ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6 -كۇنى 150 ـ سان
اۋلاسىندا ارا باعىپ اۋقاتتاندى
سۇرلەمدىك جۇگەرىگە وراق سالىندى
جەمىس جۇگەرى بازارعا سالىندى
شىعىس سولتۇستىك ازاتتىق رايونىنا اتتانۋ بۇراڭ دا شۇعىلالى ساپاردى ايگىلەدى
جاڭ يانجۇي: اۋا رايىن بارلاۋشى مامان
شيحۋ: بالىق اۋلاۋدى دانەكەر ەتىپ، اۋىل - قىستاق ساياحاتىن ىلگەرىلەتتى
ايماقتىق حالىق قۇرىلتايى قىزمەت كوميتەتى 2022 -جىلعى 2 -رەتكى ءماجىلىسىن اشتى
تارباعاتاي ايماعى 2 - توپتاعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ نىساندارىنا شوعىرلى قول قويۋ جانە الدىڭعى جارىم جىلداعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ قىزمەتىن قورىتىندىلاۋ ءماجىلىسىن اشتى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 5 -كۇنى 149 ـ سان
”ءبىر ەل، ەكى ءتۇزىم“ − جاقسى ءتۇزىم، وعان، ءسوز جوق، ۇزاق ۋاقىت تاباندى بولۋ كەرەك
العىس جىرىن پارتياعا ارنادى
”ياۋجانزىنى تانىستىرۋشىنىڭ“ ەستەلىگى
اۆتونوميالى رايوننىڭ پارتيا، ۇكىمەت ۋاكىلدەر ۇيىرمەسى حىبەيدا ۇيرەنۋدە، تەكسەرۋدە بولدى
تيانشان الابى جاراسىمدىلىق كارتيناسىمەن كەستەلەندى
پارتيانىڭ 100 جىلدىق كۇرەسىنىڭ تاريحي تاجىريبەلەرىن اناعۇرلىم ويداعىداي يگەرۋ جانە قولدانۋ كەرەك
شي جينپيڭ شياڭگاڭ عىلىم باقشاسىندا قىزمەت تەكسەردى
شياڭگاڭ وتان قۇشاعىنا ورالعاندىعىنىڭ 25 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسى جانە شياڭگاڭ ەرەكشە اكىمشىلىك رايونى 6 - كەزەكتى ۇكىمەتىنىڭ مىندەتكە وتىرۋ سالتى سالتاناتپەن وتكىزىلدى
شي جينپيڭ شياڭگاڭعا باردى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 4 -كۇنى 148 ـ سان
2022-جىلى 7-ايدىڭ 2 -كۇنى 147 ـ سان
الۋان ءتۇرلى قيمىلدارمەن ” 1 ـ شىلدەنى“ قارسى الدى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 1 -كۇنى 146 ـ سان
شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنان جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى مەملەكەتتىك 20 - قۇرىلتايىنا قاتىناساتىن ۋاكىلدەر سايلانىپ شىقتى
«شياڭگاڭنىڭ ۇزاق ۋاقىت گۇلدەنۋىن، ورنىقتىلىعىن بۇلجىماستان قورعادى − باس شۋجي شي جينپيڭ ”ءبىر ەل، ەكى ءتۇزىمنىڭ“ شياڭگاڭداعى امالياتىنىڭ ورنىقتى قاداممەن الىسقا جەتۋىنە جەتەكشىلىك ەتتى»
عىلىم - تەحنيكانىڭ جان تامىرىن ءوز قولىمىزدا مىقتاپ ۇستاپ، ەلىمىز دامۋىنىڭ دەربەستىگىن، ءوزىن -ءوزى باسقارۋىن، حاۋىپسىزدىگىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتۋ كەرەك
شىنايى قامقورلىق تيانشاندى مەيىرگە بولەدى، ىقىلاستى تاپسىرما العا باسۋعا ۇندەدى
ءتۇيىندى يگەرىپ، ولقىلىقتاردى تولىقتاپ، ساياحات ارقىلى شينجياڭدى گۇلدەندىرۋ ستراتەگياسىن ىشكەرىلەي اتقارايىق
بۇكىل رايوننىڭ ارىز - ارمان قىزمەتى ءماجىلىسى اشىلدى
شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنان جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى مەملەكەتتىك 20 - قۇرىلتايىنا قاتىناساتىن ۋاكىلدەر سايلانىپ شىقتى

اقىلباي دا اقىن بولعان...

جولدانعان ۋاقىتى : 2013/12/10 11:43:06

نۇرگۇل اۋباكىرۆا ( قازاقستان )
 
ابايدىڭ تۇڭعىشى

  ۇلى اقىنىمىز اباي قۇنانباي ۇلى اتا جولىمەن اتاستىرىپ العان بايبىشەسى ءدىلدادان 16 جاسىندا بالا سۇيەدى. وسى 1861-جىلى تۋعان تۇڭعىش بالاسىن اقىلباي دەپ اتايدى. ول تۋعاندا ابايدىڭ ءوزى دە جاس، ەندى عانا جاڭا وتاۋ قۇرىپ وتىرعان كەزى ەدى. قۇنانبايدىڭ    ءتورتىنشى كىشى ايەلى نۇرعانىم بالا كوتەرمەگەندىكتەن، اقىلبايدى كىشكەنتايىنان باۋىرىنا الىپ،  اسىراپ الادى. سول سەبەپتەن دە اقىلباي جاس كۇنىنەن نۇرعانىمنىڭ تاربيەسىندە بولىپ، قۇنانبايدىڭ كەنجە بالاسى اتانىپ وسەدى.

  ءوز كىندىگىنەن بالا بولماعان نۇرعانىم اقىلبايدى كىشكەنتايىنان بەتىنەن قاقپاي، ايتقانىن ىستەپ، ەركە بالا قىلىپ وسىرەدى. قۇنانباي اقىلبايدى توعىز-ون جاستارعا كەلگەندە مولدا عابيتحانعا وقۋعا بەرەدى. عابيتحان عابدىنازار ۇلى قۇنانباي اۋىلىنىڭ بالالارىن وقىتاتىن، قازاق اراسىنا اسكەردەن قاشىپ كەلە جاتىپ ءسىڭىپ كەتكەن نوعاي مولداسى ەدى. ودان سەگىز جاسىنان باستاپ اباي دا مۇسىلمانشا ءدارىس العان. عابيتحان ەسەنباي جىراسى دەگەن جەردە 1857-جىلى قۇنانباي سالدىرعان مەدىرەسەدە، ودان كەيىن 1880-جىلداردان باستاپ ابايدىڭ جيدەبايدا تۇرعىزعان مەدىرەسەسىندە ءدارىس بەرگەن. 1932-اشارشىلىق جىلدارى قايتىس بولعان عابيتحاندى جيدەبايداعى زەرە مەن ۇلجان زيراتىنا جەرلەگەن. اقىلباي ءتورت-بەس جىلداي وسى مولدادان وقۋ وقيدى. ونىڭ ءدىني ساۋاتى وسى جىلدارمەن، وسى وقۋمەن تامامدالعان. نۇرعانىم قولىندا وسكەن اقىلباي ابايعا ءىنى رەتىندە قاراپ وسكەن. جاس كەزى، بوزبالالىق شاعى اكەسىنەن الىس وتكەندىكتەن، ول ورىسشا وقي الماي قالادى. ونىڭ وقۋ-ءبىلىمى اۋىلدا عابيتحان مولدا وقىتقان ءدىني، مۇسىلمانشا وقۋمەن شەكتەلەدى.
 
اقىلبايدىڭ ۇيلەنۋى

  بالاسىنا تەكتى جەردەن قىز ايتتىرىپ العىزعاندى قالايتىن قۇنانباي ەسكىشە ساۋاتىن اشقان اقىلبايدى ءوزى اتاستىرىپ، ۇيلەندىرەدى. اقىلبايدىڭ قۇدا ءتۇسىپ العان قىزى دا وسال جەردىڭ بالاسى ەمەس ەدى. قۇنانباي ءوزى سياقتى قارادان شىعىپ،   «حان» بولعان، ياعني اعا سۇلتان بولعان، وزىمەن تەڭدەس قيسىقتىڭ جۇماقان دەگەن بالاسىنىڭ قىزى-ىزىقانعا قۇدا ءتۇسىپ،   اقىلبايدى ۇيلەندىرەدى. ول 1844-جىلى كوكپەكتى وكرۋگىنەن اعا سۇلتان  بولىپ  سايلانعان. سوندىقتان ەل قيسىقتى «قارا قازاقتان شىعىپ، حان بولعان» دەپ دارىپتەگەن  ەكەن.

  قۇنانباي اقىلبايدى ۇيلەندىرگەن سوڭ، وعان ەنشى ءبولىپ بەرىپ، جەكە ءبىر اۋىل ەتەدى.  اتاعى زور مىرزا بالاسى بولعاندىقتان، جاڭا وتاۋ كوتەرگەن    اقىلباي ءومىرىنىڭ ازداعان جىلىن اۋىلىندا ساۋىق-سايرانمەن وتكىزەدى. جاستايىنان نۇرعانىمنىڭ ونى ەركەلەتىپ ءوسىرۋى، قۇنانبايدىڭ كەنجەسى، باي بالاسى رەتىندە ەلگە تانىمال بولۋى، قۇنانباي اتىنا ارقالانۋى، قيىنشىلىق كورمەي ءوسۋى اقىلبايدى جاس كۇنىنەن ماساتتاندىرىپ، شارۋا ىسىنە، ەل ىشىندەگى ايتىس-تارتىستارعا، پارتيا بولىپ ايتىسىپ جاتاتىن داۋ-دامايعا  ارالاسپاۋىنا اسەرىن تيگىزەدى. مىنەزى قىزىق، سول كەزدەگىنىڭ ادەتىندەي وعان بايلىقتىڭ، باسشىلىقتىڭ، تورەلىكتىڭ كەرەگى بولماعان. اباي تۋىستارىنىڭ، قۇنانباي بالالارىنىڭ كوپشىلىگى بولىس بولىپ، ەل بيلەۋ ىسىمەن اينالىسسا دا، بۇل ءتىزىمنىڭ ىشىنەن اقىلبايدى كورە المايمىز. ەل ەستەلىگى اقىلبايدى باي-كەدەي، ۇلكەن-كىشىنىڭ ءبارىن بىردەي كورەتىن،  اتىنىڭ ايىلى اعىتىلىپ جۇرسە دە، جىعىلامىن، قۇلايمىن دەپ ويلامايتىن، سونشاما اق كوڭىل، اڭقىلداعان، بەيعام ادام بولدى دەيدى. دويبى سياقتى ويىننان ەشكىمنەن ۇتىلماعان. قىلقوبىزدى دا، دومبىرانى دا شىڭعىس تاۋىنىڭ قايىڭى مەن تال-تەرەگىنەن ءوزى جاساپ الىپ، ويناي بەرەتىن مۋزيكانت، اقىن ءارى  ىسىمەر بولعان. ەڭ نەگىزگىسى  اقىندىق قارىمى دا وسال بولماعان.
 
اقىندىقتىڭ ويانۋى

  اقىلبايدىڭ جاس كۇنىنەن نۇرعانىمنىڭ قولىندا تاربيەلەنىپ، اكەسى ابايدان اۋلاق وسكەنىن، ەڭ نەگىزگىسى-ونىڭ اڭقاۋلىعىن پايدالانىپ، ابايعا قارسى ادامدار اكە مەن بالانىڭ اراسىنا وت جاعىپ، زۇلىمدىق ايلا جاساپ، بىرىنە-ءبىرىن قارسى  قويىپ، ەكەۋىن ءتىپتى  اجىراتپاق تا بولعان.

  ەلدىڭ جىمىسقى ارەكەتىن، بالاسىنىڭ سەنگىش، اڭقىلداعان مىنەزىن بايقاعان اباي وسى كەزدە «اتا-اناعا كوز قۋانىش» دەگەن ولەڭىن جازعان. اباي ولەڭىندە ءار اتا-انانىڭ بالاسىن ماپەلەپ، ەركەلەتىپ وسىرەتىنىن، ولاردىڭ ءتالىم-تاربيەسىنە ايرىقشا ءمان بەرەتىنىن بايانداي كەلىپ، ەگەر بالا جاسىنان وتباسى، وشاق قاسىنان اسا الماي، ۇيكۇشىك، جاسىق بولىپ وسسە، وندا اكە-شەشە ەڭبەگىنىڭ زايا كەتەتىنىن، ءۇمىت-ارمانىنىڭ ورىندالمايتىنىن، بالانىڭ جاعىمسىز تاربيەلەردەن پايدا بولعان جاعىمسىز ادەتتەرىن ايتادى. سوندىقتان اقىن جاس ۇرپاقتى جاڭالىق اتاۋلىعا ءۇيىر، تالاپتى، جىگەرلى بولۋعا، قاتارىنان قالماۋعا، ماسىل بولماۋعا شاقىرادى. ەلىن، جەرىن سۇيەر، اتا-اناسىن، تۋعان-تۋىسقانىن سيلار جاقسى ازامات تاربيەلەۋدى باستى شارت ەتىپ قويادى.

  ابايدىڭ بۇل ولەڭى بەيعام جۇرگەن تالانتى اقىلبايعا ۇلكەن وي سالىپ، قاتتى تولعانتادى. بۇل اباي اۋىلى اقىن-جىرشىلارعا تولى، ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبىنىڭ ماعىنالى ساتتەرى ءوتىپ جاتقان، شاكىرتتەرى ۇستازى توڭىرەگىنە جينالىپ، ناعىز ۇلكەن، ۇلگىلى مەكتەپكە اينالعان تۇس بولاتىن. اقىلبايدىڭ جىگىت اعاسى بولىپ قالعان كەزى دە ەدى.

  ەندى بۇدان بىلايعى اقىلباي ءومىرى اباي الدىندا اقىن شاكىرت بولىپ، ءوزىنىڭ تالانتتى ىنىلەرىنە اقىن اعا، اقىل اعا   اتانىپ وتەدى. ابايدىڭ اقىندىعىن تانىپ، ونىڭ اقىن شاكىرتتەرىمەن بولعان ماجىلىستەرى مەن وسيەتتەرى قاتتى اسەر ەتكەن سوڭ، اقىلباي ءوز بويىنداعى دارىنىن، اقىندىق قاسيەتىن جارىققا شىعارا باستايدى.

  ءوزىنىڭ ءبىر ولەڭىندە قۇنانبايدىڭ ەركە مىرزاسى اتانىپ، دۇنيە قادىرىن بىلمەي، ۋايىم-قايعىسىز، ماعىناسىز، ەركەلەپ وتكىزگەن جاستىق شاعىنا مىسقىلمەن قاراپ، قالجىڭ-شىنى ارالاس تومەندەگىدەي    ولەڭدى شىعارعان:

  بۇلعىننان ىشىك كيدىم كامشات جاعا،
  سارپ ەتتىم دۇنيەنى، بىلمەي باعا.
  تالاي قىز «اقىلجان» دەپ تۇرۋشى ەدى،
  دەيتۇعىن سۇمدىق شىقتى-اۋ «اقىل-اعا».
  سكريپكادا ويناعان سازگەر

  اقىلبايدىڭ اقىندىعىمەن بىرگە، ءان شىعاراتىن كومپوزيتورلىق ونەرى دە بولعان. وسى ولەڭنىڭ ارناۋلى ءانى دە بولىپتى. ونىڭ انشىلىك، كومپوزيتورلىق ونەرىنە بايلانىستى، سەمەيدەگى ابايدىڭ مەملەكەتتىك قورىق-مۇراجايىنىڭ قولجازبا قورىندا راقىمجان مامىرقازوۆتىڭ ەستەلىگى ساقتالىپتى. «اقىلباي ساۋىقشىل، ءانشى، سكريپكاشى بولاتىن... دومبىرادا قازاقتىڭ ەسكى كۇيلەرى-‹ازامات قوجا›، ‹بۇلاڭ جىگىت›، ‹بەس تورە›، ‹اسىر قالشا› دەگەن كۇيلەردى تارتاتىن. سكريپكادا ابايدىڭ ءانشىسى اتانعان مۇقادان ۇيرەنگەن بىرنەشە ءتۇرلى ورىس كۇيىن تارتاتىن. دويبى ويىنىندا اقىلبايدى ۇتاتىن ادام بولا قويعان جوق»،-دەيدى اقىلبايدىڭ زامانداسى راقىمجان مامىرقازوۆ.

  ابايدىڭ اقىندىق اينالاسىنىڭ اسەرىنەن اقىلباي ءان-كۇي، مۋزيكا ونەرىنە دەن قويادى. ونىڭ كومپوزيتورلىعىنا جوعارىدا كەلتىرگەن ولەڭىمەن قاتار، الماعامبەت دەگەن ءانشىنىڭ سۇراۋىمەن شىعارعان تاعى دا ءبىر ءانى-دالەل. ماتاي دەگەن جەرگە ءىنىسى تۇراعۇلدىڭ قاينىنا كۇيەۋشىلەپ بارا جاتقان الماعامبەت ءانشى اقىلبايعا كەلىپ، «جاڭا ءان شىعارىپ بەر» دەگەن سوڭ، بىردەن سول جەردە سوزىمەن بىرگە ءبىر ءاندى قولما-قول شىعارىپ بەرگەن. بۇل ونىڭ يمپروۆيزاتسيياعا جۇيرىك اقىن ەكەندىگىمەن قاتار، ەرەكشە تالانتتىلىعىنا دالەل بولا الارداي. وسى شىعارعان ولەڭنىڭ ءۇزىندىسىن كەلتىرەيىك:

  ءبىر ءان تاۋىپ الەكەڭ بەر دەگەن سوڭ،
  ماتاي دا الىس ءبىرتالاي جەر دەگەن سوڭ،
  ون مينۋتتا ويىما وسى ءان  ءتۇستى،
  قاپاش-قۇپاش كوڭىلدى سەرمەگەن سوڭ.

  ۇستازى جانە اكەسى ابايدىڭ ءوزى جازعان ولەڭدەرىن جيناپ، جاريالاۋ ىسىمەن شۇعىلدانباعانى سياقتى، اقىلبايدىڭ جازعان كوپتەگەن ولەڭى زامانىندا باسپا بەتىن كورمەي، جيناقتالماي،   ءبىزدىڭ تاڭعا جەتپەدى. ونىڭ جاستىق، ماحاببات تاقىرىبىنا جازعان كوپتەگەن ولەڭى بولدى دەيدى قۇيما قۇلاق، كونەكوز اقساقالدار. اقىلباي 1895-جىلى ابدىراحمان ولىمىنە جوقتاۋ ولەڭ جازادى. ال 1904-جىلى ءىنىسى ماعاۋيا قايتىس بولعاندا جازعان جوقتاۋى ساقتالعان.

  اقىلباي اكەسى ابايمەن بىرگە 1893-1894-جىلدارى سەمەي قالاسىنداعى باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ ىسىنە قامقورلىق جاسايتىن قوعامنىڭ تولىق مۇشەسى بولادى. ءسويتىپ، ءوز تۇسىندا مادەني-اعارتۋ ىسىنە دە قاتىناسقانى بايقالادى.

  اقىلبايدىڭ ءالىمقۇل، اۋباكىر جانە يسرايل اتتى ءۇش ۇلى بولادى. ولار دا اباي، اقىلباي تاربيەسىنىڭ ارقاسىندا، جاراتىلىس بولمىس-بىتىمدەرىنىڭ اسەرىمەن اكە، اتا جولىن قۋىپ، ونەر جولىنا تۇسكەن. مىسالى، يسرايل سكريپكا، دومبىرا قۇلاعىندا ويناعان شەبەر مۋزيكانت بولادى. ءوز اكەسى اقىلبايدان جانە مۇقالاردان ەستىپ ۇيرەنگەن 40 قا تارتا قازاق، ورىس كۇيىن ورىنداعان.  ءبىرازىن ناقتى مىسال ەتسەك، ولار: «الا بايراق»، « بۇلاڭ  جىگىت»، «كەرتولعاۋ»، «بالبىراۋىن»،  «سايماقتىڭ سارى وزەنى»، «ازامات قوجا»، «بەس تورە» سياقتى قازاقتىڭ حالىق كۇيلەرى. اباي اندەرى، ورىس مۋزيكاسىنان       « توسكا پو رودينە»، «وسەننيايا مەچتا» دەپ ءوز ەستۋىنشە اتاپ تارتاتىن كۇيلەردەن باسقا، اتتارى ەسىندە جوق تالاي ءان-كۇي  ورىندايتىن بولعان.
 
  مۇرا
 

  اقىلبايدىڭ اقىندىق قارىمىن تانىتاتىن-ونىڭ پويەمالارى.    اقىلباي ارتىنان ءۇش پويەما قالعان. ولار: «داعىستان» («كارى  ءجۇسىپ»)، «زۇلىس» جانە «جارراح باتىر». «جارراح باتىر» پويەماسى بىزگە جەتپەگەن. «زۇلىس» پويەماسىنىڭ باسقى ءبىر-ەكى ءبولىمى عانا ساقتالعان. بۇل پويەمانىڭ ءۇزىندىسى 1924- جىلى «سانا» جۋرنالىنىڭ 2-،3-ساندارىندا باسىلادى. «داعىستاننىڭ» («كارى  ءجۇسىپتىڭ») ءۇزىندىسى العاش رەت 1918-جىلى «اباي» جۋرنالىنىڭ 5-سانىندا جاريالانعان.

  اقىن ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى اۋىر قايعىمەن ءوتتى. ايەلى قايتىس بولادى. 1895-جىلى ءىنىسى ابدىراحمان        ( ءابىش) قايتىس بولسا، 1904- جىلى ەكىنشى ءىنىسى ماعاۋيا قايتىس بولادى. ماعاۋيانىڭ سوڭىنان كوپ كەشىكپەي 40 كۇننەن سوڭ اكەسى اباي قايتىس بولادى. حالىق ابايدىڭ قىرقىن سەمەي قالاسىندا بەرگەن. اقىلباي اباي ولىمىنەن 40 كۇننەن سوڭ، اكەسىنىڭ قىرقىن بەرگەن كۇنى، 1904-جىلى 43 جاسىندا سەمەي قالاسىندا كەنەتتەن قايتىس بولعان.

  اقىلباي بەيىتى قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسى اباي اۋدانىنداعى ءوز قىستاۋى-تىشقان بۇلاعىنىڭ قاسىندا.
 
دايىنداعان-تۇرىمبەك قاسەن ۇلى  

  رەداكتورى : ءجازيرا قاجىكەن قىزى
 
  تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
  مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.
 
 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn