ەەڭ جاڭا مازمۇندار
جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى جونگە سالۋ جالپى جوباسىن جاپپاي دايەكتىلەندىرىپ، تياناقتاندىرىپ، نازاردى باس نىساناعا شوعىرلاندىرىپ، جاراسىمدى، ەكولوگياسى كوركەم، قونىستانۋعا جايلى تارباعاتاي قۇرايىق
«ەكىدەن تارىقتىرماۋ، ۇشتە قامتاماسىز ەتۋ»دى تىعىز ارقاۋ ەتىپ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە تاباندىلىقپەن، باتىلدىقپەن قول جەتكىزەيىك
بالا كۇنىنەن اتويشىلداردان ۇيرەنىپ، ەسەيگەندە اتويشىل بولىپ، ۇلتتىڭ گۇلدەنۋى ۇلى مىندەتىن ارقالاي الاتىن ءداۋىردىڭ جاڭا ادامى بولىپ ەسەيىپ-ەرجەتۋگە قۇلشىنايىق
قىزمەت اترەتى ۇيرەنۋدى مال شارۋاشىلىق رايونىنداعى ساقا پارتيا مۇشەلەرىنىڭ وتباسىنا جەتكىزدى
اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاي، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاپ، نەگىزگى تاقىرىپتىق تاربيەنىڭ ناقتى ناتيجەلەرىن ايگىلەپ، ايماقتىڭ ورنىقتىلىق، دامۋ قىزمەتتەرىنىڭ تاعى دا تىڭ ساتىعا كوتەرىلۋىن جەبەيىك
جوعارى مەكتەپ ەمتيحانى قاقپاسىن قايتا اشۋ
عىلىمنىڭ كوكتەمى
ۇلى بۇرىلىس
ەكونوميكالىق ەرەكشە رايون قۇرۋ
شيحۋ قالاسى: شارۋالاردىڭ كۇزگى جيىن-تەرىن جۇمىسىنا كومەكتەستى
شاعانتوعاي اۋدانى: «حالىقارالىق اپاتتى ازايتۋ كۇنى» ۇگىت قيمىلىن ورىستەتتى
ءبىر ساعاتتا 903 سۇراقتى دۇرىس ورىنداپ شىقتى
«ۇعىسۋ، تيىمدىلىك جاساۋ، توعىستىرۋ» قىزمەتى تارباعاتاي ارناۋلى ايدارى قىستاقتا تۇراتىن كادرلاردى جىگەرلەندىردى
ايماعىمىز بويىنشا 1-ورىندى يەلەدى
9-جىلى 10-ايدىڭ 15-كۇنى 238-سان
شيحۋ قالاسى نانيۋان ءمالى باسقارماسى حۋاڭحى جولى الەۋمەتتىك اۋماعى مەن قىزمەت اترەتى
شاۋەشەك قالالىق قوعام حاۋىپسىزدىگى مەكەمەسى قاتىناس ساقشى ۇلكەن اترەتى بۇقارانىڭ اماندىعىن باستى ورىنعا قويدى
جاڭا جۇڭگونى جىرلاپ، جۇڭگو ارمانىن اسقاقتاتتى
نەگىزگى تاقىرىپتىق تاربيەنىڭ ءاربىر باسقىشىن مۇقيات يگەرىپ، ناقتى ونىمدىلىككە قول جەتكىزۋگە كەپىلدىك ەتىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنا جاڭا وزگەرىستەردى، جاڭا بەينەنى شىنايى سەزىندىرۋ كەرەك
ءدوربىلجىن اۋدانىنىڭ ساياحات كورىنىس تۇيىندەرى (3)
دەنە تاربيە باقشاسى قالا تۇرعىندارىن وزىنە باۋرادى
ۆەلوسيپەدپەن ساياحاتتادى
شاۋەشەك: جىلۋمەن قامداۋ سەرىكتەستىگى پار قازاندى قىزدىرىپ، جىلۋمەن قامداۋعا دايىندىق جاسادى
قىزمەت وتەۋدى اتىز باسىنا دەيىن جەتكىزدى
ءدوربىلجىن اۋدانى 180 نەن ارتىق دانەكەرمەن نەگىزگى تاقىرىپتىق تاربيەدە تەرەڭدەي ۇيرەنىپ، ناقتى ىستەۋگە كەپىلدىك ەتتى
مەيىر جەتكىزگەندەرگە قارىمجى قايتاردى
ادەبيەت-كوركەمونەر كونسەرتى جىبەك جولى مادەنيەت تاۋارلار قالاشىعىن دۋمانعا بولەدى
ساياحاتشىلار كوڭىلدى، ساۋدا كۇسەت بولدى
مەملەكەت مەرەكەسى كەزىندە شاۋەشەك پويەز بەكەتىندە جولاۋشىلار سانى قاۋىرت ارتتى
اق حالاتتى پەرىشتەلەر قىزمەت ورنىندا تاپجىلماي ىستەپ، مەملەكەت مەرەكەسىن ءماندى وتكىزدى

قازاق حالقىنىڭ تۇلىق مادەنيەتى

جولدانعان ۋاقىتى : 2017/9/13 19:44:33

تولقىن اۋقىش ۇلى
 
  ادامزات وركەنيەتى تىرشىلىكتىڭ دابىلى قاعىلىسىمەن بىرگە باستالعان. ادامزات دۇنيەسىنىڭ جاڭالىققا، وزگەرىسكە، دامۋعا جۇكتى بولاتىنى دا سودان. تابيعات دۇنيەسىنىڭ تىلسىمدىگى ادامزات وي دۇنيەسىن العا جەتەلەۋدىڭ ەڭ  ۇلكەن ۇلى جاڭالىعى. جاڭالىقسىز دۇنيە- تاريحتىڭ ەكشەلەۋىنەن وشكەن دۇنيە. ويتكەنى، ادامزات تاريحىنداعى وتكەن ءاربىر كۇن ادامزاتتىڭ قول جەتكىزگەن جاڭالىعىنا سۇرلەۋ سالىپ،ءىز تاستاپ وتىرعان. ەسكى تاريح بىزگە ادامزات مادەنيەتىنىڭ ۇزدىكسىز جاڭالىققا، دامۋعا، وزگەرىسكە، بىردەن - بىرگە جالعاسۋعا مۇقتاج ەكەندىگىن تۇسىندىرەدى. سول ءبىر قويناۋى كەنىش تاريح پاراقتارىنان ءاربىر ۇلتتىڭ تاريحىنا، مادەنيەتىنە قاتىستى ءتىلىن،   ادەبيەتىن، سالت- ءداستۇرىن، ۇلتتىق بوگەنايىن باستى ولشەم ەتەدى. قازاق حالقىنىڭ تۇلىق  مادەنيەتى دە انە سول تاريحي قۇندىلىعى جوعارى، ۇلتتىق بوگەنايى بولەك مادەنيەتتى  كورسەتىپ تۇرعانداي.
تۇلىق- ءبيداي، قىشى، زىعىر،  كۇرىش، ارپا، سارى بۇرشاق قاتارلى ءداندى وسىمدىكتەردىڭ ءدانىن  اجىراتۋ  ءۇشىن  تاستان ويىپ  (قاشاپ) جاسالىپ ىستەتىلەتىن ءوندىرىس قۇرالى.
 
  ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى 5 - عاسىردان 8 - عاسىرلار ارالىعىندا التاي وڭىرىنەن قارا تەڭىز توسكەيىنە دەيىنگى سايىن دالانى  مەكەن ەتكەن ساقتار  الەمدەگى مادەنيەت ، ونەردىڭ وشپەس اسىل مۇرالارىن قالدىرعانى شىندىق.

  تۇلىقتىڭ تاريحى ۇزاق بولىپ، ارحولوگيالىق قازبالارعا نەگىزدەلىپ ەسەپتەگەندە اتا- بابالارىمىز سوناۋ تاس عاسىردان باستاپ، تاستان ەگىنشىلىك قۇرالدارىن جاساپ ىستەتە باستاعان. كوشپەندى مال شارۋاشىلىعى، ەگىن شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن قازاق حالقى، انە، سول داۋىردەن باستاپ تۇلىقتى ەگىنشىلىككە ىستەتەتىن قۇرال رەتىندە پايدالانىپ كەلگەن.

  تۇلىق جاساۋدا ادەتتە تۇلىق جاساۋعا بولادى دەگەن تاستى جاسالاتىن تۇلىقتىڭ ۇلكەن - كىشىلىگىنە قاراي، تاستىڭ ءار 10 - 15 سانتيمەتر ارالىعىنا تەمىر سىنامەن تەسىك تەسىپ، تەسىكتەرگە سىنانى تەگىس ۇرىپ، تاستى ءىزى بويىنشا سىنامەن پارشالاپ، تۇلىق فورماسىنا كەلتىرىپ، ەكى باسىن كىشىرەك، سىرتقى باسىن جۇمىرىراق فورماداعى سيليندر فورماسىندا جاساپ، ەكى باسىنىڭ ورتاسىنان تۇلىق كوزىن ورناتاتىن تەسىك تەسىپ، قۇلاق ورناتىپ، اعاشتان جاسالعان جازىعا وتكىزەدى. تۇلىق جازىسىنىڭ ەكى جانىنداعى اعاش تاقتاي بالداقتى تۇلىقتىڭ ەكى باسىنداعى تەسىككە ورناتىلعان اعاش سىناعا وتكىزىپ، سىرتىنا شىعىپ كەتپەيتىن ەتىپ مىقتى  اعاشتان سىنا قاعىلىپ، قايىسپەن مىقتاپ بايلايدى.

  تۇلىق ادەتتە «تۇلىق تەس» دەپ تە اتالادى. ول ىستەتىلەتىن وسىمدىك ءتۇرى جانە ءوندىرىس ورنىنا (قىرمان)  نەگىزدەلىپ: التى قىرلى، سەگىز قىرلى، ون قىرلى تۇلىق تاس دەپ بولىنەدى. قىرى  از تۇلىقتار ءبيداي، ارپا، سۇلى جانە كۇرىش قاتارلى ءدانى وڭايلىقشا ايرىلمايتىن  ءداندى وسىمدىكتەردى دانىنەن  ايىرۋ (سوعۋ) ءۇشىن، كوپ قىرلى تۇلىق تاستار سارى بۇرشاق، قىشى، زىعىر قاتارلى ءدانى وڭاي ايرىلاتىن وسىمدىكتەردى دانىنەن ايىرۋ (سوعۋ)       عا ىستەتىلەدى. تۇلىقتىڭ «جارعىش» دەگەن تاعى ءبىر ءتۇرى بولىپ، ونىڭ قىرى بولمايدى. دوڭگەلەك سىرتى كەدىر- بۇدىر بولىپ، ونى تەك بويرا توقۋ ءۇشىن دايىندالعان قامىستى جانشۋ، ەزۋ، تۋراۋ، جانە ءتۇرلى ارقانداردى جاساۋ ءۇشىن ىستەتىلەتىن قىشى، زىعىر، قوناق ساباندارىن جۇمساتۋعا قولدانىلادى.

  جارعىش (جارقىنشاق) ەكى ءتۇرلى بولادى. ءبىرى، سيلىندر فورماسىندا وڭدەپ جاسالعان تاستىڭ ەكى جاعىنىڭ ورتا بولەگىنەن تەسىك تەسىپ، ەكى مەتر ۇزىندىقتاعى جالپاق ەكى باسىندا تەسىگى بار اعاشقا سىنا بەكىتىپ ورناتادى دا، سىنادان پايدالانىپ، جارعىشتى (جارقىنشاقتى) الدى - ارتىنا سۇيرەۋ ارقىلى ءشي، زىعىر، قامىس ساباندارىن پارشالاپ مايدالايدى. تاعى ءبىرى، جارعىش (جارقىنشاق) تاسقا ۇقساس دوڭگەلەك جۇمىر جاسالعان تاستىڭ ەكى باسىنىڭ ورتاسىنان تەسىك  تەسىپ، سىنا قاعىلىپ، جاندارما اعاش بەكىتىپ، بەكىتىلگەن سىنا ارقىلى تاستى تىك تۇرعىزىپ، دومالاتۋ ارقىلى قامىستى ۇنتاقتايدى.

  قازاق حالقى ۇزاق ۋاقىتتىق ءوندىرىس تاجىريبەلەرىنە ساي،قۇرامىندا رۋدا بولماعان قورىم تاستاردان پايدالانىپ تۇلىق، سۋ تيىرمەن تاسى، ەگەۋ، قول تيىرمەن تاسى قاتارلى ءوندىرىس قۇرال - سايماندارىن جانە تۇرمىستىق بۇيىمداردى  قاجەتىنە قاراي جاساپ، ىستەتىپ كەلگەن. تۇرمىس جانە ءوندىرىس قۇرال سايماندارىن جاساۋعا بولاتىن تاستاردى ءوز ىشىنەن قىزىل تاس، شىبار تاس، سۇڭگى تاس، قايراق تاس، كوك تاس، سۇر تاس، بوزتاس، قاراشىبار تاس، باۋىر رەڭ تاس، ت.ب تۇرلەرگە ءبولىپ، قۇرال - سايمان، تۇرمىستىق قاجەتتى زاتتاردى جاساعان. تۇلىققا كوزدىك، جاندايشاپ، تۇتقا، سىنا قاتارلى، قوسىمشا اعاش،تەرى ماتەريالدارىن قوسىمشا ىستەتكەن.
كوزدىك: تۇلىقتىڭ ەكى باسىنىڭ ورتاسىنا ورنالاستىرىلعان شويىننان قۇيىلىپ جاسالعان ءۇش جاعى بىتەۋ، ءبىر جاعىنا جان اعاش بەكىتۋ ءۇشىن ويىلىپ جاسالعان كۇپ فورمالى قۇرىلىمدى كورسەتەدى.
 
  تۇلىق قۇلاعى: تۇلىق كوزىنە قاعىلىپ،  بەكىتىلگەن تۇلىقتى ارەكەتتەندىرۋ رولىن اتقاراتىن، شويىننان ىشكى ۇشى ۇشكىر، سىرتقى ۇشى قالپاقتى كەلەتىن تاسقا قاعىلعان سىنا، ءتارىزدى زات.

  جان اعاش: تۇلىق باسىنىڭ ەكى جاعىنا   ورتاسىنان تەسىك تەسىلىپ، سىنا ارقىلى بەكىتىلىپ ورناتىلعان جالپاق اعاشتان  جاسالعان زات. ونى كەيدە تۇلىق بالداعى دەپ تە اتايدى.

  تۇلىق جىلقى، ەسەك، قاشىر،تۇيە، وگىز قاتارلى ءۇي جانۋارلارىنىڭ كۇشىنەن پايدالانىپ ىستەتىلەدى. تۇلىقتى حايۋان كۇشىنەن پايدالانىپ ىستەتۋدە بىرنەشە  ءتۇرلى قوسىمشا جابدىقتار قاجەت بولعان. تۇلىق جابدىقتارى نەگىزىنەن جان اعاش، تەسىك اعاش، قايىس ارقان، باۋ، سىنا، ەرتوقىم سياقتى ماتەريالداردان قۇرالادى. تاعى دا تۇلىقشى مەن وعان ىستەتەتىن حايۋان دا بار.

  تۇلىقشى: ءبيداي، كۇرىش، ارپا جانە زىعىر قاتارلى وسىمدىكتەردى قىرماندا (اتىز    باسىندا) دانىنەن ايرتىپ، ۇنتاقتاپ جانشۋ ءۇشىن وعان ىستەتىلەتىن حايۋاناتتان پايدالانىپ تۇلىقتى ايداۋشىنى ايتادى.

  تۇلىق ات: قىرماندا (اتىز باسىندا)  ارپا، ءبيداي، زىعىر، قىشى، بۇرشاق قاتارلىلاردى ۇنتاقتاۋ، دانىنەن ارىلتىپ جانشۋ ءۇشىن ىستەتىلەتىن تۇلىققا قوسىلاتىن ات. تۇلىق ات ادەتتە جۋاس، كۇشتى ات بولۋى شارت.

  تۇلىق ۇلكەن - كىشىلىگىنە نەگىزدەلىپ، جالعىز اتتى، قوس اتتى، ءۇش اتتى تۇلىق تۇرلەرىنە بولىنەدى، تۇلىققا قوسىلاتىن اتتاردىڭ وزىنە ءتان ەسىمى بولادى. ولار ءمىنىس ات، جانداق ات، شەت ات، ىشكى ات دەپ اتالادى.

  ءمىنىس ات: تۇلىق ايداۋشى (جۇرگىزۋشى) مىنەتىن ات.

  جانداق ات: ءمىنىس اتتىڭ جانىنا قاتارلاستىرىپ، قوسانجارلاپ قوسىلاتىن ات.

  شەت ات: تۇلىققا ءۇش ات قوسۋ  قاجەت بولعاندا ەڭ شەتىنە قوسىلاتىن ات.

  ىشكى ات: تۇلىققا ءۇش ات قوسۋ  قاجەت بولعاندا ءمىنىس ات پەن شەت اتتىڭ ورتاسىنا قوسىلاتىن ات.

  قورىتىپ ايتقاندا، قازاق حالقى ۇزاق ۋاقىتتىق تاريحي دامۋ بارىسىندا، وزدەرىنىڭ اقىل -  پاراساتى مەن ۇزدىكسىز ىزدەنىستەرى ارقىلى تۇلىق سىندى ءداستۇرلى ەگىنشىلىك قۇرالىن تاپقىرلاپ شىعىپ، ونىڭ ءوندىرىس- تۇرمىستاعى رولىنان تولىق پايدالانىپ، ۇزدىكسىز  دامىتىپ، ءتۇرىن جاڭالاپ، ەگىنشىلىك ىستەرىن دامىتىپ كەلگەن.

  رەداكتورى: گۇلنۇر جۇماش قىزى
 
  تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.

  مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 
 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn