ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6-كۇنى 150-سان
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6 -كۇنى 150 ـ سان
قىزىل قايىق رۋحىن اسقاقتاتىپ، جاڭا ءداۋىردىڭ نۇر-شۇعىلاسىن ايگىلەدى
ايماعىمىز تۇڭعىش كەزەكتى كاسىپتىك شەبەرلىك باسەكەسىن وزدىردى
لي جۇڭچياڭ: ساقشىلىق ارمانىن سىندارلى ناتيجەسىمەن ۇشتاي ءتۇستى
ەرىكتى قىزمەت وتەۋ ماقساتىن ەستە بەرىك ساقتاپ، جاسىل تاۋ، تۇنىق سۋدى جانىنداي قورعادى
ايماق 4-كەزەكتى باسشى كادرلاردىڭ ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ قابىلەتىن، ساپاسىن جوعارىلاتۋ ارناۋلى كۋرسىن وتكىزدى
تەاتر كوركەمونەرىن ايگىلەپ، كوركەمونەر اۋىس -كۇيىسىن ىلگەرىلەتتى
قۇربان ايت مۋزيكا كەشى وتكىزىلدى
120 ءتۇرلى سالىق جيناۋ كاسىبىن شوعىرلى ۇلگىدە شينجياڭ بويىنشا ءبىر تۇتاس ءبىتىرۋ جۇزەگە استى
«شي جينپيڭ ەل باسقارۋ جونىندە» 4 - تومى شياڭگاڭدا تاراتىلدى
اۋلاسىندا ارا باعىپ اۋقاتتاندى
سۇرلەمدىك جۇگەرىگە وراق سالىندى
جەمىس جۇگەرى بازارعا سالىندى
شىعىس سولتۇستىك ازاتتىق رايونىنا اتتانۋ بۇراڭ دا شۇعىلالى ساپاردى ايگىلەدى
جاڭ يانجۇي: اۋا رايىن بارلاۋشى مامان
شيحۋ: بالىق اۋلاۋدى دانەكەر ەتىپ، اۋىل - قىستاق ساياحاتىن ىلگەرىلەتتى
ايماقتىق حالىق قۇرىلتايى قىزمەت كوميتەتى 2022 -جىلعى 2 -رەتكى ءماجىلىسىن اشتى
تارباعاتاي ايماعى 2 - توپتاعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ نىساندارىنا شوعىرلى قول قويۋ جانە الدىڭعى جارىم جىلداعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ قىزمەتىن قورىتىندىلاۋ ءماجىلىسىن اشتى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 5 -كۇنى 149 ـ سان
”ءبىر ەل، ەكى ءتۇزىم“ − جاقسى ءتۇزىم، وعان، ءسوز جوق، ۇزاق ۋاقىت تاباندى بولۋ كەرەك
العىس جىرىن پارتياعا ارنادى
”ياۋجانزىنى تانىستىرۋشىنىڭ“ ەستەلىگى
اۆتونوميالى رايوننىڭ پارتيا، ۇكىمەت ۋاكىلدەر ۇيىرمەسى حىبەيدا ۇيرەنۋدە، تەكسەرۋدە بولدى
تيانشان الابى جاراسىمدىلىق كارتيناسىمەن كەستەلەندى
پارتيانىڭ 100 جىلدىق كۇرەسىنىڭ تاريحي تاجىريبەلەرىن اناعۇرلىم ويداعىداي يگەرۋ جانە قولدانۋ كەرەك
شي جينپيڭ شياڭگاڭ عىلىم باقشاسىندا قىزمەت تەكسەردى
شياڭگاڭ وتان قۇشاعىنا ورالعاندىعىنىڭ 25 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسى جانە شياڭگاڭ ەرەكشە اكىمشىلىك رايونى 6 - كەزەكتى ۇكىمەتىنىڭ مىندەتكە وتىرۋ سالتى سالتاناتپەن وتكىزىلدى
شي جينپيڭ شياڭگاڭعا باردى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 4 -كۇنى 148 ـ سان

قازاقتىڭ كادەلەرى

جولدانعان ۋاقىتى : 2014/11/20 10:59:01

قازاقتىڭ كادەلەرى
  قازاق حالقى ءاربىر سالت-جورالعىنى، توي-دۋمان مەن ىرىمداردى،   ادەت-عۇرىپتاردى ۇستانىپ، ورىنداۋ بارىسىندا قۋانىشى مەن قايعىسىنا  ورتاقتاسقان ادامدارعا سول يگى قارىم-قاتىناستىڭ قۇرمەتىنە، سيلاستىق قىزمەتىنە ارناپ العىس ءبىلدىرۋدى، ريزاشىلىعىن كورسەتۋدى كادە بەرۋ   ءداستۇرى ارقىلى قالىپتاستىرعان،   ءتىپتى زاڭداستىرعان. قازاقتىڭ ۇلتتىق تانىمىندا «كادە سۇراعانعا بەرۋ – مىندەت» دەگەن ءسوز بار. قازاق داستۇرىندە كادە الۋ، كادە بەرۋ تۇرلەرى وتە كوپ بولعان. كادە سيلاۋ ارقىلى حالقىمىز ءبىر-ءبىرىنىڭ كوڭىلىن اۋلاپ، شىنايى نيەتىن ءبىلدىرىپ، ءجيى قاتىناسىپ، ءوزارا سيلاستىقتى، اۋىز بىرلىكتى، تاتۋلىقتى، جاقىن قارىم-قاتىناستى نىعايتىپ وتىرعان. دەگەنمەن، بۇگىنگى كۇنى قازاقتىڭ ءداستۇرلى تىرشىلىگىندە سول سيلاستىقتىڭ نىشانى بولعان كادەلەردىڭ ءبىر قاتارى    ورىندالا بەرمەيدى. تەك قىز ۇزاتۋ، قۇدالاسۋ داستۇرىندە عانا بىرەن-ساران كادە تۇرلەرى جۇزەگە اسىپ جاتادى.

  سول سەبەپتى دە قازاقتىڭ اتا ءداستۇرى بولىپ تابىلاتىن، عاسىرلار بويى ساقتالىپ  كەلگەن  كادەگە  ارناپ،  بۇگىنگى تىرشىلىكتە قولدانىلماي،    ۇمىت بولعان اتاۋلارىن تانىستىرۋدى ءجون سانادىق.

  قازىرگى تاڭدا ۇمىت بولعان ءداستۇرلى مادەني-رۋحاني جانە ماتەريالدىق قۇندىلىقتارىمىزدى جاڭعىرتىپ، ولاردى جاس ۇرپاققا تانىتىپ، ۇلتتىق قازاقى ءداستۇردىڭ قايتا ورالۋىنا، كەلەشەك ۇرپاقتى ۇلت تاعدىرىمەن، ۇلت بولمىسىمەن، ۇلتتىڭ شىنايى ومىرىمەن تانىستىرۋ، ازدا بولسا، باستى ماقساتىمىز.

  كادە قىزمەتى مەن ونىڭ تاربيەلى ءمانى تۋرالى پروفەسسور نۇرگەلدى ۋالي مىناداي پىكىرىن بىلدىرەدى: «قازاق ەتنوسى پسيحولوگيالىق جاقتان وتە ‹ نامىسشىل›، ‹وكپەشىل›، ءبىراق ‹كەكشىل› ەمەس ەكەنى ەتنوستىڭ پسيحولوگيالىق تابيعاتىن دالمە-ءدال بەينەلەيتىن ‹دوستىڭ كوڭىلى ءبىر اتىم ناسىبايدان قالادى›، يەسىنىڭ اتىن اتاپ، يتىنە سۇيەك سال دەگەن پارەميولوگيزمدەردىڭ مازمۇنىنان ايقىن بايقالادى. ەتنوس مۇشەلەرىنىڭ اراسىنداعى الەۋمەتتىك، جىكتىك، جىنىستىق، جاس ەرەكشەلىكتىك، الىس-جاقىن قانداستىق،  تۋىستاستىق، نەكەلىك تۋىستىق، ت.ب. بايلانىستار قارىم-قاتىناستا جاسالاتىن جورالعى-كادەلەردىڭ كوپ بولۋىنا سەبەپ بولعان. قارىم-قاتىناستا ەسكەرىلۋگە ءتيىستى قۇقىقتىق-ەتيكالىق نورمالاردا مۇنداي ‹جوسىن-جورالعى›   ەلەۋسىز ‹كادە-سادەلەر› وكپەشىل كوڭىلدىڭ ‹كىرىن› كەتىرىپ وتىرعان».

  سونىمەن «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار، ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» اتتى ەتنوگرافيالىق ەنتسيكلوپەديادا بەرىلگەن انىقتاما بويىنشا: كادە – ادەت-عۇرىپ، جوسىن-جورالعىلاردىڭ داعدىلى، ءداستۇرلى جولمەن اتقارىلۋىن بىلدىرەتىن ۇعىم. وسى سالتتار بارىسىندا جاسالاتىن سي-سياپات، الىس-بەرىس، اقى تۇرلەرىنىڭ دە جالپى اتاۋى. كادەنى كۇندەلىكتى جانە الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناستار كەزىندە ەسكەرىلەتىن ادەتتىك نورمالار رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. «قالىڭسىز قىز بولسا دا كادەسىز قىز بولمايدى» دەگەن ماقال كادەنىڭ مىندەتتى تۇردە ورىندالۋى ءتيىس  ءۇردىس ەكەندىگىن ايعاقتايدى. مىسالى، ۇيلەنۋ ءداستۇرى كەزىندە كەيبىر سالتتار الدىن الا كەلىسىلگەندەي تولىعىمەن ورىندالماي جاتسا دا نەگىزگى ءجون-جوبادان اۋىتقىمايتىن ىرىم-جورالاردىڭ باسقاشا جونىمەن دە اتقارىلاتىنىن مەڭزەيدى. قوناق كەلگەن كەزدە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سالت بويىنشا اس-سۋ بەرىپ، كۇتىپ اتتاندىرۋ قوناققا جاسالۋى ءتيىس مىندەتتى كادەلەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.

  دەمەك، قازاق داستۇرىندە كادەلەردى بەرىلۋ قىزمەتىنە قاراي بىرنەشە توپقا جىكتەپ قاراستىرۋعا بولادى. مىسالى، توي كادەلەرى، قۇدالىق كادەلەرى، كۇيەۋ كادەلەرى، اڭشىلىق كادەلەرى، بالاعا ارنالعان كادەلەر، قازا كادەلەرى، تۇرمىستىق كادەلەر.

  كادەلەردىڭ بەرىلۋى، دۇرىس ورىندالۋى ءوزارا سيلاستىقتىڭ، قۇرمەتتىڭ جالعاسۋىنا نەمەسە كەرىسىنشە بۇزىلۋىنا ىقپال ەتەتىن بولعاندىقتان، كادەلەردى كەسىمدى كادەلەر جانە كەسىمى جوق كادەلەر دەپ اجىراتاتىن بولعان. كادەنىڭ باسىم كوپشىلىگى قۇدا ءتۇسۋ، قىز ۇزاتۋ سالتىندا ورىندالادى. قۇدا ءتۇسۋ تويى قۇدا ءۇشىن دە، قۇداعي ءۇشىن دە (جىگىت جاقتىڭ) ۇلكەن سىن. بۇل كەزدە ءىلۋ، توي مالى، ءسۇتاقى ءتارىزدى كەسىمدى ۇلكەن كادەلەردى قۇدا، ياعني جىگىتتىڭ اكەسى اۋىلدىڭ بەتكە ۇستارلارىمەن، جاقىن تۋىسقاندارىمەن   ۇيىمداستىرسا، ال قۇداعي (جىگىت شەشەسى) وننان استام كەسىمى جوق «ۇساق-تۇيەك» كادەلەردىڭ ءجون-جوباسىن ازىرلەيدى.

اتالمىش كادەلەر «ۇساق-تۇيەك» دەپ اتالعانىمەن، قۇدالىقتىڭ ءساتتى بولۋىندا ۇلكەن مانگە يە. بۇنداي كادەلەرگە ەرلەر جاعى ارالاسپايدى، ونىڭ قانداي بولۋ كەرەكتىگىنە تەك قۇداعي باستاعان ايەلدەر ۇيعارىم جاسايدى. كەسىمى جوق كادەلەر دۇرىس جاساقتالماسا، قالىڭدىقتىڭ  ەلىنە بارعاندا، اسىرەسە ول جاقتىڭ  ايەلدەرى داۋ-داماي تۋعىزىپ، ۇلكەن جاڭجال شىعارادى. سوندىقتان قۇدالىققا اتتانار الدىندا قۇداعي ءجون بىلەتىن اۋىلداعى باباسال بايبىشەلەرمەن، ابىسىندارمەن اقىلداسىپ، كادەلەردىڭ ءجون-جوباسىن جاسايدى. كەسىمى جوق كادەلەردىڭ قۇدالىقتاعى كەڭ  تاراعان تۇرلەرى ۇيگەكىرەر، بوساعابايلار، قولۇستاتار، شاشسيپاتار، وتقاسالار، قىزقاشار، ت.ب. تۇرلەرىن سارالاي وتىرىپ، ءاربىر كادەگە توعىز-توعىزدان نەندەي زات بەرۋدى، ونىڭ نەگىزگىسى، ءار توعىزدىڭ باسى قانداي باعالى زاتتان تۇراتىنىن كەڭەسەدى.


شىعارمالاردى دايىنداعان–قاجىبەك ايدارحان



رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.



 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn