ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2019-جىلى 11-ايدىڭ 19-كۇنى 268-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 18-كۇنى 267-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 16-كۇنى 266-سان
پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىن، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ ورنالاستىرۋلارىن جاپپاي دايەكتىلەندىرىپ،
ماركسيزمنىڭ نەگىزگى نازارياسىن ۇيرەنۋ كوممۋنيستەردىڭ مىندەتتى وقيتىن ساباعى
تۇرعۇن: ەكى حانزۋ ۇلىن ماپەلەپ ءوسىردى
شاعانتوعاي اۋدانى: تۇرعىنداردىڭ اۋىز سۋ قيىنشىلىعىن شەشتى
ساۋان اۋدانى: جاڭبىر جامىلا ەگىس جۇمىسىن ىستەپ، جۇرت كوڭىلىن جادىراتتى
پارتياعا كىرگەندەگى حيكايانى تىڭداپ، اۋەلگى ماقساتتى ەسكە ءتۇسىردى
جالپى ءماجىلىس رۋحىن ۇيرەنىپ، تياناقتاندىرۋدى يگەردى
ادالدىقپەن شەكارانى كۇزەتىپ، باتىلدىقپەن بورىش ارقالادى
كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرى پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ءتورتىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ رۋحىن ۇيرەندى
اۆتوكولىككە جارىق شاعىلىستىرعىش جاپسىرىپ، بۇقارانىڭ تۇنگى حاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك ەتتى
قىلمىسكەردىڭ اۆتوماتى استىندا قۇربان بولعان قۇرىش جاۋىنگەر گاۋ ۋىنلياڭ
ەرەكشە رايوننىڭ ادال قورعاۋشىسى: فۋ يۇڭيوۋ
1 - دارەجەلى قاھارمان ۇلگى لي جۇڭگۇي: باسىن ءباي تىگىپ، گرانات جارعان قىلمىستىعا تاپ بەردى
شاعانتوعاي: العاشقى قار اسەم كورىنىس قالىپتاستىردى
قوبىقسارى اۋدانى: عاجايىپ قىزىل بۇلت
وتباسىلىق اسحانا قامقورلىق ايالداماسىنا اينالدى
2019-جىلى 11-ايدىڭ 15-كۇنى 265-سان
-توپتاعى «اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاۋ، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاۋ» نەگىزگى تاقىرىپتىق تاربيەسى بارىسىندا پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ءتورتىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ رۋحىن مۇقيات ۇيرەنەيىك، دايەكتىلەندىرەيىك
شي جينپيڭنىڭ جاڭا ءداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىن جەتەكشى ەتىپ، پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى
شي جينپيڭنىڭ جاڭا ءداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىن جەتەكشى ەتىپ، پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى
ۇيرەنۋ مەن ىستەۋدى ۇشتاستىرۋعا تاباندى بولىپ، بۇقارا «اسىعاتىن، ۋايىمدايتىن» ىستەردى شەشىم ەتتى
جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام قۇرۋ
الەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ
سيىر بورداقىلاپ كىرىسىن ارتتىردى
يۋبايسايدان مول ءونىم الدى
كەدەيلىكتەن ارىلتۋدىڭ جولىن اشىپ، اۋقاتتانۋ ارناسىن كەڭەيتتى
پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ءتورتىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ رۋحىن ۇيرەنۋ، دايەكتىلەندىرۋ

تاتار حالقىنىڭ ءداستۇرلى مەرەكەسى _ «سابان تويى» حاقىندا

جولدانعان ۋاقىتى : 2014/7/10 19:13:42

  ءارقانداي ۇلت ۇلت بولىپ قالىپتاسقان سوڭ، ول ءوزىنىڭ قونىستانعان جەرىنە، جاساعان ورتاسىنا جانە شۇعىلدانعان كاسىبىنە قاراي سالت-ساناسىن، عۇرىپ-ادەتىن، توي-مەرەكەسىن، مادەنيەتىن، اعارتۋىن جانە اتا ءداستۇرىن قالىپتاستىرىپ، ونى كەمەلدەندىرىپ، دامىتىپ، تاريحتان-تاريققا جالعاستىرىپ، مەملەكەتتىڭ مادەنيەت قامباسىن بايىتىپ كەلگەندىگى ءسوزسىز. ال تاتار حالقى ۇزاق تاريحي بارىستا قۇلشىنۋ ارقىلى وزىنە ءتان كوپتەگەن مادەنيەتتەردى جاراتقان. ايتالىق، توي-مەرەكەلەرى ىشىندە قاجىرلى ەڭبەكتەنۋ مەن بايلىق جاراتۋدى ماقسات ەتە وتىرىپ، «سابان تويدى» قالىپتاستىرعان. ونىڭ قالىپتاسۋ ۋاقىتى تاريحي جازبا دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەندە، تاتار ۇلتىمەن قارايلاس بوي كوتەرگەن بولىپ، ەداۋىر ۇزاق جىلداردى باستان كەشكەن.

  ءارقانداي نارسەنىڭ شىعۋ تەگى، بارلىققا كەلۋ دالەلى بولادى. دۇنيەنى ەڭبەك جاراتقاندىعى حاق. ال ادامزاتتىڭ ءارقانداي دامۋى ەگىنشىلىك پەن مال شارۋاشىلىعىنان تۋىنداپ، ءوربىپ، وركەندەپ وتىرعاندىعى ءشۇباسىز. تاتار حالقى ەرتەدەن-اق ەڭبەكشىل، پاراساتتى حالىقتاردىڭ   ءبىرى بولعاندىقتان، ەڭبەك ارقىلى يگىلىك جاراتۋدى، تارتقان جاپا-ماشاقاتتارىنىڭ راقاتىن كورۋدى، ياعني زاتتىق مادەنيەت پەن رۋحاني مادەنيەتتى تەڭ مەڭگەرىپ، ەكەۋىنىڭ دە ناتيجەسىن كورۋدى شىعار ءتۇيىن ەتە وتىرىپ، «قۋانا بىلگەنگە قۇت قونادى» دەگەندەي، وسى توي ارقىلى ەڭبەكتىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكە الىپ، ونى جاستارعا ۇلگى ەتىپ، كوكتەمگى قاربالاس ىستەلگەن جۇمىستاردىڭ  ءتاتتى جەمىستەرىن تويلاپ، سەرۋەن قۇرىپ، رۋحتى تاسقىنداتا ءتۇسىپ، سونداي-اق جاپا-ماشاقاتتىڭ راقاتىن كورۋ ءۇشىن جاپالى ىستەۋگە ۇندەپ، جۇرتتى كۇزگى جيىن-تەرىن ىستەرىنە جۇمىلدىرىپ، مول ءونىم الۋ قۋانىشىن ماقسات ەتكەن ءداستۇرلى مەرەكە.

  سابان توي _ تاتار حالقىنىڭ ءالميساقتان بەرى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ، جىل سايىن (تاتار ۇلتى شوعىرلى قونىستانعان رايونداردا زور كولەمدە، بىتىراي قونىستانعان ورىنداردا بىرنەشە وتباسى بىرىگىپ شاعىن كولەمدە) دۋماندى، توپتىق   وتكىزىلەتىن ءارى ول ەشقانداي دىندىك ءتۇس المايتىن ۇلتتىق ەرەكشەلىككە يە ءداستۇرلى مەرەكە.

  «سابان» ساپان دەگەن سوزدەن  الىنعان بولىپ، ول سوقا دەگەن ماعىنادا، بۇل توي سوقا جىعىلىپ،   ءتۇرلى ەگىس پەن ءتول الۋ جۇمىستارى اياقتالىپ، جۇرتتىڭ قولى   بوساپ، قاربالاس جۇمىستارى سايابىرلاعان كۇننەن باستاپ كۇزگى جيىن-تەرىن، ءشوپ شابۋ باستالعانعا دەيىنگى اسپانى اشىق كۇندەردىڭ بىرىندە باۋ-باقشالى، ورمان-توعايلى، كەڭ تىنىستى، جاسىل القاپتى جەردە ۇلكەن-كىشى، ەر-ايەل، كارى-جاس تۇگەل باس قوسىپ، باسشىلىقتى، ۇيىمدى، جوسپارلى، ءتارتىپتى تۇردە وتكىزىلەتىن توي ءارى جىرى جەلپىنتىپ، كۇيى تەبىرەنتىپ، دوستىقتىڭ، قۋانىشتىڭ، قاجىرلىلىقتىڭ سيموۆلىن ايگىلەيتىن توي.

  دەمەك، بۇل توي نەندەي توي    ەكەندىگى «سابان توي» جىرىنىڭ مىنا ءبىرىنشى شۋماعىنان-اق بەينەلەنىپ جاتادى.

سابان تويى ەڭبەك تويى،
شاتتىق تويى، باقىت تويى.
ويناپ، كۇلىپ، جىرلاپ، بيلەپ،
توي تويلايمىز كۇن بويى.

  تويدىڭ مازمۇنى

  مەملەكەتتىڭ ۇنىنە ءۇن قوسىپ، زاڭ-جارلىقتارىنا بويسۇنۋ جانە ونى اتقارۋ، عىلىم-تەحنيكانى، مادەنيەت-اعارتۋدى دامىتىپ، احلاق-ءمورالدى ساقتاپ، مادەنيەتتى، يبالى بولۋ، بارلىق ۇلتپەن دوستىقتا، تەڭدىكتە بولىپ، بەرەكە-بىرلىكتى ساقتاۋ باسا دارىپتەلىپ، وقۋعا ىنتالى، ءبىلىم سۇيگىش، ساۋىقشىل، ساۋاتتى ۇلت ەكەندىگىن جالعاستى ايگىلەۋ، جاعدايعا جاناسىپ، زامانعا ۇيلەسىپ، رۋحتى سەرپىلتە ءتۇسۋ، كەدەي-كەپشىكتەرگە قولعابىس تيگىزىپ، ورتاق العا باسۋ باستى مازمۇن ەتىلەدى.

  تويدىڭ ماقساتى

  تويدى توپتىق وتكىزۋ ارقىلى كەزدەسپەگەندەر كەزدەسىپ، تانىسپاعاندار تانىسىپ، ءوزارا سىرلاسىپ، مۇڭداسىپ، ەڭبەكشىل، مادەنيەتتى بولۋعا، ءبىلىم مەن ونەرگە تىنباي ۇمتىلۋعا ۇندەلىپ، يدەيا، ينفورماتسيا الماستىرىلىپ، ءبىر-ءبىرىنىڭ ارتىقشىلىقتارى ۇلگى ەتىلەدى، اسىرەسە جاستاردى ءبىر-بىرىمەن تانىستىرىپ، بەرەكە-بىرلىكتى كۇشەيتۋ، بارىس-كەلىستى ۇزبەي، دوستىقتى جەبەۋ، ءوزارا مەيىر باعىشتاپ، تىزە قوسا ىلگەرىلەۋ كوزدە  ۇستالادى.

  تويدىڭ ورنى

  تاتار حالقى ەجەلدەن تابيعاتتى قاستەرلەۋشى، تابيعاتتى ءسۇيۋشى، تابيعاتتى قورعاۋشى ۇلتتاردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان، سابان تويدى دا تابيعي كورىنىسى كورىكتى بولعان وزەن-كول بويلارىندا، كومكەرىلگەن ورمان اراسىندا، جاسىل القاپتى جەردە وتكىزۋ تۇراقتاندىرىلعان. وسى توي ارقىلى تويشىل قاۋىمعا، وتە-موتە، جاستار مەن جاس وسپىرىمدەرگە تابيعاتتى ءسۇيۋ، تابيعاتتى قورعاۋ تاربيەسى بەرىلىپ، ورماندى قالايماقان كەسپەۋ، جاسىل القاپتى مەيلىنشە بۇلدىرمەۋ، جەر قىرتىسىن بەتالدى بۇزباۋ دارىپتەلەدى. ەگەر جەر قىرتىسىن بۇزۋعا تۋرا كەلسە، مىسالى،   وشاق قازۋ سىقىلدى ىستەرگە تۋرا كەلگەندە، ونى لايىقتى جەردەن قازۋ، توي اياقتالعان سوڭ ونى تەگىستەپ قالپىنا كەلتىرۋ، شوق تولىق ءسوندىرىلىپ، قوقىر-قوقسىقتار ۋاعىندا تازارتىلۋى شارت ەتىلەدى.

  تويعا قاتىناسۋ كولەمى

  تويعا تاتار ۇلتى عانا قاتىناسىپ قالماستان، قاتىستى پارتيا، ۇكىمەت باسشىلارى، سونداي-اق تاتار مادەنيەتىن زەرتتەپ جۇرگەن باۋىرلاس ۇلت قالامگەرلەرى مەن ءار ۇلت اقساقالدارى ەرەكشە ۇسىنىس ەتىلەدى. مۇنان سىرت، تاتار وتباسىلارى مەن ازاماتتارعا قۇدا-باجا، كورشى-قولاڭ، دوس-جاران بوپ كەلەتىن قاۋىمنان دا ۇسىنىس ەتىلەدى. ەرەكشە ۇسىنىس ەتىلگەندەر قوناقتار داستارقاننان ورىن الادى، ال ۇسىنىس ەتىلگەندەر ءوز قۇدا-باجا، كورشى-قولاڭ، دوس-جاراندارىنىڭ داستارقانىنان ورىن الىپ قوناق بولادى. ءسويتىپ، بۇل توي بارلىق ۇلت قاتىناسقان بولىپ، تاتۋ-تاتتىلىكتىڭ، بەرەكە-بىرلىكتىڭ دانەكەرى بولماق.

  تويدىڭ ەرەكشەلىگى

  1. تازالىق دارىپتەلەدى. «سابان تويىن» وتكىزۋ بايلانىسىمەن تۋىس-تۋعان، دوس-جاراندار قوناققا كەلەدى دەپ قاراپ، ولاردى تازا ورتا، ىستىق ىقىلاسپەن قارسى الۋ ءۇشىن بەينە ورازا ايت، قۇربان ايت سەكىلدى ءۇي   ءىشى-سىرتى، كيىم-كەشەك، باس-كوز تازالىعى جالپى بەتتىك ىستەلىپ، كەلگەن قوناقتارعا راقاتتى سەزىم، شاتتىق، مەيىرىمدىلىك باعىشتالادى.

  2. كوڭىلدىلىك سيلايدى. توپتىق باس قوسۋ ارقىلى دوستىق، پاكتىك، ادىلدىك، تەڭدىك دارىپتەلىپ، رەنجۋ، كەيۋ ىستەرى بولماۋ كوزدە ۇستالادى. ەگەر رەنجۋ، كەيۋ ىستەرى بۇرىن بولسا، ولار اقىلعا كىرىپ، يباعا ورالىپ، ونى كوڭىلدەن شىعارىپ، قول الىسىپ، دوستاسادى. ءسويتىپ، كوڭىلدەگى ءتۇيىن شەشىلىپ، قارتتار كوڭىلى كەڭەيەدى، دوستار كوڭىلى كوبەيەدى.

  3. قاجىرلىلىق تانىتادى. قول قۋسىرىپ، الاقان جايۋدان، وتباسىنان وزبايتىن جالقاۋلاردان اۋلاق بولىپ، ادال ەڭبەگىمەن يگىلىك كوزىن    اشىپ، ناعىز بىلىممەن جاڭالىق جاراتۋ، اق كوڭىل، اشىق-جارقىن، كوپشىل بولۋ، ىنتالى قاعىلەز بولىپ، ءبىلىم مەن ونەردە ونەگە بولۋ تاربيەسىن الۋ ارقىلى جالپى قاۋىم رۋحي جاقتا سەرپىلە تۇسەدى. مىنە، سودان جاپا-ماشاقاتتان قورىقپايتىن قايراتقا كەلىپ، تىرشىلىك جولى ەڭبەكتەنۋ مەن قۇلشىنۋ ارقىلى اشىلا تۇسەتىندىگىن بارىنشا تۇسىنەدى.

  4. شاتتىق اكەلەدى. تويدا اتاقتى جىرشىلاردىڭ مۇڭدى جىرىن تىڭداپ، بەس ساۋساعىنان بال تامعان مۋزيكانتتاردىڭ مۋزيكالارىن ەستىپ، دوڭگەلەنە بيلەگەن قىزىقتى بيلەردى كورىپ، ءلاززات قۇشاعىنا شومسا،   ونىڭ ۇستىنە تۋىس-تۋعان، دوس-جاراندار شاتتىقپەن باس قوسىپ، تارتىمدى توي دۋمانىنا بولەنىپ، اقتارىلا اڭگىمەلەسىپ، رۋحي جاقتا سەرپىلىپ، كوڭىل كۇي جاقتا جەلپىنىپ، ءبىر جاساڭعىراپ قايتادى.

  5. جىر، ءبيدىڭ وزگەشەلىگى. مۋزيكا اسپابىنسىز تاتار وتباسىلارى جوقتىڭ قاسى، جايشىلىقتا تاتار وتباسىلارىنان كۇنىنە دەگەندەي تارتىمدى گارمون داۋىسى كوتەرىلىپ، جىر شىرقالىپ، وسىعان سايكەس لايىقتى كەزدەردە ءبيى دە بيلەنىپ تۇرادى. تاتارلاردا جىر جىرلاپ، ءبيى بيلەمەيتىندەر وتە از بولاتىندىعى مىنە وسى داعدىدان بولادى. ال تاتار ۇلتىنىڭ جىرى شوق، تارتىمدى، ءبيى سەرپىندى، باۋراعىش كەلەدى. ءبيدىڭ نەگىزگى ارەكەتى اياقتا بولادى، اسىرەسە بيلەگەن كەزدەگى اياق داۋىسى بەينە بارابان شالىپ جاتقانداي ەرەكشە ەستىلىپ، كورەرمەندەردى ەرىكسىز باۋراپ وتىراتىندىقتان، باۋىرلاس ۇلتتاردان قازىرگە دەيىن تاتار جىرلارىن جىرلاپ، بيلەرىن بيلەپ جۇرگەندەر از ەمەس. دەمەك، تاتار جىر-ءبيى ءار ۇلت اراسىنا كەڭ كولەمدە تاراعاندىعىن اماليات دالەلدەپ وتىر.

  «سابان تويدىڭ» دايارلىعى

  توي بولۋدان بىرەر اي بۇرىن    ءتۇرلى جاقتارداعى دايىندىقتار جابال ىستەلەدى.

  1. ءبيبي جامال ورامالىن جيناۋ (ءبيبي جامال _ شەبەر دە ونەرلى، قاعىلەز دە ىسكەر ايەل زاتىنا قاراتىلادى). بۇل تويعا جىرتىس جىرتۋ دەگەن ماعىنادا. مۇندا بايان، دوحراتكا، تالييان، اكورديون، ءماندالين قاتارلى مۋزيكا اسپاپتارىمەن ءار كوشەدەن بىردەن اقساقال شىعىپ، ءبىر ءبولىم بالالاردى، جاستاردى، ورتا جاستاعىلاردى ۇيىمداستىرىپ، گارمون ويناپ، جىر جىرلاپ، كىدىرگەن جەرىندە ءبي بيلەپ، كوشە-كوشە بويىنشا ءبيبي جامال ورامالىن جينايدى. مۇنان بارلىق وتباسىلاردىڭ حابارى بولعاندىقتان، الدىن الا دايارلىقتا بولادى، ەگەر بىرەر وتباسىنان ابايسىزدا اتتاپ ءوتىپ كەتسە، وندا ول وتباسى قاتتى نارازى بولادى. ويتكەنى بىزدەن جول المادى دەپ قارايدى، ال ادەمى جاسالعان باقانعا ورامالدى باستىرمالاتا بايلاپ مۇنى ۇستاعان جىگىت قاعىلەزدەنىپ، جەلبىرەتىپ جۇرەدى.   ءسويتىپ، ونى سابان تويى كۇرەس، بايگە، قىزقۋار سياقتى جارىسىندا  وزىپ شىققان جۇلدەگەرلەرگە تارتۋ ەتەدى. ال ورامال بەرۋشىلەر، اسىرەسە بويجەتكەن قىزدار ءبىزدىڭ بەرگەن ورامال قانداي قاعىلەز، باتىر جىگىتتەرگە بەرىلەر ەكەن دەپ جارىس    اياقتالىپ، سيلىق بەرىلگەنشە كوزى ءتورت بولىپ كۇتىپ وتىرادى.

  2. «سابان تويدىڭ» بولاتىنىن قۇلاق قاعىس ەتۋ. ۋاقىت تويعا وتە جاقىن قالعاندا بالالارعا ارناۋلى بەزەندىرىلگەن (جابدىقتالعان) ات مىنگىزىپ كوشە-كوشەگە حابارعا جىبەرىپ، بالالار حابارلاپ ءسۇيىنشى الادى. وتباسىلار ۇيلەرىنە ءتۇرلى ورامال-راق قاتارلىلاردى الىپ شىعىپ، بالانىڭ بەلىنە، ات نۇقتاسىنا نەمەسە ەرتوقىمىنا اينالدىرىپ بايلاپ تويعا اق جول تىلەيدى.

  3. كيىم دايارلاۋ. ۇلتتىق ءتۇس العان توي كيىمى بارلار ونى تازارتىپ، ۇتىكتەۋمەن بولسا، ال كيىمى كونەرگەندەر مەن كيىمى جوقتار كيىم تىككىزۋمەن بولادى. كيىمنىڭ ءتۇرى مول بولىپ، ورنەگى كوزدىڭ جاۋىن الادى.

  4. كونسەرت دايارلاۋ. سابان تويىندا قويىلاتىن كونسەرتتى ۇيىمدى، جوسپارلى، توپتىق تۇردە دايارلاۋدان سىرت، تويعا قاتىناساتىن بارلىق وتباسى وتباسىلىق جىر-بيلەرىن دايارلاپ كەلەدى.

  5. ءتۇرلى تاعامدار دايارلاۋ. تويدا ەرەكشە ۇسىنىس ەتىلگەن سيلى قوناقتاردى نەگىز ەتىپ كوللەكتيۆتىك داستارقان جايىلادى. مۇندا، ءتۇرلى تاعامدار، جەمىس-جيدەكتەر، سۋسىندىقتار لايىقتى دايارلانادى. تويدا ءارقايسى وتباسىلار ىشپەك-جەمەكتەرىن وزدەرى دايارلاپ كەلۋدەن سىرت، سيلى قوناقتارعا دەپ ارناۋلى تاعامدار پىسىرىپ اكەلەدى (دەسەدە سپيرت قۇرامى بار سۋسىندىقتار ءبىر تۇتاس شەكتەلەدى). ال ەكونوميكاسى جاقسى وتباسىلار قوي سويىپ، ادەتتەگىلەرى قاز، ۇيرەك، تاۋىق سياقتىلاردى سويىپ نەمەسە بازاردان ەت الىپ ءۇش پۇشماق (ءۇش بۇرىشتى سامسا)، ءباليش، كاتىلەت، ءپارماش، ەت ءباليشى، قاق ءباليشى جانە پىراندىك، تورت، بولكا سياقتىلاردى پىسىرىپ اپارادى، قوناقتارعا دەپ پىسىرىپ كەلگەن تاعامدارىن ارناۋلى بىرنەشە ايەل تىزىمدەيدى جانە ونى ەرەكشە ۇسىنىس ەتىلگەن قوناقتار داستارقانىنا تىزەدى. سونىمەن سيلى قوناقتار داستارقانى تابيعي تۇردە مولىنان جايىلا تۇسەدى. وتباسىلار ءوزارا ءبىرىن-ءبىرى قوناققا شاقىرىپ، ءبىر-بىرىنە قوناق بولادى. مىنە، وسىلاي تاماق جاساۋ ونەرىن، تاماق تۇرلەرىن دە ءوزارا ۇيرەنەدى.

  6. تويعا شاقىرۋ قاعازى جازىلادى. ول ءتۇستى قاعازدا باستىرىلىپ، تويدىڭ ورنى، ۋاقىتى جانە نازار اۋدارۋعا ءتيىستى ىستەر ەسكەرتىلەدى ءارى شاقىرۋ قاعازىنا اينالاڭىزدا شاقىرۋ قاعازى جىبەرىلمەي قالعان تاتار باۋىرلاستار بولسا ءسىز حابارلاپ قويۋدى ۇمتپاڭىز دەپ قۇلاق قاعىس ەتىلەدى. مىنە، سوندا تويعا شاقىرىلماي قالىپپىن نەمەسە تويدان حابارىمىز جوق دەپ رەنجيتىن ىستەر نەگىزىنەن بولمايدى.

  7. دەنە تاربيە قيمىلىنا ماشىقتانۋ. تاتار حالقىنىڭ ءداستۇرلى دەنە تاربيە تۇرلەرى دە از ەمەس، ونى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستىرا ءتۇسۋ  ءۇشىن سابان تويىن دانەكەر ەتە وتىرىپ، ەر-ايەل، جاس-ورتا جاستاعىلاردىڭ ناقتىلى احۋالدارىنا قاراي ماشىق قازىرگە دەيىن تۇرلەر بويىنشا جۇرگىزىلۋدە. كەيبىر ويىن تۇرلەرى قاتەرلى، كۇردەلى، قيىن كەلەدى. مىسالى، اتتى زىمىراتىپ بارىپ ساداق-مىلتىقپەن قاراۋىل اتۋ، اتتى شاپقىلاتىپ بارىپ جەردەن زات ءىلۋ، اتپەن سازداۋىت، بوگەتتى جەردەن جارىسىپ كومبەگە تالاسۋ، ات ۇستىندە كۇش سىناسىپ الپارىسۋ، بايگە سالۋ، 20 مەتردەي ۇزىندىقتا كولبەۋ ورنالاستىرعان جۇمىر اعاشقا جالاڭاياق شىعۋ، اۋىرلىق كوتەرۋ، تىك ورناتىلعان ۇزىن باقانعا جارماسىپ شىعىپ ونىڭ ۇشىنا ورنالاستىرعان زاتتى   الىپ ءتۇسۋ، ەكى مەتردەي بيىكتىككە ورناتىلعان جۇمىر اعاشقا ەكى ادام ەرسىلى-قارسىلى ءمىنىپ الىپ 6 دا 8 كيلوگرام كەلەتىن ارا كەبەگى سالىنعان قالتامەن ءبىرىن-ءبىرى ۇرىپ جىعۋ. مىنە، بۇل سول داۋىردە سابان تويىن نەگىز ەتە وتىرىپ، جالپى حالىقتى سەرگەكتىككە، توزىمدىلىككە، قايسارلىققا باۋلىعان بولسا ءارى جاۋدان حالقىن، جەرىن قورعاۋعا دايار تۇرۋعا جاسالعان اسكەري ماشىق ەكەندىگى ءشۇباسىز، كەيىن كەلە  ءارقايسى جەردە، ءارقايسى رايوندا تاتارلاردىڭ قونىستانعان احۋالىنا، جان سانىنىڭ كوپ-ازدىلىعىنا، شارت-جاعدايلارىنا قاراي وتىرىپ، مىنا ويىن تۇرلەرىن قازىرگە دەيىن تاماشا جالعاستىرىپ وتىر. مىسالى، قاپ كيىپ جارىسۋ، بالۋان سالۋ، جۇمىرتقا سالىنعان قاسىقتى تىستەپ جۇگىرۋ، كەزقۇيرىقتىڭ شوجە ءىلۋى، قىز بەن جىگىتتىڭ ءبىر-ءبىر اياعىن قوسارلاپ ماتاستىرىپ جارىستىرۋ، كوزدى تاڭىپ قۇمىرا شاعۋ، ات ءۇستى ويىندارىن كورسەتۋ، جاس-ورتا جاستاعىلار ايەلدەرىن كوتەرىپ الىپ جارىسۋ، ايەلدەردىڭ اكپىشپەن وزەننەن سۋ الىپ جارىسۋى سىندى    ءتۇرلى-ءتۇستى، الۋان فورمالى     ورىستەتىلىپ، تۇرلەر بويىنشا جەڭىپ شىققاندارعا 1-، 2-، 3-دارەجە دەپ ءبولىپ سيلىق بەرىلەدى. جارىسقا قاتىناسقان شاباندوزدار تۇگەل شابىتتاندىرىلادى. مىنە، وسى ويىن تۇرلەرىنىڭ ءوزى ادامداردى قاعىلەزدىككە، سەرگەكتىككە، كوتەرىڭكى كوڭىلگە باۋلىپ قالماستان، دەنساۋلىققا دا زور پايدالى ەكەندىگى      ءسوزسىز.

  توي كۇنى

  اسەم كيىنىپ، تاماشا بەزەنگەن تاتار قىز-كەلىنشەكتەرى، جىگىت-جەلەكتەرى، قارت-جاستارى مۋزيكا اسپاپتارىن، كىلەم-كيىزدەرىن، دايارلاعان تاعامدارىن الىپ، توي بولعان ورىنعا ىركەس-تىركەس ، توپ-توبىمەن كەلىپ، داستارقاندارىن جايىپ، تاعامدارىن رەتتى ءتىزىپ، داستارقاننان اينالا ورىن الادى. بەلگىلەنگەن ۋاقىت تولعان سوڭ توي باستالعاندىعى جاريالانادى، قۇتتىقتاۋ سوزدەرى سويلەنەدى. سوندا سول زامانعى تەمىر تىستى ادەمى جاسالعان اعاش سوقا بەزەندىرىلگەن اتقا شەگىلىپ، بوراز تارتۋ فورماسىندا جۇرەدى. ونىڭ ارتىنان گارمون ويناپ، جىر جىرلاپ، ءبي بيلەپ كونسەرت قويۋشىلار، دەنە تاربيە جارىسىنا قاتىناسۋشىلار بولىپ، توپ-توبىمەن مايدانعا ءتارتىپ بويىنشا كىرىپ، بەلگىلەنگەن جەردەن ورىن الادى.   ويىنعا تۇرلەر بويىنشا ارناۋلى ادام جاۋاپتى بولىپ، كونسەرت نومىرلەرى قويىلادى، سپورت جارىستارى وتكىزىلەدى. ءسويتىپ، كۇن بويى كوككە كوتەرىلگەن جاعىمدى گارمون داۋىسى، دوڭگەلەنە بيلەگەن ءبيى، شىرقالعان جىرى، سونداي-اق تۋىس-تۋعان، دوس-جاراندارىنىڭ ءوزارا سەرۋەن قۇرۋى كۇننىڭ باتىپ، قاستىڭ قارايىپ كەتكەندىگىن سەزىندىرمەي قالادى. مىنە، وسى توي كۇنگى ءتۇرلى قيمىلدار تويدىڭ مەرەيىن اسىرىپ، تويشىل قاۋىمدى دۋمانعا بولەپ، ءبىر جاساڭعىراتىپ تاستايدى ءارى تويشىل قاۋىم كەلەسى جىلعى سابان توي جونىندە اڭگىمەلەسىپ، يدەيا الماستىرادى، سوڭىندا قيماستىقپەن ايرىلىسىپ، ءبىر رەتكى توي-دۋمان  اياقتالادى.

  قورىتىپ ايتقاندا، تاتار حالقىنىڭ «سابان تويى» ەگىنشىلىكپەن اينالىسقان ديقاندار قاۋىمىنىڭ كوكتەمگى ءتۇرلى ەگىستىك جۇمىستارى مەن ءتول الۋ جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ، كۇزگى جيىن-تەرىننىڭ باستالۋى الدىندا كورىنىسى كورىكتى وزەن-كول، نۋ ورمان، جاسىل القاپتى جەردە ەڭبەك جەمىسىن اتاپ وتەتىن، كۇزدىك جيىن-تەرىنگە اتتانىسقا كەلتىرەتىن، مول ءونىم الۋعا تىلەك تىلەيتىن ءداستۇرلى مەرەكە. دەمەك، بۇل مەرەكە بۇقارالىق سيپاتى، جالپىلىق سيپاتى كۇشتى، بەرەكە-بىرلىكتى، ۇيىسۋ قۋاتتى ارتتىراتىن قاسيەتكە يە بولىپ قالماستان، تاتار ءتىلىنىڭ، تاتار كيىم-كەشەگى، تاتار تاعامدارى، تاتار دەنە تاربيە تۇرلەرى بەينەلەنەتىن ءداستۇرلى مەرەكە. سابان تويىن ءبىز شىن مانىندە ءتۇسىنىپ، وعان ىشكەرىلەي ەنە الساق، تۇگەلدەي تاتار تۇرمىسىنا، مادەنيەتىنە ەنە الامىز. مادەنيەت ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ تۇرۋىنىڭ نەگىزى.



رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn