوعان ويىن دا، بويىن دا تاربيەلەپ، ۇلگى الادى. ال، ابايدىڭ ايتىپ    وتىرعان سىندارى قازاقتىڭ قانىنا، جانىنا، ساناسىنا ءسىڭىپ كەتكەن، تەرەڭدەگى تۇيسىكپەن، مىنەزبەن، ءومىر ءسۇرۋ قۇبىلىسىمەن ءسىڭىپ كەتكەن قاسيەتتەر، ءبىز اباي ايتقان سوزدەردى ءتامسىل ەتە وتىرىپ،  وزىمىزگە سىن كوزقاراسپەن قاراپ، ويىمىزدى ەكشەۋگە ءتيىسپىز.

    ابايدىڭ ويى بۇكىل ادامزاتقا ورتاق. ول كەمشىلىكتەر جالعىز قازاقتا ەمەس، قىرعىزدا دا، وزبەكتە دە، ۇيعۇردا دا، اعىلشىندا دا، ورىستا دا،امەريكادا دا، جۇڭگودا دا بار ادامنىڭ بويىنداعى كەمشىلىك، سوعان قاراپ وي تۇزەپ ويعا قالۋ كەرەك. وكىنىشكە وراي بۇكىل ادامزات ونداي مىنەزدەن قازىر تولىق ارىلىپ كەتكەن جوق. مىسالى، «كۇڭ زىنىڭ، مىڭ زىنىڭ بيلىك تۋرالى، ءومىر ءسۇرۋ تۋرالى ويلارى مەن قاعيدالارى تولىق ورىندالىپ    ءبىتتى مە، سونى ورىنداپ ءجۇر مە» دەپ تە قارسى سۇراق قويۋىما بولادى، ءبىراق سول ويلاردى قورىتىپ، قاپەرىنە الىپ، ءوزىنىڭ بويىنداعى مىنەزى مەن كوزقاراسىن، ىقىلاسىن، ساناسىن تۇزەۋگە تىرىسادى، بۇل رەتتە دانالار قاشاندا تاعدىرلاس.

   عالامدىق وزگەرىستەردىڭ عالامات شابىسىنا شارشاماي ىلەسىپ كەلە جاتقان بۇگىنگى زيالى قاۋىم  وزىنە ابايداي الىبىنىڭ تۇرعىسىنان كوز   جىبەرىپ وتىر ما؟

   جالپى جاڭا دا ايتتىم. دانالاردىڭ ويى ول ادامزاتتىڭ اقىل-ويى مەن ەرتەڭگى تاعدىرىنىڭ كەلەشەككە تارتىلعان تامىرى، ول ءبىر جەلى ەمەس، ادامنىڭ ساناسىنداعى تۇيسىك تالشىقتارى قانشا بولسا، قانشاما ادام بولسا، ونىڭ جولى دا سونشاما. سوندىقتان دا ادام كۇردەلى. ەكىنشى، دانالاردىڭ ويى قاۋلى-قارار، تۇزىلگەن باعدارلاما، جاسالعان جوبا ەمەس. دانالاردىڭ ويى ادامنىڭ جان تۇيسىگىن،  اقىلىن، جۇرەگىن تەبىرەندىرۋ     ءۇشىن، وي سالدىرۋ ءۇشىن ايتىلادى. ەگەر وقىعان جۇرتتى تەبىرەنتسە،  ولارعا وي سالسا، ولاردىڭ وزىنە-ءوزى سىن كوزبەن قاراۋىنا، سونداي-اق ودان قورىتىندى شىعارۋىنا جول اشسا، بۇل كوركەم شىعارمانىڭ ماقساتىنىڭ دا، دانالاردىڭ ويىنىڭ دا جۇزەگە اسقانى، كوركەم شىعارمانىڭ مىندەتى وسى. سوندىقتان دا قاي قوعامدا بولسىن دانانىڭ ويى وسى ءۇشىن كەرەك، ويتكەنى قوعام ءبىر قالىپتى دامىمايدى.  اباي دا ءوزىنىڭ ولەڭدەرى ارقىلى سول ءوزى ولەڭ جازعان ءتىلدىڭ يەسى بولىپ تابىلاتىن قازاق حالقىن دا جاقسىلىققا، ەرتەڭگى جارقىن ومىرگە جەتەلەپ كەلەدى. ەندى ونىڭ سوڭىنان ەرۋدىڭ مۇمكىندىگى قانداي، بىلايعى جۇرت ىلەسىپ جاتىر ما، ىلەسپەي جاتىر ما، بۇل مۇلدەم باسقا اڭگىمە دەپ ويلايمىن.  

   «ۇلىپ جۇرتقا قايتقان وي» دەپ  اباي ايتقانداي، ولار دا تۇبىندە ۇلىپ بارىپ، سوزىلىپ بارىپ، ءوزىنىڭ جۇرتىنا قايتادى. ءبىراق ول كەشەگى ۇرپاق ەمەس، وزىندىك بايلامى،سەنىمى بار،تازا مىنەز، تىنىش ورتانى،بەرەكەنى ۇستانعان  ۇرپاق    بولادى. 

   اباي زەرتتەۋدىڭ بارىسى قالاي؟

   اباي تانۋ ءىلىمى مەنىڭ ويىمشا ءۇش ساتىدان تۇرادى. ءبىرىنشى ساتى، 1904-جىلى اليحان بوكەيحانوۆ جازعان «اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ءومىر بايانىنان» باستاپ، قىرىق بەسىنشى جىلعا دەيىنگى، ياعني ابايدىڭ تۋىلعانىنا ءجۇز جىل تولعانعا دەيىنگى ەلۋ جىل. بۇل كەزدە ابايدىڭ شىعارمالارى قايتا-قايتا تولىقتىرىلىپ باسىلدى، ءار سويلەمىنە، ولەڭدەرىنىڭ شىعۋ تاريحىنا، سوزدەرىنە تۇسىنىكتەر بەرىلدى. نەگىزىنەن نۇرسەيتتىڭ، تاعى باسقالاردىڭ قولجازبالارى نەگىزىندە ابايدىڭ ولەڭدەرىنىڭ ءماتىنى ءبىر قالىپقا كەلدى، ءومىربايانى تولىقتاي جاسالدى. سونىمەن قاتار،ابايدىڭ اقىن، ويشىل رەتىندەگى كوزقاراستارى، پوەزيالىق ىزدەنىستەرى، فيلوسوفيالىق ىزدەنىستەرى نەگىزىنەن ءبىر ارناعا  ءتۇستى. بۇل اباي تانۋدىڭ قالىپتاسۋ، دامۋ، تولىسۋ كەزەڭى دەپ ەسەپتەيمىن.

   ەكىنشى دەڭگەي، 1945-1995-جىلدىڭ ارالىعىنداعى، ياعني ابايدىڭ ومىرگە كەلگەندىگىنىڭ 100 جىلدىعى مەن 150 جىلدىعى ارالىعىنداعى دەڭگەي. بۇل دەڭگەيدە اباي تانۋ ءىلىمى تولىقتاي تامىرلانىپ، نەگىزگى ارنالارى اشىلىپ، ۇلكەن ءبىر عىلىمي باعىتقا اينالدى، بۇل ناعىز كەمەلدەنگەن، دامىعان دەڭگەي. 150 جىلدىقتىڭ قارساڭىندا اباي تانۋدىڭ بارلىق سالاسى ءسوز ەتىلدى، ماتەماتيكا سالاسى، ەكونوميكا سالاسى، ءتىپتى دارىگەرىلىك ەمگە قاتىستى سالالارعا دەيىن ات سالىسىپ زەرتتەدى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ نەگىزگى ەلدەرىندە  اباي تانۋ، ابايدىڭ ءومىر بايانى جانە ونىڭ ويلارى سول ەلدىڭ تىلىنە اۋدارىلىپ جەتكىزىلىپ، ءتۇسىندىرىلدى. قازىر ءوزىن ساۋاتتى، وركەنيەتتىمىن دەپ ەسەپتەيتىن نەمەسە وقۋ-اعارتۋعا بەت العان شاعىن مەملەكەتتەردىڭ وزىندە، ولاردىڭ ەنتسيكلوپەديالارى مەن توراپتارىندا، اباي تۋرالى ءبىر  اۋىز ءسوز بولسا دا بار، دەمەك بۇل اباي تانۋدىڭ كەمەلىنە كەلگەن كەزى.

   95-جىلدان كەيىنگى زەرتتەۋ بۇل ءۇشىنشى دەڭگەي. ابايدىڭ ءار سوزىندەگى، ءار ۇعىمىنداعى ماسەلەلەر جەكە زەرتتەۋ دەڭگەيىندە قاراستىرىلاتىن، ۇزاققا سوزىلاتىن باعىت، ول باعىت تاۋسىلمايدى دەپ ويلايمىن. مىسالى، ەڭ كەنجەلەپ جاتقان دۇنيە بۇل مىناۋ عالامنىڭ جاراتىلىسى تۋرالى كوركەم ويلاۋ جۇيەسى، پوەتيكاسىنداعى قۇرىلىمدارمەن ابايدىڭ ويىن سالىستىرۋ، ابايدىڭ تۇسىنىگىمەن قاراستىرۋ، ەۆروپا ويشىلدارىمەن، شىعىس ويشىلدارىمەن سالىستىرىپ، سول ويدىڭ ماعىناسىن اشۋ، بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەر جىلداردان جىلدارعا سوزىلادى جانە ماڭگىلىك حالقىمەن بىرگە جاساپ، تۇلەپ، جاڭارا بەرەدى دەپ ويلايمىن.

   بەيجيڭدە ءوتىپ جاتقان  كۇندەرىڭىزدەن سىر_ سۇحبات بەرە    كەتسەڭىز،اسەرلەنگەن،قۋانعان،ويلانعان ساتتەرىڭىز بولعان شىعار؟

     العاش رەت بەيجيڭدەگى ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىندە ساباق بەرگەنىمە دە التى جىلداي ۋاقىت ءوتتى، سول كەزدە ۇلكەن تانىمدىق، ادامدىق جاڭا ۇعىمدارعا يە بولدىم. سول كەزدەگى جيعان-تەرگەن عىلىمي   ولجالارىمنىڭ ناتيجەسىندە «قازاق قولجازبالارى» دەگەن ون تومدىق كىتاپ قۇراستىرىپ، سونىڭ جەتى تومىن شىعاردىق. ءبىزدىڭ ەرامىزدان بۇرىنعى 10-عاسىرداعى مۋتيانزىنىڭ جازباسىنداعى عۇن اناسى ـــ ەل اناسىنىڭ ارناۋىنان باستاپ، 19-عاسىرعا دەيىنگى سوزىلعان قىپشاق سادىزىنىڭ ون بەس تۇقىمىن قامتيتىن 72 گە جۋىق  اقىننىڭ حريستوماتياسىن قازاقشاعا اۋدارىپ شىعاردىق، كونە حانزۋ جازباسىنداعى جولما-جول اۋدارماسى، كوركەم اۋدارماسى بەرىلدى. بۇل جۇڭگو ادەبيەتىمەن، جۇڭگو تاريحىمەن قازاقستاندى تىكەلەي بايلانىستىراتىن العاشقى پوەزيالىق كوپىر دەپ ەسەپتەيمىن. 

   ال، كەلگەندەگى ۇلكەن قۋانىشىمىنىڭ نەگىزگىلەرى مىناداي:

   ءبىرىنشى، ەسكى كوزدەرمەن، تابىسقان دوستارمەن قايتا قاۋىشتىم، بۇل ءبىر عانيبەت نارسە. العاشقى ايدا سول تابىسقان دوستارمەن قايتادان قاۋىشىپ، ازىلدەسىپ، وتكەن كۇندەردى ەسكە الىپ، كەلەر كۇندەردىڭ بەلگىسىن قويىپ، وزىمىزشە ارقا-جارقا بولدىق.
 
   ەكىنشى، سوناۋ «دۋلىعانى» جازعان كەزدەگى ويلاعان دۇنيەلەر، ياعني بۇدان 30 جىل بۇرىن نەگىزگى دەرەكتەردى تاريحي جازبالار ارقىلى حاتقا تۇسىرگەندە،‎ «ءبىر كورسەم-اۋ، سول جازىلعان جايلاردى قايتادان سانادان وتكىزسەم-اۋ، تاريحي ىزدەرى قالاي ەكەن» دەپ ءوزىمنىڭ اڭسارىما اينالعان جەرلەرگە باردىم. شي-انعا، لانجوۋعا، دۇنحۋاڭعا، اقسايعا بارىپ قايتتىم، سونداي-اق ءبىر ۇلى كوشتىڭ نەگىزىن قالاعان حىشي ءدالىزىن كورۋىم دە مەنىڭ ساناما ۇلكەن وزگەرىستەر اكەلدى. سول رەتتە، مىسالى، دۇنحۋاڭداعى موگاۋعا بارعانداعى اسەرىمنىڭ ءوزى سانامدى، ياعني سانامنىڭ قاباتتارىن ءبىر توڭكەرىپ شىقتى. بۇرىن ماتريسميتتى اۋدارىپ، بۇددانىڭ مىڭ قۇدايى تۋرالى تۇسىنىگىم بولعانىمەن دە، ولاردىڭ ناقتى بەينەسىن جۇرەگىممەن سەزىنە المايتىنمىن. بۇل جول ول كادىمگىدەي ساناما تاڭبا ءتۇسىردى دەپ ويلايمىن. سونىمەن قاتار،شي-انداعى جەر استى مۇراعاتتارى،اسىرەسە ماعان ۇناعانى جانە  قاتتى  اسەر  ەتكەنى  اناۋ     تاڭ گاۋزۋدىڭ سودان كەيىن ۋزىتياننىڭ ۇشار بيىكتەگى ەسكەرتكىشتەرى. جاي ەسكەرتكىشتەر ەمەس، سول  تاڭ گاۋزۋدىڭ قۇلپىتاسىنىڭ الدىندا، سول كەزدە جەرلەۋگە قاتىسقان ەلدەردىڭ وكىلدەرىنىڭ بويى مەن   بەتى-ءجۇزى اينىماي قاشالعان ەسكەرتكىشتەر تۇر، بالبالدار. سول بالبالداردىڭ ءار ەسكەرتكىشىنىڭ ارقاسىندا قايدان ەكەنى جازىلىپ تۇر، وكىنىشكە وراي ولار سىزىلىپ، جويىلىپ كەتكەن، دەگەنمەن دە،سول ارادان مەن ءبىر ەسكەرتكىشتەن تۋرا قازىرگى مەنىڭ ۇيىمدەگى اكەم تاققان كىسەدەن اينىمايتىن، قۇنانبايدىڭ كىسەسىمەن بىردەي كىسە بەلبەۋ تاققان ەسكەرتكىشتى كوردىم، ياعني ىلمەك ارقىلى بۋىلادى،وڭ  جاعىندا وقشانتايى، كەزدىگى،سول جاعىندا شونشىگى، كەرەكتىسىن سالاتىن،سونىمەن قاتار تۇمار سياقتى ءاسۋاس سالاتىن  كىشكەنتاي قالتاسى بار، ويۋى دا اينىمايدى. ءبىر ويعا كەتتىم، قازاقستاننان سول كىسەنى الا كەلىپ،ءدال انا جەرگە اپارىپ سالىستىرسا،ءبىر شەكىمەسى اينىمايتىن سياقتى. بۇل نەنى بىلدىرەدى، بۇل ءبىزدىڭ تاريحمىزدىڭ جالعاستىعىنىڭ نەمەسە ءتۇپ تامىرىنىڭ ءبىر ۇيلەستىگىن بىلدىرەدى. جاي عانا تۇركي تىلدەس حالىقتار مەن ورتا جازىق جۇرتى بايلانىستى دەگەن ءسوز ەمەس، انا جەردە رۋح بايلانىسى بار. مىسالى، سول كەزدە، ورتا جازىقتىڭ ەلشىلەرى مەن شەبەرلەرى سوناۋ ورحون بويىنداعى كۇلتەگىننىڭ سىنتاسىن سالۋعا قاتىسسا، ەندى سولار مىنا تاڭ گاۋزۋدىڭ زيراتىنىڭ باسىنا كەلىپ،سونىڭ ازاسىنا قاتىسقانىنىڭ ايعاعى. مەنىڭ ويىمشا، وسى شي-انداعى تاڭ داۋىرىندەگى وقيعالاردى تەرەڭدەپ زەرتتەسە، ءبىزدىڭ تاعدىرىمىزداعى كوپتەگەن توعىسۋلار مەن تاريحي كەلىسىمدەر، قاقتىعىستاردىڭ نەگىزى  اشىلار ەدى. 

   ءۇشىنشى، وسىدان التى جىل بۇرىن كەلىپ كەتكەندە كورىپ،ءبىراق تولىقتاي زەرتتەۋگە، نە  تانىسۋعا  مۇمكىندىگىم بولماعان، جۇڭگوداعى ەڭ كونە جازۋلار مەن كىتاپتار جيناقتالعان ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىنداعى سيرەك قول جازبالار مەن كىتاپتاردى شەتتەپ قانا تانىسۋعا  مۇمكىندىك تۋعان. سونىڭ ىشىندە، چيان لۇڭ پاتشانىڭ كەزىندەگى كوشپەلىلەر الەمىمەن (سونىڭ ىشىندە قازاق حالقى دا بار) اراداعى قارىم-قاتىناستارىن بەينەلەيتىن 16 سۋرەتتىڭ بەدەرىن كورىپ، تاڭباعا ءتۇسىردىم. وندا ەلشىلىكتىڭ كەلۋى،كيىمدەرى،ەلشىلىكتى قابىلداۋ،شايقاستار،ونىڭ ايلا-امالدارى، تۇتقىندار قابىلداۋ، تۇتقىن بەرۋ سياقتى جايلار قامتىلعان. ارينە ونىڭ بارلىعى تىكەلەي ەتنوگرافيالىق دالدىك دەپ ايتۋعا كەلمەيدى، ءبىراقتا سول زاماندى كوركەم دۇنيە رەتىندە جازعاندا، عىلىمي تۇرعىدان جازعاندا، ولاردىڭ بەينەلەرىن، كەيىپتەرىن كينو ارقىلى،تەاتر ارقىلى بەينەلەگەندە، پايدالانۋعا بولاتىن  ۇلكەن ماتەريال  ەسەپتەيمىن. 

    ەندى ءبىر كوكەيىمدە جۇرگەن ماسەلە، تيبەت ۇلتىنىڭ ەلۋ تومعا تارتا  «گىسار» دەگەن ۇلكەن ەپوسى بار، سونىڭ ءبىر تومىنىڭ تۇركي تىلدەس حالىقتاردىڭ تاريحى، تاعدىرى، سالت-ءداستۇرى تۋرالى قامتيتىنىن ماعان جاس عالىم نۇرباقان ايتىپ بەردى. تيبەت ورتالىعىنا بارىپ سۇراستىرعانىمدا بۇل شىندىق ەكەن، سول توم شىقسا، سونىڭ حانزۋشا اۋدارماسى بولسا، سول ەپوستىڭ ءوزى بولماسا دا مازمۇنى قازاقشاعا اۋدارىلسا، ءبىر تاريحي ەلەس قالپىنا كەلە مە دەپ ويلايمىن، انىق كوزىمنىڭ  جەتكەنى وسى قازاق حالقىنىڭ دامۋى كوش جولى جانە ءتۇپ ۇزەگى بۇگىنگى موڭعۇل ۇلتىمەن تىكەلەي استاسىپ جاتقانى، وسى ارادا ۇلكەن ءبىر تامىر بار، اتتەڭ ءتىلىم قىسقا، ال بۇل جاقتاعى جاس عالىمدار ءمانجۋ ءتىلىن، حانزۋ ءتىلىن، تيبەت ءتىلىن ەركىن مەڭگەرسە، وسى ءبىر سانانىڭ قاتپارىنىڭ، تاريحتىڭ قاتپارىنىڭ تۇكپىرىندە جاتقان تامىردى اشسا، جالپى قازاق حالقىنىڭ تاريحى ءۇشىن جاڭاشا قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جادىگەرلەرگە قول جەتەر ەدى دەپ ويلايمىن، بۇل كەلەر كۇندەردىڭ ەنشىسى. 

ارتىڭىزدان ەرگەن جاستارعا ايتار قانداي اقىل-كەڭەسىڭىز بار؟

   بۇگىنگى ۇرپاققا، كەيىنگى     جەتكىنشەككە ءار ادامنىڭ ايتاتىن ء سوزى ابايدىڭ ءوزى تۇسىندا جاستارعا بەرگەن باتاسى دەپ ويلايمىن. سول ابايدىڭ وسيەتىنىڭ ىشىندە ىنتىماق، ادالدىق، شىن پەيىل، بىلىمگە قۇشتارلىق ادامنىڭ جولىن اشادى، جاتتاندى بىلىممەن، جاتتاندى عىلىمنان قاشىق ءجۇرسىن، ويمەن قابىلداپ، سانادا سارالاپ، ىشكى قۋاتپەن شەشىم قابىلداپ، كەلەشەككە جول تارتسىن دەيمىن.

كوپ راقىمەت،سىزگە.
سۇحباتتاسقان-نۇرعيسا قۇرمانجان ۇلى




  رەداكتورى: الماگۇل اقاتبەك قىزى
 
  تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.

  مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.