ەەڭ جاڭا مازمۇندار
نازاردى «ەكىدەن تارىقتىرماۋ، ۇشتە قامتاماسىز ەتۋ»گە شوعىرلاندىرىپ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە تاباندىلىقپەن باتىل قول جەتكىزۋ كەرەك
شي جينپيڭنىڭ ەكولوگيالىق وركەنيەت يدەياسىن ىشكەرىلەي دايەكتىلەندىرىپ، اسپانى اشىق، جەرى جاسىل،سۋى تۇنىق كوركەم شينجياڭ قۇرۋ كەرەك
«ادامدىق ۇقىق» جەلەۋى سۇرقيا نيەتىن بۇركەمەلەي المايدى
جۇڭگونىڭ ىشكى ىسىنە كيلىككەن «زاڭ جوبا» ىشىنە ارام نيەت بۇككەن،اق پەن قارانى شاتاستىرعان
«دۇنيە جۇزىلىك ۇيعۇر قۇرىلتايى» لاڭكەستىكپەن استاسىپ وتىر
كاسىپتىك شەبەرلىككە تاربيەلەۋدى، باۋلۋدى ورىستەتۋ — شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىعىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى كەپىلى
ادامدىق ۇقىق ماسەلەسىن سىلتاۋراتىپ،جۇڭگونىڭ ىشكى ىستەرىنە كيلىگۋ __ ەسەپشوتتى قاتە سوققاندىق
امەريكا ساياساتپازدارىنىڭ شينجياڭداعى ادامدىق ۇقىقتى قارالاۋ ارەكەتى كولگىرلىك،پاسىقتىق
امەريكا ماقۇلداعان شينجياڭعا ساياتىن «زاڭ جوبا»عا باتىل قارسى تۇراتىندىقتارىن جانە قاتاڭ جازعىراتىندىقتارىن ءبىلدىردى
اۋەلگى ماقساتتى، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاپ، نەگىزگى تاقىرىپتىق تاربيەنىڭ تابىستارىنان شىن مانىندە جاقسى پايدالانىپ، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىن، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ ورنالاستىرۋلارىن ناقتى تياناقتاندىرايىق
نەگىزگى ساتى ۇيىمدىق قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋدى ىلگەرىلەتىپ، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىن، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ ورنالاستىرۋلارىن ناقتى تياناقتاندىرايىق، ەگجەي-تەگجەيلى تياناقتاندىرايىق
2020-جىلعى ەكونوميكالىق قىزمەتكە تالداۋ جاسادى، زەرتتەۋ جۇرگىزدى پارتيا ستيلى، پاكتىك قۇرىلىسى جانە شىرىكتەسۋگە قارسى تۇرۋ قىزمەتىن اقىلداسىپ، ورنالاستىردى
مەن ءتىپتى دە كوپ ادام كورىكتى شينجياڭعا ساياحاتتاپ كەلسە ەكەن دەپ ويلايمىن
تاربيەلەۋ-باۋلۋ ورتالىعى اداسقان مەنى تىڭ تىرشىلىككە يە ەتتى
كاسىپتىك شەبەرلىككە تاربيەلەۋ-باۋلۋ — ادامداردى قۇتقارۋداعى ەڭ زور يگى ءىس
شىندىقتى قيالمەن قيىستىرۋعا كەلمەيدى، شىندىق وتىرىكتى جەڭەدى
2019-جىلى 12-ايدىڭ 9-كۇنى 285-سان
شينجياڭنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋ شاراسى ادىلەتتى شارا
2019-جىلى 12-ايدىڭ 7-كۇنى 284-سان
شينجياڭنىڭ جاراسىمدىلىعىن، ورنىقتىلىعىن ءبۇلدىرۋ ارەكەتتەرى، ءسوز جوق، جەڭىلىسپەن تىنادى
ءارقانداي قاسكۇنەمدىك اتاۋلىنىڭ بارلىعى شينجياڭنىڭ دامۋ، گۇلدەنىپ-كوركەيۋ ۇردىسىنە بوگەت بولا المايدى
امەريكانىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋدا مەيلىنشە قوس ولشەم قولدانۋى ادامدى جيرەندىرەدى
امەريكانىڭ شينجياڭعا ساياتىن «زاڭ جوباسى» امەريكانىڭ جۇڭگوعا قارسى ساياساتپازدارىنىڭ تاعى ءبىر رەتكى سوراقى ويىنى
رايونىمىزداعى ءار ۇلت،ءار سالا قايراتكەرلەرى امەريكانىڭ شينجياڭعا ساياتىن «زاڭ جوباسىن» ماقۇلداعاندىعىن قاتاڭ ايىپتادى
تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىعى بولماسا، شينجياڭنىڭ تىنىش، ورنىقتى كۇنى بولماق ەمەس
امەريكا پارلامەنتى قاۋىم پالاتاسىنىڭ «2019-جىل ۇيعۇر ادامدىق ۇقىقتارى ساياسات زاڭ جوباسىن» ماقۇلداعاندىعى جونىندە ءتىلشىنىڭ سۇراۋىنا جاۋاپ بەردى
شينجياڭنىڭ جاراسىمدى، ورنىقتى اسا تاماشا جاعدايىن بۇلدىرۋگە ۇرىنعان ءارقانداي ارەكەت اتاۋلى، ءسوزسىز، جەڭىلىسپەن تىنادى
شينجياڭنىڭ گۇلدەنىپ-كوركەيۋىن، ورنىقتىلىعىن بۇلدىرۋگە ۇرىنعاندارعا شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقى استە جول قويمايدى
امەريكانىڭ شينجياڭعا ساياتىن «زاڭ جوباسىن» ماقۇلداعاندىعىنا قاتتى كەكتەنەتىندىگىن جانە باتىل قارسى تۇراتىندىعىن ءبىلدىردى
ءارقانداي ادامنىڭ لاڭكەستىك كۇشتەرگە بولىسۋىنا استە جول بەرمەيمىز

قازاقتىڭ جاسىل ورتانى قورعاۋ جايلى ادەت-ىرىمدارى

جولدانعان ۋاقىتى : 2013/12/19 16:40:21

تۇركىستان قايىسپاي ۇلى

  قازاق حالقى ەرتەدەن ورماندى ءوڭىر، كوك جايساڭ، بايتاق دالادا تىرشىلىك ەتىپ كەلگەندىكتەن، ورماندى قورعاۋ، كوك ءشوپتى قورعاۋ، ورتانى تازا ۇستاۋ سياقتى قاسيەتتى ءمورالدى   قالىپتاستىرعان  ءارى «قۇمدى جەردە قۇت بولماس، ورماندى جەردە جۇت بولماس. ورماندى جەردە جاۋىن كوپ، ورمانسىز جەردە داۋىل كوپ. جاقىندى ويلاساڭ مال ءوسىر، الىستى ويلاساڭ  تال ءوسىر. جەر -ىرىستىڭ بەسىگى، ەڭبەك -ىرىستىڭ ەسىگى. جەرىڭ -التىن قازىق، ساتساڭ پۇل، ىستەتسەڭ قۇل. اعاش ەكسەڭ ساۋاپ تاباسىڭ. ات باسىنداي التىن ساقتاعانشا، ۇلتاراقتاي جەر ساقتا» دەگەن ويلى ناقىلدار قالدىرىپ، ونى بۇگىنگى ۇرپاقتارعا دەيىن جالعاستىرىپ كەلگەن.

  ءبىز قازاق ۇلتىنىڭ ەگىنشى-مالشىلار ورتاسىنداعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ادەتىنە اينالعان جاسىل ورتانى  قورعاۋ  جونىندەگى ادەت-ىرىمدارىنا قارار بولساق، تاريحتان ويىپ الىنعان فيلوسوفيا ەكەندىگىن كورە الامىز.

  قازاق «كوك ءشوپتى جۇلما، كوكتى جۇلساڭ كوكتەي ورىلاسىڭ، قىرشىنىڭنان قيىلاسىڭ، قاناتىڭنان مايىرىلاسىڭ. قايىڭدى بەتالدى كەسپە، ويتكەنى قايىڭنان انانىڭ سۇتىندەي ءسۇت شىعادى، اقتابان- شۇبىرىندى جىلدارى قايىڭ ساۋعان زار زامان بولعانىن ۇمىتپا، ول مۇڭايىپ جىلايدى. بەتالدى جەر قازبا، جەر شۇقىما، جەر سىزبا. مۇنداي قىلىقتار ءولىم شاقىرادى، اجال كەلەدى. باستاۋ باسىنا، وزەن جاعاسىنا دارەتكە وتىرما. تازا بولساڭ سۋداي بول. تازانى ارامداساڭ ارىڭ توگىلەدى، ابىرويىڭ اشىلادى. بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» دەپ وزەن جاعاسىنا لاس نارسەلەردى توكپەۋدى ادەتكە اينالدىرعان قىر ساحاراسىنداعى مالشىلارىمىز جاپا-تارماعاي ناۋرىز كۇنى كۇرەك-كەتپەندەرىن قولدارىنا الىپ، جىرا-جىقپىلداعى باستاۋلاردىڭ كوزىن ارشيتىن اسىل قاسيەت بار.

  قازاق ۇلتى ەجەلدەن اڭ-قۇستاردى وزدەرىنىڭ دوسى ساناپ ايالاپ، قورعاۋىنا العان. اسىرەسە، سولاردىڭ ىشىندە ءبىرقانشالاعان اڭ مەن قۇستاردى كيەلى جانۋار ساناپ، ولاردىڭ تەرىسىن، تۇياعىن، ءتىسىن، توبىعىن، اسىعىن، تۇمسىعىن بويلارىنا تۇمار ەتىپ تاعىپ، ۇيلەرىنە قادىرلەپ ساقتاۋدى ادەتىنە اينالدىرعان. ولارعا ەرەكشە سيىنىپ، ولارعا زالال تيگىزسە،  «قارعىسى تيەدى، كيەسى اتادى» دەگەن ىرىمدارمەن قورعاپ كەلگەن. ولار: قاسقىر، بۇعى-مارال، ارقار-قۇلجا، قۇلان، بوكەن، اققۋ، كيىك، بۇركىت، ۇكى، سارى الاقاز، قارلىعاش قاتارلىلار.

  قازاق ۇلتى ەرتەدە قاسقىر اتا-بابامىزدى    قۇتقارىپ،  ەمىزىپ وسىرگەن كيەلى اڭ دەپ سيىنىپ كەلگەن ءارى قاسقىردىڭ اسىعىن پالەدەن ساقتايدى، ساۋدا ىستەگەندە جولىم بولادى دەپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن بويتۇمار ەتىپ الىپ جۇرەتىندەر، قىمبات   باعادا  ساتىپ وتىرعان ساۋداگەرلەر دە بار. جولبارىس اياعىنا قادالعان شوگىردى ادام الىپ تاستاعاندىعى   ءۇشىن  ول ادامعا قامقورشى بولعان دەگەن اڭىز تاعى بار. ارقار سازدا قامالىپ قالعان ساردارلار مەن جاساقتارعا جول باستاۋشى بولعان دەپ ادامداردىڭ قورعاۋىنا يە بولعان. مارال جارالانعاندا، ءوز جاراسىن اراسان سۋىمەن جازىپ، ادامدارعا ەم-دومنىڭ جولىن كورسەتكەن دەپ، مارالدى دا ەرەكشە قۇرمەتتەپ قورعايتىن بولعان. كيىك «مۇڭلىق-زارلىقتا» دالادا قالعان بالانى ەمىزىپ وسىرگەن دەپ ونى ەرەكشە ىلتيپاتپەن قورعاۋىنا العان.

  قازاق ۇلتى تاۋ تاعىسى بۇركىتتى قولىندا ويناتىپ، جاۋدىڭ بەتىن قايتارۋشى، ادامداردىڭ سىرلاس دوسى، بوساعادان جىن-شايتاندى قاشىرۋشى حيكمەت يەسى دەپ بالاسىنداي باۋىرىنا باسقان. بۇرىن «قويانشىق   اۋرۋ»  بولعان ايەلدەردىڭ ۇستىنە بۇركىتتى ەنگىزىپ، بوساعاعا قوندىرىپ پىشتاكتاتىپ، سول قويانشىق اۋرۋعا كىرىپتار بولعان ايەل  جازىلىپ وتىرعان دەيتىن اڭىز بار. سوندىقتان دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇلت مۇراسى رەتىندە بۇركىتتى ۇكىلەپ، قاسيەتتى قۇس، قۇستىڭ پاتشاسى، «ۇيدە بۇركىت تۇرسا، پالە-قازا جولامايدى، باقىت  كىرەدى» دەپ ىرىمداپ باعاتىن بولعان.

  ۇكىنى «قاسيەتتى قۇس» شاڭىراققا قونىپ، باقىت، بايلىق دارىتۋشى دەپ قاستەرلەيتىندىكتەن،  ءتۇس كيىزدىڭ جوعارى جاعىنا، قىزداردىڭ تاقياسىنا، جاس بالالاردىڭ كيىمىنىڭ جاعاسىنا تاعىپ قويادى. كەپتەردە دە اۋليە-امبيەلەردىڭ قاسيەتى بار، قۇراننىڭ حاتتارى قاناتىنا جازىلعان دەپ قادىرلەپ، زالال تيگىزبەي قورعايدى. اققۋدى «پەرىنىڭ قىزى» قاسيەتتى قۇس دەپ قاتتى قادىرلەيدى، بۇرىنعى-سوڭعى، ءتىپتى، جاقىنعى جىلدارى اققۋ اتقان ادامنىڭ بالاسى نە ءوزى تۇتقيىل قازا بولعان جايتتەر كەزىگىپ وتىرعان.

  قازاق قارلىعاشتى «ادامداردى جىلان وسەگىنەن قۇتقارادى، جولاۋشىنىڭ جولداسى، قاسيەتتى قۇس» دەپ ايالايدى. ءارقانداي  جاعدايدا ۇيىنە سالعان قارلىعاشتىڭ ۇياسىن بۇزبايدى، قايتا قارلىعاش ۇيا سالسىن دەپ تاقتاي شەگەلەپ شارت-جاعداي جاراتىپ بەرەدى. سارى جايلاۋدا كيىز ءۇي شاڭىراعىنا ۇيا سالعان قارلىعاش ۇيا باسسا، كوشپەكشى بولىپ وتىرعان ءۇي قارلىعاشتىڭ بالاپانىن ۇشىرىپ اكەتكەننەن كەيىن كوشۋدى اتامزاماننان ادەتىنە اينالدىرعان.

  قازاق حالقى سارى الاقازدى قازعا وزگەرگەن جەتىم قىز بەن جىگىت دەپ قارايدى، ولاردى ماحابباتتىڭ عاشىقتىق سيمۆولى دەپ ەرەكشە قۇرمەتتەپ قورعايتىن بولعان. ال جۇبىن جازباي ۇشىپ جۇرگەن سارى الاقازدىڭ بىرەۋىن اتىپ السا، قالعان بىرەۋى سول ماڭايدى ايلانا ۇشىپ سەرىگىن  ىزدەپ  سۇڭقىلدايدى، وسىنى اتقان ادامنىڭ وزىنە دە قاتەر ءتونىپ، ءبىر نارسەدەن جازىم بولعانى بارشا جۇرتقا ايان.

  قازاق ەجەلدەن بالالارىنا قۇستىڭ ۇياسىن بۇزدىرمايدى، جۇمىرتقاسىن شاقتىرمايدى. قۇس جۇمىرتقاسىن شاقسا بەتىڭ شىبار بولىپ قالادى دەپ ىرىمدايدى. قازاق ەرتەدە جىلاندى دا قاسيەتتى دەپ قاراعان. ۇيگە كىرگەن جىلاننىڭ باسىنا اق تامىزىپ، ولتىرمەي ۇيدەن ايداپ شىعاراتىن، وردالى جىلاندى ولتىرسەڭ ورداسى مەن ءوزىن قورعاپ اربايدى، تۇقىمىڭا قاس قىلادى دەپ جولامايدى. بۇل تۋرالى مىناداي ءبىر وقيعانى اۋىل كاريالارى ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن: كەزىندە ءبىر جولاۋشى وردالى جىلان بار جەردى بىلمەي اتىن وتتاتىپ ۇيىقتاپ قالادى، ويانسا اتىنىڭ ارقانىنا جىلان ورالعانىن كورىپ، ونى ءولتىرىپ تاستايدى، ءبىرىن ءولتىرىپ بولا بەرە ءبىرقانشا جىلان جىبىرلاپ كەلەدى، سونىمەن، تۇستەن كەشكە دەيىن جىلان ءولتىرىپ ابدەن كەشكە تالىقسىپ ۇيىنە ازەر جەتەدى. ەرتەڭىندە قايتا سول جەردى كەلىپ تەكسەرسە نۋ قاراعاننىڭ ىشىندە وردالى جىلاننىڭ ورنى بار ەكەنىن، ونى ءبىر-اق ولتىرگەنىن كورىپ يمانىن ءۇيىرىپ ۇيىنە  قايتادى. وسى ادام سودان 10 نەشە جىلدان كەيىن ۇرىمجىگە مال ايداپ بارا جاتىپ، كەشتە ازىق سالعان قورجىنىنىڭ اۋزىن اشا بەرگەندە ءبىر جىلان شىعىپ قولىن سارت ەتكىزىپ شاعىپ الادى، قاسىنداعى جولداستارى مايداندا جىلاندى ءولتىرىپ تاستايدى، الگى ادام سول جىلان شاققان قولى ءىسىنىپ ءونىم بولماي سودان قازا بولعان ەكەن.

  قازاق جولىندا قۇمىرىسقانىڭ دا يلەۋىن بۇزبايدى. «قۇمىرىسقا يلەۋىنە ءدان شاش، قۇمىرىسقا يلەۋىنە ءتولىڭنىڭ قۇلاعىنا سالعان ەننىڭ قالعانىن اپارىپ تاستا، مالىڭ قۇمىرىسقاداي قاۋلاپ وسەدى، قۇمىرىسقانى ولتىرمە، بەتىڭ جىبىرلاپ وتىراتىن ادەت پايدا  بولادى» دەپ ىرىمداپ، قۇمىرىسقا يلەۋىنە ءدان شاشادى. ءۇيدىڭ ماڭايىنا قۇمىرىسقا يلەۋ سالسا، جاقسىعا بالاپ  سول يلەۋدى قورعاپ وتىرادى. مىنە، قازاق ۇلتى ارعى تەگىنەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن تابيعات دۇنيەسىندەگى بارلىق ءتىرى جانۋارلار مەن جاسىل وسىمدىكتەردى كوز قاراشىعىنداي قورعاپ كەلگەن. سوندىقتان دا كەلەشەك ۇرپاقتارىمىز بابالارىمىزدىڭ جاسىل ورتانى قورعاۋداعى اسىل قاسيەتىن ماڭگى ساقتاي بىلەيىك.

  رەداكتورى : ءجازيرا قاجىكەن قىزى
 
  تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
  مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 
 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn