ەەڭ جاڭا مازمۇندار
شاعانتوعاي اۋدانىنىڭ 150 مىڭ مۋلىق ماقسارىسى كوركەم كورىنىسكە اينالدى
شيحۋ توراڭعى ورمانى سۋ ءۇستى باقشاسى ءسىزدى جازدى كوڭىلدى وتكىزۋگە شاقىرادى
ءسىز اڭساعان جاز كەلبەتى وسىندا
شينجياڭعا كومەكتەسۋ بارىسىندا ءومىرىن ارلەندىرە ءتۇستى
بۇقارانىڭ كوڭىل تۇپكىرىنەن ورىن الدى
الۋان ءتۇر، اسقاق كوڭىلمەن مەرەكەنى قارسى الدى
شاۋەشەك قالاسى شارلاپ تەكسەرۋدىڭ كولەمىن اتىز باسىنا دەيىن كەڭەيتتى
وقۋ-اعارتۋ ىستەرىنە تاباندى بولىپ، شۇعىلالى تابىستارعا قول جەتكىزدى
ەڭ سۇيىكتى ءورت ءوشىرۋشى
پارتيا قۇرىلىسىنىڭ نەگىزگى كاسىبىن مىقتى يگەرىپ، جاۋىنگەرلىك قامالدى بەكەمدەيىك
ازىق-تۇلىك حاۋىپسىزدىگى وتكەلىن
ماڭايىمىزداعى كوركەمونەرشىلەرمەن تانىسايىق
ايماعىمىزدىڭ الدىڭعى جارىم جىلداعى جۇمىستاندىرۋ جاعدايى ورنىقتى ارتتى
چىن چۋانگو ۇرىمجىدە كاسىپورىنداردىڭ ءوندىرىس،تيجارات جاعدايىنا تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزگەندە بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى
شاۋەشەك قالاسى 90 ميلليون يۋان قارجى قوسىپ،50 كيلومەتر ۇزىندىقتاعى جىلۋمەن قامداۋ قۇبىر تورابىن جاڭالادى
«جاقسى ىستەپ، تىپتى دە جوعارى ەڭبەكاقى الۋعا كۇش سالامىن»
قۇرىلىم رەفورماسىنىڭ جاڭا جاعدايىن بارشا جۇرت القادى
ىنتا-پەيىلىمەن كۇش سالا قىزمەت وتەدى
مەيىرگە تولى جانۇيا قۇردى
ەكولوگيالىق ورتاسى كوركەم سۋرەتتەي شاعانتوعاي
شاۋەشەكتە باس قوسىپ، اككوردەون مەرەكەسىنەن ءلاززاتتانايىق
شاعانتوعاي اۋدانىندا ماقسارى گۇل اشىپ، شارۋالار شاتتىققا شومدى
ءبيدايعا وراق سالىندى
تاربيە ايىندا ستيل تازارتۋ قيمىلى تەبىندى ورىستەتىلدى
اۋقاتتانۋ شەبەرلەرى شارۋالار شاتتىعى ساياجايىن اشىپ، قىستاق تۇرعىندارىءوز جەرلەرىندە كاسىپتەندى
تيانشان جابايى قىزىل بۇعىسى بايقالدى
كوشە جاڭالانىپ، قالا شت-جاڭا بەينەگە ەندى
نازاردى باس نىساناعا شوعىرلاندىرىپ، قۇرىلىم رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ جەتىستىكتەرىن بەكەمدەپ، رايونىمىزدىڭ رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋىنىڭ ىشكەرىلەي دامۋىن ىلگەرىلەتۋ كەرەك
تولى مىنە وسىنداي كوركەم
«ولار ءبىزدىڭ ۇيرەنەتىن ۇلگىمىز»

كوڭىلىڭ جايدارى، مىنەزىڭ سالماقتى بولسا، عۇمىرىڭدى قورعاي بىلگەنىڭ

جولدانعان ۋاقىتى : 2013/12/6 13:21:43

  تۇركىستان قايىسپاي ۇلى

  جاس ورتاسىنا كەلگەننەن كەيىن، ون ەكى مۇشەڭنىڭ ول جەر- بۇل جەرىنەن سەلكەۋ شىعاتىنىن ەلۋدەن اتتاپ الپىستى القىمداعان زامانداستارىمىزدىڭ ءبارىنىڭ باسىندا بار ءجايت شىعار-اۋ. سونىمەن شيپاحانانى جاعالاعىش، دارىگەردەن كەڭەس العىش بولادى ەكەنسىڭ. وسىنى جازىپ وتىرعان مەنىڭ ءوزىم دە الپىستى القىمداعان قارت بولۋعا جاقىنداعان،  ءتىپتى، قارت بولعىم كەلمەيتىن، كەلۋگە دە دەنساۋلىعىم بارماق كوتەرەر بولسا، ىرىق بەرمەيتىن ناق اقىلى تولعان ورتا جاستاعى ازاماتپىن دەپ ايتار ەدىم. وسى بۇلدىر ويدىڭ جەتەگىندە، ءبىرقانشا تاجىريبەلى، تانىمالى دارىگەرلەرمەن دەنساۋلىقتى قالاي قورعاۋ جونىندە سىرلاستىم. وسى سىرلاسۋ بارىسىنداعى دارىگەرلەردىڭ اقىل- كەڭەسىن قارتايعىسى   كەلمەيتىن   زامانداستارىما   ۇسىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. ويتكەنى  «مىڭ كۇنگى ۇجىماقتان، ءبىر كۇنگى جارىق ارتىق» دەگەن ناقىل بار ەمەس پە! قارتايدىڭ با، ءيا كارىلىك كەلدى مە؟ باسقا تۇسسە باسپاقشىل، كوتەرەسىڭ دە ونى دەپ ءبىر- ءبىرىمىزدى جۇباتاتىنىمىز مۇندا تۇر. ايتسەدە، سىر شەرتىسكەن دارىگەرلەرىمىز، «ارىماق، سەمىرمەك كوڭىلدەن، اۋرۋدىڭ الدىن الماعان ولەدى، داۋدىڭ الدىن الماعان تولەيدى. اۋرۋ- اياق استىندا، ارىلۋ- جيدە باسىندا. اۋرۋ دەمنەن جازىلمايدى، ەمنەن جازىلادى. ءتاننىڭ دە، جان جۇيەنىڭ دە يەسى- ساۋ جۇرەك، ادام جانى اسپان، قورعاي ءبىل ونى استان » دەپ شۇبىرتىپ، تاقپاقتاپ، اڭگىمەلەرىنە تارتا بەردى. دارىگەردىڭ كەڭەسىن ەستىپ وتىرىپ، دەنەڭنىڭ جەڭىلدەپ، ءوزىڭ دارىگەر بولعانداي سەزىنەدى ەكەنسىڭ.

  تاريحتان بەرى   قازاق  بالگەرلەرى:   «اشۋ- باۋىردى جارالايدى، وي سوقتى بولۋ- كوك باۋىردى زاقىمدايدى، قايعىرۋ- وكپەگە قاياۋ سالادى، ۇرەيلەنۋ- بۇيرەكتى بۇزادى» دەپ اقىل- كەڭەس بەرگەن سان الۋان ورەسى بيىك، ويى تەرەڭ ماقال- ماتەلدەر قالدىرعان ەكەن. ودان ارى  ىلگەرىلەيتىن بولساق، شەكتەن تىس ىرجىڭداپ كۇلۋ وي- قيالدى بىتىراتىپ، رۋحي جاقتان توزدىرادى. شەكتەن تىس اشۋلانۋ باۋىردى سەيىلتۋ قۋاتىنان ايىرىپ، ادامدى ىزاقور ەتەدى. ءتىپتى، قاندى قايناتىپ، اق نيەتىن كۇلەگەيلەپ، ەستەن تاندىرادى. ادەتتەن تىس قايعىرۋ- ادامنىڭ ەركىن مۇقالتىپ جىگەردەن، قۋاتتان ايىرادى. شەكتەن تىس ۇرەيلەنۋ- اقىل- قايراتتى كەمىتىپ، كۇش- قۋاتتان ايىرادى. تۇتقيىل قورقۋ- ەستەن ايىرىپ، اقىلدان اداستىرادى. كەشكە دەيىن مەڭىرەيىپ وي سوقتى بولۋ- رۋحىن ءتۇسىرىپ، ادامنىڭ جىگەرىن قۇم قىلادى.

  مىنە مەنىڭ دارىگەرلەرمەن دەنساۋلىق جونىندە كەڭەسىم ۇزاق عۇمىر كەشۋ جونىندە وسىنداي وي- تۇرتكىلەردى الدىعا جايىپ سالدى. ال، ەندى وقىرمانىم قۇلاعىڭىزدى كەڭەسىمىزگە تۇرە بەرىڭىز.  مىنەزىڭىزدى جايىندا ۇستاڭىز، الباتى اشۋ شاقىرساڭىز تەز كارتەيەسىز. اشۋعا بۋلىققاندا بۇيرەك ءۇستى بەزى جىلىك ماي سۇيىقتىعىن جەدەل ءبولىپ شىعارادى. تەرى تامىرلار جيىرىلىپ، بەت-  اۋىز كوگەرەدى. دەنەدەگى ۇساق تامىرلار تارتىلىپ، قان باسىمى ورلەيدى، تامىر سوعۋى جەدەلدەيدى. بۇل ادەتكە ايلانىپ، ۇزاق ۋاقىت بويى جالعاسسا، نەرۆ شارشاپ قالجىرايدى. ءتىپتى، كەيبىر ادامداردىڭ ميىنا اشۋ ۇستىندە قان قۇيىلىپ تا كەتەدى. 

  تۇرمىستاعى رەتسىز قاربالاستىق جوعارى قان قىسىم اۋرۋىنا جولىقتىرادى. ۇيقىسىزدىق كوڭىل كۇيدى تەجەي الماۋعا اپارىپ سوعادى. كەرىسىنشە، دەنە مۇشەلەرى قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋى دا ۇنەمى مىنەزگە ىقپال ەتىپ وتىرادى. باۋىردا ماسەلە كورىلسە، ادامنىڭ تىنىشى كەتىپ، اشۋشاڭ كەلەدى. ادامدى رۋحي كوڭىلسىزدىك باسادى. جۇرەك اۋرۋلارى رۋحي جاقتان قاجىتىپ مىنەزدى بۇزادى. كوك باۋىر قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋى ىشپەك- جەمەككە زاۋقى سوقپاۋدى كەلتىرىپ شىعارادى.

  ادامداردىڭ كوڭىل كۇيى ءبىر ءتۇرلى پسيحيكالىق قۇبىلىس. مۇنى سىرتقى ورتانىڭ ۇقساماعان اسەرلەرى كەلتىرىپ شىعارادى. سەزىمنەن كوڭىل كۇي تۋادى، قالىپتى كوڭىل كۇي اۋرۋ تۋدىرمايدى. تەك تۇتقيىل، كۇشتى، ۇزاق ۋاقىتتىق جالعاستى تىتىركەندىرۋلەر عانا ادام دەنەسىنىڭ قالپتى فيزولوگيالىق قيمىلىنا ىقپال جاساپ، ىشكى مۇشەلەر قىزمەتىن ءبۇلدىرىپ، اۋرۋدىڭ تۋىلۋىنا سەبەپشى بولادى.

  ۇلى دەنساۋلىق عالىمى وتەيبويداق مىناداي ءبىر اسا باعالى تاجىريبە جاساعان: دەنساۋلىعى كۇشتى، اقاۋسىز مىقتى ءبىر قوشقاردى تاڭداپ الىپ ساپالى جەم- شوپپەن كۇتىمدەگەن. ءبىراق كوزى كورىپ تۇراتىنداي جەرگە ءبىر قاسقىردى بايلاپ قويعان. تاعى ءبىر دەنساۋلىعى ناشار، جاقسى جەتىلمەگەن قوشقاردان دا بىرەۋىن تاڭداپ، ونى تىنىش، الاڭسىز ورتاعا ورنالاستىرىپ، ناشار جەم- شوپپەن كۇتىمدەگەن.

  ناتيجەدە قاسقىردى كورىپ تۇرعان قوشقار ۋاقىت وتكەن سايىن ارىقتاپ، كۇيى كەتىپ، بارا- بارا كوتەرەم بولىپ، سوڭىندا اجالىنان ءۇش كۇن بۇرىن ءولىپ كەتكەن. ال ناشار قوشقار ناشار كۇتىمدە تۇرسادا الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ، سەمىرە بەرگەن. بۇل تاجىريبەدەن عالىم، كوڭىل كۇيدىڭ دەنساۋلىق جونىنەن، ادام ومىرىنە قاراتا شەشۋشى ىقپال جاسايتىندىعىن تۇراقتاندىرعان.

  قازاق حالقى دەنساۋلىقتى قورعاۋ جونىندە از بولماعان ماقال- ماتەلدەر مەن ناقىلداردى قالدىرعان ەكەن. سوندىقتان دا ول قازاق حالقىنىڭ نەشە مىڭ جىلدىق تاريحىنىڭ ايناسى بولماق. جوعارىدا ايتىلعان كوڭىل  كۇي، مىنەز دەنساۋلىققا توتە ىقپال ەتەدى. مۇنى ماقال- ماتەلدەرمەن حالىق دانالىعى بىلاي تۇجىرىمدايدى:

  «ۇشقىن ۇلعايسا ورتكە ايلانادى،
  ۋايىم ۇلعايسا دەرتكە ايلانادى.
  جان اۋىرسا ءتان ازادى،
  قايعى باسسا جان ازادى.
 ءبىر قايعىنى ويلاساڭ،
 ءجۇز قايعىنى قوزدىرادى».

  حالقىمىز نەشە مىڭ جىلدىق تاريح بارىسىندا كوڭىل كۇيدىڭ دەنساۋلىققا جاسايتىن ىقپالىندا ءداپ باسىپ كورە بىلگەن، سونداي-اق ونىڭ ىشىندە ۋايىم- قايعىنىڭ جانعا جارا سالاتىندىعىن، ۇلعايا بەرسە دەرتكە ايلاناتىندىعىن دۇرىس تۇجىرىمداعان.

  سول سياقتى دانا اتا- بابالارىمىز كۇيىك پەن شەر، ۇمىتسىزدىك، اشۋ شاقىرۋ، كۇيگەلەكتىك سياقتى كوڭىل كۇي كىناراتتارىنىڭ ءبارىنىڭ دە دەنساۋلىققا زالالدى ەكەندىگىن تۋرا كورسەتىپ وتكەن:   
  
  « كۇيىك پەن شەر،
  جۇرەگىڭدى جەر.
  ارىستاندى جەڭگەن باتىر ەمەس،
  اشۋدى جەڭگەن باتىر.
  ات كۇيگەلەك بولسا، ارىق بولار،
  ەر كۇيگەلەك بولسا، كارىپ بولار.
  اكەڭدى ولتىرگەنگە شەشەڭدى بەر.
  وڭ قولىڭنىڭ اشۋىن
  سول قولىڭمەن باس» .
 
  جوعارىداعى ايتىلعان ناشار كوڭىل كۇي مەن ناشار مىنەزدەمە ورنىنا تاماشا مىنەز- قۇلىقتى، اقاۋسىز كوڭىل  كۇي جەتىلدىرۋدى ەرەكشە دارىپتەيدى.
 
  « ءۇمىت- ءومىردى ۇزارتادى،
  ۇمىتسىزدىك- قىسقارتادى.
  ءۇمىت- ورگە سۇيرەيدى،
  ۇمىتسىزدىك- كورگە سۇيرەيدى.
  قايعى قارتايتادى،
  قۋانىش مارقايتادى» .

  وسى ماقالداردى قورىتا كەلىپ، دانا اتا- بابالارىمىز  بىلاي  تۇجىرىمداعان  ەكەن.

  « ءبىر قۋانعانىڭ ءبىر جاساعانىڭ،
  جايساڭ جان قارتايمايدى.
  كۇلكى- دەنساۋلىقتىڭ مۇلكى.
  كەڭ بولساڭ، كەم بولمايسىڭ.
  ءجۇز كۇننىڭ قايعىسىن،
  ءبىر كۇننىڭ قۋانىشى جۋادى.
  كوپ ىشىندە كوڭىل توزبايدى،
  ەنەسىز بوتا بوزدايدى» .

  ال، «قۇتتى بىلىك» كىتابىندا دا وكپە، اشۋ، قىزبالىق، سابىرسىزدىق سياقتى كوڭىل كۇي كىناراتتارىنىڭ دەنساۋلىققا بولعان ىقپالى بىلايشا باياندالادى:

  وكپە، اشۋمەن ەشقاشان ءىس ەتپەگىن، ەگەر، ولاي قىلساڭ، جاپا شەككەنىڭ.

  قىزبالىق-سۇم، اقىل- ەستەن تاندىرار،
  جايساڭ ەردى اشۋ قاپى قالدىرار.

  وكپە، اشۋ، قىزبالىق سياقتى مىنەز كىناراتتارى الدىمەن ادامنىڭ اقىلىن جەڭەدى. اقىل ىسكە قوسىلماي ىستەلگەن جۇمىس نە شالا قالادى نەمەسە قاتە ىستەلەدى. بۇل ىستەۋشى ادامنىڭ كوڭىل كۇيىندە الدىمەن قاناعاتتانباۋشىلىقتى، وزىنە- ءوزى رازى بولماۋ سەزىمىن تۋدىرادى. بۇل پسيحيكالىق كۇي سوڭىندا رۋحاني جاقتان ادامدى قاجىتىپ، كوڭىلسىزدىك تۋدىرادى. دەمەك، سوڭىندا بارىپ دەنساۋلىققا ىقپال جاسايتىن بولادى.

  مۇنداي كۇيدەن اۋلاق بولۋ ءۇشىن عالىم:
  « سابىرلى بول، سابىر باستار مۇراتقا،
  كۇيىپ- پىسىپ ءوزىڭدى وتقا قۇلاتپا.
  ىزدەگەن جان، بولسىن، جىبەك مىنەزدى،
  كوڭىلى تازا، ءتىلى مايدا، جىگەرلى» دەپ قورىتىندىلايدى. سونداي-اق سابىرلى، جىبەك مىنەزدى، كوڭىلى تازا، ءتىلى مايدا، جىگەرلى بولۋ ءۇشىن جايساڭ، ىزگى ادامداردى ۇلگى ەتۋگە شاقىرادى.

  « جايساڭ كىسى ايناڭ بولار، قالاساڭ،
  تۇزەر قۇلىق- مىنەزىڭدى قالاساڭ».
 
  حالىق قامىن، بولاشاعىن ويلاعان ويشىلدارىمىزدىڭ بارلىعى دا ءوز حالقىنىڭ دەنساۋلىعى ماسەلەسىنە دە وي جۇگىرتىپ، ءاربىرى ءوزىنىڭ وي تولعامىن ايتىپ، جازىپ كەتكەن.

  ۇلى اباي دا ءوزىنىڭ عاقىليالارىندا  ساۋ دەنەلى ادام بوپ جاساۋ ءۇشىن بىلاي دەگەن: «كوكىرەك تولعان قايعى كىسىنىڭ وزىنە دە بيلەتپەيدى، بويدى شىمىرلاتىپ، بۋىندى قۇرتىپ، ءيا، كوزدەن جاس بولىپ اعادى، ءيا، تىلدەن ءسوز بولىپ اعادى». ۇلى ويشىل ونان ارى ويىن تەرەڭنەن تولعانىپ، بىلاي جالعاستىرادى: «...وي كەمەلدى نارسەلەردەن قاشىق بولۋ كەرەك. ەگەر وي كەز بولىپ قالسا، سالىنباۋ كەرەك.

  وي كەسەلدەرى- ۋايىمسىز- سالعىرىتتىق.
  ويىنشى- كۇلكىشىلدىك.

  ء يا ءبىر قايعىعا سالىنۋ، ءيا بىر نارسەگە قۇمارلىق پايدا بولۋ سەكىلدى، بۇل ءتورت نارسە- كۇللى اقىل مەن عىلىمدى توزدىراتىعۇن نارسەلەر».

  اباي ءوز باسىنان، ءوز حالقى جونىندە ۋايىم جەپ، ابدىراحمان، ماعاۋيا سىندى سۇيىكتى ۇلدارىنان جاستاي ايىرىلۋ قايعىسىن تارتۋ سىندى كۇيدى كەشىرگەن. مۇنداي ازاپتى كوڭىل كۇيدىڭ دەنساۋلىققا جاستاي ىقپالىندا ءوزىنىڭ ءتول كەشىرمەلەرىنەن وتكەرگەن. سوندىقتان دا مۇنداي ءومىر تاجىريبەلەرىن دە عىلمي تۇردە تۇجىرىمداپ قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن:

  «مامىقتان توسەك،
  تاستاي بوپ كەسەك،
  جامباسقا باتار ۇيقى جوق.
  قايعى شىعار ىلىمنەن،
  ىزا شىعار بىلىمنەن.
  قايعى مەن ىزا قىسقان سوڭ،
  زار شىعادى تىلىمنەن.
  كەز كەلسە قايعى قات- قابات،
  قاڭعىرتپاي قويماس ادامدى.
  ۇيقىمەن استان ءدام كەتىپ،
  ساقال دا، شاشتا قارا جوق».

  ابايدىڭ تۇجىرىمى- ۋايىم- قايعى جاندى جەيدى، ادام كوڭىلىن قۇلازىتادى، ادام ۇيقىدان، تاماقتان قالادى. ناتيجەدە ۋايىم- قايعى جەڭسە ادام جۇدەيدى، ساقال- شاشى ەرتە اعارادى.
قويماساڭ قايعى اۋىر بوپ، تۇل بويىڭا تارايدى.

  بۇل جاعىن جەتە تانىعان ۇلى ويشىل، ۋايىم- قايعىنى جەڭۋدى، كوڭىل كۇيدى، مىنەزدى ءبىر قالىپتا ۇستاۋدى دارىپتەيدى» ... ۇنەمى قايعىمەنەن جۇرە الامىز با؟ ۇنەمى قايعىعا جان شىداي  ما ەكەن؟  ۇنەمى كۇلمەي جۇرە الامىز با؟ جوق، مەن ۇنەمى ۋايىم- قايعىمەنەن بول دەمەيمىن. ۋايىم- قايعىسىزدىعىڭا ۋايىم قىلداعى، ءسال ۋايىم- قايعىسىزدىقتان قۇتىلارلىق ورىندى حارەكەت تابۋ كەرەك، ھام قىلۋ كەرەك، ءاربىر ورىندى حارەكەت ءوزى دە ۋايىم- قايعىنى ازايتادى، «كورسە قىزارلىقپەن، جەڭىلدىكپەن، ءيا بىرەۋدىڭ ورىنسىز سوزىنە، ءيا ءبىر كەز كەلگەن قىزىققا شايقالىپ قالا بەرسەڭ، مىنەزدىڭ بەرىكتىگى بۇزىلادى».

  اباي قايعىعا ورىنسىز سالىنباۋدى، قايعىنى جەڭۋدى، ول ءۇشىن ونەر- ءبىلىم ۇيرەنۋدى، كوركەم ءمورال جەتىلدىرۋدى دارىپتەيدى:

  « قايعى كەلسە قارسى تۇر، قۇلاي بەرمە،
  قىزىق كەلسە قىزىقپا، وڭعاققا ەرمە.
  جۇرەگىڭە سۇڭگى دە، ءتۇبىن كوزدە،
  سونان تاپقان- شىن اسىل، تاستاي كورمە.
  كەرەك ءىس بوز بالاعا- تالاپتىلىق،
  ءار ءتۇرلى ونەر- مىنەز، جاقسى قىلىق.
  اقىل كەرەك، ءىس كەرەك، مىنەز كەرەك،
  ەر ۇيالار ءىس قىلماق، بولسا زەرەك».

  سونداي-اق ادامدار ارا مامىلە دە ۋايىم- قايعىسى بار جاندارمەن قارىم- قاتىناستا اسا باۋىرمال بولۋدى، جىلى سويلەۋدى، كوڭىلىن كوتەرۋدى دارىپتەيدى. راسىندا دا بۇل كوڭىل كۇيدى قالىپتى ۇستاۋدا شەشۋشى ماڭىز الادى.

  جىلى، ءتاتتى جاۋاپ ايت،
  ىشتەگى قايعى- دەرتىمە.
  
  دەگەن سەكىلدى، «شيپاگەرلىك بايان»دا، قىرىق بىرگە جۇعىسپاۋ دارىپتەلەدى. مۇنىڭ ىشىندەگى التى قۇبىلىس، يەندەگى جالعىزعا جۇعىسپاۋ، ەلدەن كەتكەن( وكپەلەپ كەتىپ قالعان) جۇعىسپاۋ، قارالى ەلگە جۇعىسپاۋ، اشىنعان دولىعا جۇعىسپاۋ،  اشىققان ۇرىعا جۇعىسپاۋ، كەتەر قىزعا جۇعىسپاۋ سياقتىلار ادامنىڭ كوڭىل كۇيىنە، مىنەزىنە قاتىستى قۇبىلىستار.

  ءىس جۇزىندە جوعارىدا اتالعان التى ءتۇرلى جاعدايداعى ادامداردىڭ كوڭىل كۇيى تۇراقسىز، مىنەز- قۇلقى شادىرلاۋ كەلەدى. الدا- جالدا بايقاۋسىزدا ونداي جاعدايداعى ادامدارمەن جۇعىسار بولساق، وندا، ءسوزسىز ، كوڭىلگە قاتتى كەلەر سالدارعا سوقتىرۋى مۇمكىن. بۇل ارينە ەكى جاقتىڭ دا كوڭىل كۇيىن بۇزادى. ادامدى جايسىزداندىرادى، اينالىپ كەلىپ دەنساۋلىققا ىقپال جاسايدى.

  «شيپاگەرلىك باياندا» تاعى ون ەكىدەن ايىرىلماۋ دارىپتەلەدى. مۇنىڭ ىشىندەگى اقىلدان ايرىلماۋ، دوستان ايرىلماۋ سياقتىلار دا كوڭىل كۇيدى ورنىقتى ۇستاۋعا تىعىز قاتىستى ماسەلەلەر. ەگەر اقىلىنان، ەلىنەن، دوسىنان ايرىلسا، وندا ۋايىم- قايعىنىڭ ەڭ اۋىرى سول.

  «شيپاگەرلىك باياندا» كوڭىل كۇي ماسەلەسى وتە تەرەڭ باياندالىپ، كوڭىل كۇيدەگى تۇتقيىل وزگەرىستىڭ اۋىر زارداپ تۋدىراتىندىعى وتە عىلمي تۇجىرىمدالعان: «تىرشىلىكتىڭ ومىرلەۋلىك الاساپىراندىق الدى جان الىپ جاتسا، ارالىعى ۇشىق بولىپ جابىسپاعى شارت، سوڭى ءار ادامعا تۇرلىشە اۋىرتپالىق ارقالاتپاق. ءسويتىپ كوڭىلدىلىك شاتتاندىرسا، كوڭىلسىزدىك سانسىراتىپ، ەت- باۋىرىن ەزەتىن دەرلىك وي سوققىلىق، شوشىمالدىلىق ءتۇبى جابىسقان وشىق بولماق. ولار: زاقپالى، (جازىمدىق) ۇشىق، قاقپالى (جان ساۋعالاۋ) ۇشىق،     اتپالى  (قادالمالى) ۇشىق بولىپ بولىنبەگى شارت.

  ۇلى شيپاگەر كورسەتىپ وتكەن جوعارىداعى ءۇش ءتۇرلى ۇشىقتىڭ ادامنىڭ كوڭىل كۇيىنە قاتىستى ءتۇرى اتپالى قادالمالى ۇشىق. «بۇل ۇشىق تۋدىرعى سەبەپكەرلىگى تۇپكىلىگىنە جاراي ءسۇيىنىشتىك ۇشىق- مەرەيلىك، كۇيىنىشتىك سەرەيلىك (ايانىش، جۇبانىش) دەلىنىپ بولىنبەك ەنشىلىگى كوز- كورگى ». مۇنداعى ءسۇيىنىشتەن بولاتىن مەرەيلىك ۇشىقتى: شاتتانىس، ءسۇيىنىش، قۋانىش دەپ ۇشكە بولەدى. ال سەرەيلىك ۇشىقتى: سەسكەنبىس، جيىركەنىس، شوشىنىس، كۇيىكتەنىس، تورىعىس،    ۇرەيلەنىس، كەكتەنىس وكىنىس، تۇرشىگىس دەپ توعىزعا جىكتەيدى.

  «قۋانىش، مەرەي، ءسۇيىنىش، شاتتانىس كوبىنەسە ءسۇيىنىشتى وزەك ەتپەگى شارت. ءارقانداي جاننىڭ شاتتانىس، قۋانىش حابارىن ەستىگەن زامان جۇزىندە كۇلكى ويناپ، جۇرەگى اتقالاقتاپ، كوزدەن قۋانىش جاسى پارلاپ، كوڭىلى بىردەن اسقاق كوتەرىلمەك. پەندەلىك ءبىتىس مىنسىزدىكتى بولىپ، ارقاۋلىق شىمىرلىلىق پەن تۇلعالىق مۇشەلىك توعالىقتى ساقتاي السا... اقىلىن توقتاتىپ، ءوزىن ۇستاپ مەرەيلەنبەك». عالىم ويىن ونان ارى جالعاپ، ەگەر كەرىسىنشە بولسا، ياعني ءوزىن ۇستاي الماي، اقىلعا بيلەتە الماسا، وندا ەسى اۋىپ قالۋى نەمەسە قۋانعاننان جۇرەگى جارىلىپ ءولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايقىن دالەلدەيدى.

  «كەكتەنىس ءارقانداي جاندى ويسوقتىلىق، كەكشىلدىك، ۇمىتپاۋشىلدىق، ورايىمدىلىق، قىبىن تاپقىشتىق، قىستىعۋلىقتارعا باۋلىماعى شارت... مالعا، مۇلىككە، ءۇي- ۇيگە، اتا- اناسىنا، بالا- شاعاسىنا، تۋىس- تۋعانىنا قاراۋدى ەسىنەن شىعارىپ، كەگى ءۇشىن كەزبەلىك جاساپ، نە ءىشىپ، نە قويعانىن بىلمەي، جالپىلداپ قاراداي توزىپ، جاھان كەزبەسە وتىرا الۋى مۇمكىن ەمەس».

  مىنە بۇل ايتىلعانداردان ءبىز كەكتەنىستىڭ سول ۇشىققا شالدىعۋشى ادام جونىنەن دە نەمەسە  باسقالاردىڭ  باس  اماندىعى جونىنەن دە توتەنشە حاۋىپتى ءجايت ەكەنىن كورە الامىز.

  ويشىل عالىم ىلگەرىلەي وتىرىپ،   ۇشىقتىڭ تاعى ءبىر جامان ءتۇرى – شوشىنىسقا توقتالىپ بىلاي   جازادى:   «تۇتقيىل زارە- قۇتى قاشۋ، قورقۋ- شوشىنىستىڭ توركىنى. كاپەرسىز كەلە جاتقاندا، تۇرعاندا، وتىرعاندا، تۇتقيىل شوشۋدان جانە تۇسىنەن شوشۋدان شوشىنىس تۋىلماعان شارت بولماق... ايعايلاپ ويانباق، دالاعا قاشپاق... سونىڭ ءۇشىن، ويناعاننىڭ ءجونى وسى ەكەندەپ، الباتى جىرتاقتاپ ويناپ، ويدا- جوقتا شوشىتىپ، پالەگە قالۋمەن كىسىركەنبەك (داراقىلانۋ) جاراماس بولماق.

  ويىننان ءورت شىقپاق، سويلەمەلىك وسىنى كورسەتپەك. وتە- موتە ايەلدەر- نازىك جاندار، اسىرەسە  جۇكتى ايەلدەردى شوشىتىپ وياتۋعا استە بولماق ەمەس».

  بۇرىننان حالقىمىز بۇل جايتكە وتە ماڭىز بەرىپ كەلگەن. سول ءۇشىن  قاراڭعى تۇسكەننەن كەيىن  بالالار مەن   ايەلدەردىڭ جۇرۋىنە شەكتەپ، سۋعا، وتىن اكەلۋگە تيىم سالعان.

  ساحارا حالقىندا كەيبىرەۋلەر ءوزىنىڭ قالجىڭدايتىن ادامدارىن قورقىتامىز،  ويىن شىعارامىز دەپ باسىنا ورەسكەل نارسەلەردى كيىپ نەمەسە ءىلىپ، قورقىتاتىن ادامىنا تاپ بەرەدى. ادامنىڭ جاسى، جىنىسى، دەنساۋلىعى ۇقساماعاندىقتان، ويىننىڭ ناتيجەسى دە ءار ءتۇرلى بولادى. كەيبىرەۋلەر ءبىراز قورقىپ ودان سوڭ قالپىنا كەلەدى. كەيبىرەۋلەر ءبىرتالاي ۋاقىتقا دەيىن جۇرەگى اتقالاقتاپ، اۋزىنا تىعىلىپ قورقىپ جۇرەدى، ال  ءىشىنارالارى شىن شوشيدى، ال ءتۇرلى بەينەدەگى كەسەلدەرگە جولىعادى، ال   ەكىقابات ايەلدەردە تۇسىك تاستاۋدا كورىلەدى. سول ءۇشىن ۇلكەندەر  ۇنەمى    ويىننان وت شىعادى، جۇرەگى جارىلادى دەپ مۇنداي ويىننىڭ بولماۋىن دارىپتەيدى.

  اياۋلى جاقىندارىنان، بارلىق مال- مۇلكىنەن... ەندى ورنى تولۋىنا كوزى جەتپەگەندىكتەن، ماڭگى ايىرىلعاندىعىنان كۇيىكتەنىس تۋىلماعى شارت... الدىمەن جىلاۋى كوبەيمەك، وتىرىسى ورنىعا تۇسپەك. تاماقپەن ىلپانى، ءۇستى- باستى تۇزەۋدى ويلاۋ ازايماق. ار مەن ۇيات ۇمتىلا باستاماق، بىرتە- بىرتە بىراق ەستەن شىقپاق».

  جوعارىداعىلار سياقتى شيپاگەرلىك باياندا تاعى تورىعىس، ۇرەيلەنىس، وكىنىس، تۇرشىگىس سياقتى ۇشىق تۇرلەرى اتاپ ءوتىلدى. وسىنىڭ بارلىعى دا ادامنىڭ مىنەزىن وزگەرتىپ، سوڭىنان دەنساۋلىققا زور قاتەر توندىرەتىن كوڭىل كۇيدەگى اسقىنعان وزگەرىس قۇبىلىستارى ەكەنىن ايقىن بىلۋگە بولادى. 

  قورىتا كەلگەندە، «دەنساۋلىقتان ءسان كەتسە، تىرشىلىكتەن ءمان كەتەدى، امان بولسا بۇل باسىم، تاعى شىعار بۇل شاشىم » دەپ اتام قازاق قورىتىندىلاعانداي، كوڭىل كۇيىمىز جايدارى، مىنەزىمىز سالماقتى بولسا، ۇزاق عۇمىر كەشەرىڭ دە داۋ جوق. سونىمەن ورتا جاستاعى زامانداستارىما دەنساۋلىقتى قادىرلەۋ جونىندەگى ماقالامدى « دەنىڭ ساۋ بولسا، جارلىمىن دەمە. جولداسىڭ كوپ بولسا، جالعىزبىن دەمە، دەنساۋلىعىڭ ساي بولسا، كوڭىلىڭ جاي بولار» دەگەن قازاق دانالىعىمەن  اياقتاۋدى ءجون كوردىم.
 
  رەداكتورى : ءجازيرا قاجىكەن قىزى
 
   تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
  مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 
 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn