ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2018-جىلى 12-ايدىڭ 12-كۇنى 275-سان
2018-جىلى 12-ايدىڭ 11-كۇنى 274-سان
2018-جىلى 12-ايدىڭ 10-كۇنى 273-سان
2018-جىلى 12-ايدىڭ 8-كۇنى 272-سان
ۇيرەنۋ بارىسىنداعى قيىنشىلىقتى شەشىم ەتتى
قىزمەت اترەتى جۇرتشىلىققا شىنايى قىزمەت وتەدى
ەمدەۋ جاعىندا حالىققا تيىمدىلىك جاساۋ ساياساتىن تياناقتاندىردى
مەيىر باعىشتاۋ سومكەسىن قىستاقتاعى بالالارعا تاراتىپ بەردى
پارتيانىڭ ءتيىمدى ساياساتىنان حاباردار بولۋىنا قىزمەت وتەدى
وتباسى جاعدايىن ۇعىسىپ، تۋىسىمەن ەمىن-جارقىن اڭگىمەلەستى
پارتيانىڭ ءۇنىن تۋىستارىنا دەر كەزىندە جەتكىزدى
«ماي بوياۋلى سۋرەتتەي تارباعاتاي» ساياحاتشىلارعا تەرەڭ اسەر قالدىردى
ونەرىمەن تانىلعان بويجەتكەن
كومىر جەتكىزىپ بەرىپ، قيىنشىلىعىن شەشىم ەتتى
بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاپ، ادالدىقپەن جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرىپ، ورنىقتىلىقتى قورعاۋ كۇرەسىنىڭ تىڭ جەڭىسىنە ۇزدىكسىز قول جەتكىزەيىك
ايماقتىق پارتكوم مۇشەلەر (كەڭەيتىلگەن) ءماجىلىسىن اشتى
ايماقتىق پارتكومنىڭ وزەكتى گرۋپپاسى 37-رەتكى كوللەكتيۆ ۇيرەنۋىن وتكىزدى
باس نىسانانى جۇزەگە اسىرۋعا قۇدىرەتتى كۇش ۇيىستىرامىن
«ءۇش ءتۇرلى كۇشكە»، «ەكىبەتكەيلەرگە» قارسى سوڭىنا دەيىن قاندى شايقاس جۇرگىزۋگە سەرت بەرەمىن
«ءۇش ءتۇرلى كۇشتى»، «ەكىبەتكەيلەردى» باتىلدىقپەن تىپ-تيپىل الاستايمىن
بولشەكتەۋشىلىككە قارسى تۇرۋ كۇرەسىندە باستاماشى بولامىن
ۇلتتىق بولشەكتەۋشىلىككە قارسى تۇرۋدىڭ ۇلگىسى بولامىن
2018-جىلى 12-ايدىڭ 7-كۇنى 271-سان
2018-جىلى 12-ايدىڭ 6-كۇنى 270-سان
2018-جىلى 12-ايدىڭ 5-كۇنى 269-سان
ايدس اۋرۋىنان ساقتانۋ بىلىمدەرىن اۋىل-قىستاققا ۇگىتتەدى
قىزمەت اترەتى ءار ۇلت بۇقاراسىنا شىنايى قىزمەت وتەدى
نەگىزگى زاڭ رۋحىن ساۋلەلەندىرىپ، نەگىزگى زاڭدى قورعادى
زاڭدى ۇگىتتەۋ قيمىلىن ورىستەتتى
حاۋىپسىز ءوندىرىس جۇرگىزىپ، باس اماندىقتارىنا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى

كەمەل ادامدى تاربيەلەيتىن ەڭبەك

جولدانعان ۋاقىتى : 2014/11/24 16:29:47

  مۇحيت تولەگەن تۇركياداعى كايسەري قالاسىنداعى ەرجيەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ  الەۋمەتتىك  عىلىمدار ينستيتۋتىنىڭ PhD دوكتورانتۋراسىندا ءبىلىم الۋدا. مۇحيت بىرنەشە اۆتورمەن بىرىگىپ «الديدەن ەپوسقا دەيىن» اتتى وتباسىلىق حرەستوماتيا ازىرلەپ،جارىققا شىعاردى. بۇل جيناق - بەسىك جىرىنان باستاپ،باتىرلار جىرىنا شەكتى قۇندى دۇنيەلەردى توپتاستىرعان ەتنوپەداگوگيكالىق ەڭبەك. مۇحيتپەن اڭگىمەمىز دە وتباسىلىق حرەستوماتيا توڭىرەگىندە ءوربىدى.

  -مۇحيت، «الديدەن ەپوسقا دەيىن» وتباسى حرەستوماتياسىن شىعارعان اۆتورلاردىڭ ءبىرىسىز. ەتنوپەداگوگيكالىق كىتاپتى دايىنداۋ سىزدەرگە وڭاي سوقپاعان شىعار. كىتاپ قالاي جيناقتالدى؟

  -حالىق دانالىعىندا «ءبىر جىلدىعىن  ويلاعان ەل ءبيداي ەگەدى، ون جىلدىعىن ويلاعان ەل اعاش ەگەدى، ماڭگىلىگىن ويلاعان ەل ۇرپاعىنىڭ جۇرەگىنە ىزگىلىكتىڭ ءدانىن ەگەدى » دەگەن تاعىلىمدى ءسوز بار. بۇل كىتاپ وسى ناقىلدىڭ ىزىندە قۇراستىرىلدى. ەڭ الدىمەن، بۇل كىتاپتىڭ بەلگىلى ادۆوكات، ءتىل جان اشىرى ابزال قۇسپان اعامىزدىڭ يدەياسى ەكەندىگىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. بارلىق اتا-انانىڭ باستى ارمانى ۇل مەن قىزىنا تاربيە بەرىپ، ونى جاقسى، كەمەل ازامات ساناتىنا جەتكىزۋ عوي. سول سياقتى ابزال اعامىز دا قازاقتىڭ وتباسى تاربيەسىن قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا باستاپقىدا ۇلتتىق نەگىزدەگى بالا باقشا اشپاق بولادى. الايدا  ول ءۇشىن بوبەكتەر مەن سابيلەرگە ارنالعان كىتاپ قاجەت بولادى. سول سەبەپتەن كىتاپتى قۇراستىرعان سانجار كەرىمباي، ادىلبەك ءنابي جانە ماعان قولقا سالىپ، قازاق حالقىنىڭ وتباسىلىق قۇندىلىقتارى جيناقتالعان، ءداستۇرلى تاربيەدە كەڭىنەن قولدانىلاتىن كىتاپ جازىپ  بەرۋىن سۇرادى. وسى يدەيانىڭ  نەگىزىندە  « الديدەن  ەپوسقا دەيىن» اتتى وتباسى حرەستوماتياسى دۇنيەگە كەلدى. 

  ارينە، كىتاپتاعى ماتەريالداردى، ونىڭ ىشىندە بەسىك جىرلارىن، ساناماقتار مەن جاڭىلتپاشتاردى، اڭىز-ءاپسانالاردى، قيسا-حيكايالارىن جيناقتاۋ وڭاي بولعان جوق. بۇعان دەيىن وسى سارىنداعى ونداعان كىتاپ باسىلىپ شىقتى. ماسەلەن، ەتنوپەداگوگيكا سالاسىندا ءادىباي تابىلدى، الما قىراۋبايەۆا، ت.ب. سىندى عالىمدار ەڭبەك ەتىپ، ۇلتتىق تاربيەگە قاتىستى كوپتەگەن دۇنيەلەردى ومىرگە اكەلدى. ال «الديدەن ەپوسقا دەيىن» كىتابىنىڭ ەرەكشەلىگى، ءبىز كىتاپ مازمۇنىن قۇرايتىن مالىمەتتەردىڭ مايەگىندە جاتقان  ءداستۇرلى قازاق دۇنيە تانىمىن زاماناۋي عىلمي زەرتتەۋلەرمەن ۇشتاستىردىق. وسى ماقساتتا ورىس، اعىلشىن، نەمىس، رۋمىن، بولگار، ت.ب. شەتەل عالىمدارىنىڭ وزىق تاجىريبەلەرىنە سۇيەندىك. حالىق فولكلورىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى بولىپ سانالاتىن بەسىك جىرلارىنىڭ، تاقپاقتاردىڭ، جاڭىلتپاشتار مەن ساناماقتاردىڭ جاي عانا ادەبي مۇرالار ەمەس، ءسابيدىڭ، نارەستەنىڭ پسيحولوگيالىق بولمىسىنا  تەرەڭ  اسەر ەتەتىن، ساناسى مەن زەيىنىن دامىتاتىن قۇنارلى رۋحاني ازىق ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىك. كىتاپتىڭ ءبىر جەتىستىگى، مۇندا اڭىزدار مەن قيسا-داستاندار تۇڭعىش رەت تولىمدى جيناقتالدى. سونىمەن قاتار، كەزىندە قازاق اراسىنا كەڭىنەن تارالعان، ءبىراق ۋاقىت وتە كەلە جوعالا باستاعان «ميعراجناما» حيكايالارىنىڭ دا ماڭىزى ۇلكەن. كىتاپتى قۇراستىرۋعا التى ايدان اسا ۋاقىت كەتتى. وتكەن جىلى شىلدە ايىندا شىققان كىتاپتىڭ 2000 داناسى ەكى اي ىشىندە تەز ساتىلىپ، حالىققا تارالىپ كەتتى. البەتتە بۇعان ونىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە جاقسى جارنامالانعانى اسەر ەتتى. قازىرگى كەزدە كوپتەگەن اتا-انالار مەن جەتكىنشەكتەر، جالپى وقىرماندار وسى كىتاپقا قاتىستى جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ وتىر.

  -بەسىك جىرىنان باستاپ، ساناماق، باتىرلار جىرىن دا بۇل كىتاپتان كەزدەستىرۋگە بولادى. كىتاپتى پاراقتاپ  وتىرساق، شەتەلدىك  عالىمداردىڭ  دا   پىكىرلەرىن پايدالانعان ەكەنسىزدەر. قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى بولىپ سانالاتىن  بەسىك  جىرى،  ساناماقتاردى  ىرىكتەۋ وڭاي تيمەگەن شىعار. كوبىنە نەگە باسىمدىق بەردىڭىزدەر؟

  -شەتەل عالىمدارى ەتنوپەداگوگيكا سالاسىندا كوپتەگەن عىلمي جاڭالىقتار اشقان. ماسەلەن، امەريكادا، گەرمانيادا، كورشىلەس رەسەي ەلىندە بەسىك جىرلارىن زەرتتەيتىن ارنايى ينستيتۋتتار، اكادەميالىق ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى. ءتىپتى جاڭىلتپاشتار مەن ساناماقتاردىڭ ءسابي ساناسىنىڭ دامۋىنا ىقپالىن زەردەلەيتىن دە عالىمدار شوعىرى دا مول. «ەل بولامىن دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن مۇحتار اتامىزدىڭ ءسوزى وسى كەزدە ەرىكسىز  ويعا  ورالادى. باتىس  ەلدەرىنىڭ  بەسىگىن تۇزەۋگە الدەقاشان كىرىسىپ كەتكەن. دەگەنمەن، «تەگىندە بار» دەگەن دە ءسوز بار عوي قازاقتا. سول سياقتى تەگىندە جاقسى ءۇردىستىڭ جۇرناعى بار ەلدەر عانا وزاتىنى حاق. ءبىزدىڭ بارلىق ءداستۇرىمىز، مۇرالارىمىز تۇگەلدەي كەمەل ادام  تاربيەلەۋگە قۇرىلعان. قازاقتىڭ سالت-داستۇرىندە، اڭىزدارىندا، ءتىپتى تاقپاقتارىندا ۇلتتىق كودتاردى تىرىلتەتىن ساكرالدى ەلەمەنتتەر جەتەرلىك. ءبىز سوندىقتان بۇل سالادا جاڭالىق  اشتىق دەپ ويلامايمىز. تەك قانا جۇرت جادىنان وشە باستاعان، بۇرىننان بار قازىنالاردى جارىققا شىعاردىق. ماسەلەن، بۇل  كىتاپقا  جاس نارەستەگە پايعامبارلار مەن اۋليە-انبيەلەردى ونەگە ەتەتىن بەسىك جىرى العاش رەت ەنگىزىلدى.

-مەنىڭ بالام وسى ما؟ 
باسىندا باقىت قۇسى ما؟ 
عايىپ ەرەن قىرىق شىلتەن 
بوبەگىمنىڭ دوسى ما؟ 

  ءالدي، ءالدي، ءالدي-اي،-دەپ باستالاتىن بۇل بەسىك جىرى كەزىندە قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە ايتىلعان. ءبىز بۇل ءالدي جىرىن تۇركستان قالاسىنداعى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق مۇراجايىنىڭ باس قور ساقتاۋشىسى راحيا جۇزبايەۆادان جازىپ الدىق. ەتنوگراف ابۋباكىر ديۆايەۆتىڭ دا ەڭبەكتەرىندە وسىنداي سيپاتتاعى  بەسىك  جىرلارى  ۇشىراسادى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بەسىك جىرلارىنىڭ وزەگىندە سابيگە اسقاق يدەالدارعا باۋليتىن سوزدەر بولماسا، ادام سۇيگىش، پاتريوت، مەيىرىمدى تۇلعانىڭ قالىپتاسۋى ەكىتالاي. نەگە دەيسىز عوي؟ وسى تۇستا پروفەسسور ي. كارابۋلاتوۆانىڭ پىكىرىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. ول: «بەسىك جىرىندا حالىق دانالىعى مەن سۇلۋلىق قابىسىپ جاتىر. ءار حالىقتىڭ ۇلتتىق تاربيەسى، سالت - ءداستۇرى، ونەرى بەسىك جىرىنان  باستاۋ الادى. ءالدي ءانى ارقىلى بالا بويىندا انا تىلىنە دەگەن قۇشتارلىق قالىپتاسىپ، مۋزيكالىق قابىلەتى جەتىلەدى» دەيدى. تاتار عالىمى تۇركى حالىقتارىنىڭ بەسىك جىرلارىنا قاتىستى كوپتەگەن  جوبالار  جۇرگىزىپ،   وسىنداي تۇجىرىمعا كەلگەن. ءدال سول سياقتى ساناماقتار مەن جاڭىلتپاشتار دا  ءسابيدىڭ زەردەسىنىڭ جەدەل جەتىلۋىنە ۇلەس قوسادى. قازاقى ساناماقتارداعى تاقپاق شۋماقتارى ۇلتتىق  مەنتاليتەتكە  وتە جاقىن. نەگىزگى ارقاۋى-كۇندەلىكتى قولدانىلاتىن تۇرمىستىق زاتتار (ماسەلەن، ءبىر دەگەنىم-بىلەۋ، ەكى دەگەنىم-ەگەۋ). كيىز ءۇي جابدىقتارىنا، قۇرال-سايماندارعا، ءتورت تۇلىككە قاتىستى ساناماقتار مولىنان ۇشىراسادى. ولاردىڭ ىشكى مازمۇنىنان ءسابي پسيحولوگياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تانىلادى. ەگەر ساناماقتار مازمۇنىنا نازار اۋدارساق، ولاردىڭ ۇيقاسقا قۇرىلاتىنىن بايقايمىز. بۇل، اسىرەسە، سان ارالاس كەلەتىن ساناماقتاردان ايقىن كورىنەدى. 20-عاسىردىڭ ورتا شەنىندە رۋمىن زەرتتەۋشىسى كونستانتين برايلويۋ مەن امەريكالىق فيلولوگ روببينس بۋرلينگ بىرلەسىپ زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە الەم حالىقتارى ساناماقتارىنىڭ ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس، امبەباپ سيپاتتا بولاتىندىعىن  انىقتادى. دەمەك، بۇل بالانىڭ قالاۋى، تىلەگى بارلىق ۇلتتا بىردەي ەكەندىگىن دالەلدەيدى.

  مەن تۇركياداعى  كايسەري قالاسىندا ورنالاسقان ەرجيەس ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جاتىرمىن. جاس ەرەكشەلىگى پسيحولوگياسىندا «دامۋ مىندەتتەرى» دەگەن ۇعىم بار. ياعني ءسابيدىڭ جارىق دۇنيەگە كەلگەن ساتىنەن باستاپ، ونىڭ فيزيولوگيالىق، پسيحولوگيالىق دامۋ كەزەڭدەرى ورتاق جۇيەدە ءجۇرىپ وتىرادى. ەگەر بالانىڭ جاسىنا ساي دامۋ ۇدەرىسى كەشەۋىلدەيتىن بولسا، بۇعان ارنايى تەراپيالىق شارالاردى قولدانۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە ءتىلى مۇكىس  نەمەسە  ويىن دۇرىس جەتكىزە المايتىن جاستار كوبەيىپ كەتتى. وسىنىڭ بارلىعى-ولارعا ءبۇلدىرشىن، بوبەك شاعىندا جاڭىلتپاش، تاقپاق جاتتاتپاعاننىڭ كەسىرى. ياعني كىتاپتا بالالار اراسىندا كوپ كەزدەسەتىن پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جولدارى دا كورسەتىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، پەرزەنتىنىڭ بولاشاعىنا الاڭدايتىن اتا-انالار ءۇشىن تاپتىرمايتىن دۇنيەگە اينالدى.

  -تالاسبەك  اسەمقۇلوۆتىڭ    «ادامنىڭ تاربيەسى شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەننەن  باستالادى. اۋەلى، وتباسى-وشاق قاسى تاربيەسى، سودان سوڭ مەكتەپ تاربيەسى، سودان كەيىن ازاماتتىق ءومىر... وسىلاي كەتە بەرەدى.  الاش  قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىر باياندارىن وقىعاندا، ‹العاشقى ءبىلىمدى اۋىل موللاسىنان الدى› دەپ كەلەتىن ەلەۋسىز عانا مالىمەتتى تالاي رەت كوزىڭىز شالعان شىعار. سولاي بولعان...» دەيدى.

  -تالاسبەك اعامىزدىڭ ايتقان سوزىمەن تولىقتاي كەلىسەمىن. سەبەبى كەزىندە ءاليحان بوكەيحان ۇلى، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، جۇسىپبەك  ايماۋىتوۆ، ت.ب. كەمەڭگەرلەر اۋىل موللاسىنان ءتالىم الا ءجۇرىپ، قيسا-اڭىزدار تىڭداعان. سول ارقىلى ولاردىڭ وي ءورىسى كەڭەيىپ، ۇلتتىق، جالپى ادامزاتتىق دەڭگەيدە ويلايتىن تۇلعالارعا اينالدى. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ءومىر مەكتەبى» كىتابىندا اقىننىڭ جاس كەزىندە قيسا-داستانداردى جاتقا سوققانى جايلى باياندالعان. سونىمەن بىرگە، مەدرەسەلەردە «ون ەكى ءپان» ءىلىمىن مەڭگەرگەن عۇلاما اقىن-جىراۋلار قيسالاردىڭ سيۋجەتىن جىر  تۇرىندە ەلگە تاراتتى. «ونەگە شاشقان جىرشىلىق» دەگەن ۇستانىم جىرشى-جىراۋلاردىڭ باستى قاعيداسى بولدى. سىر سۇلەيلەرى شوراياقتىڭ ومارى، تۇرماعامبەت ىزتىلەۋ ۇلى، سەيىتجان احۇن بەكشەنتاي ۇلى، نۇرتۋعان كەنجەعۇل ۇلى، باتىستا وتكەن قاشاعان كۇرجىمان ۇلى، نۇرىم شىرشىعۇل ۇلى، اقتان كەرەي ۇلى ءوز جىر-تولعاۋلارىندا قيسالاردى قولدانىپ، پايعامبارلاردىڭ ومىرىنەن سىر شەرتەدى. ءتىپتى «سۇلەي» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى «قيسا جىرلاۋشى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. تۇركى توپىراعىندا بۇل وركەنيەتتى دۇنيەگە اكەلگەن - ناسيرۋددين رابعۋزي. ونىڭ «قيسا سۇل-انبيە»، ياعني «پايعامبارلار قيساسى» اتتى ەڭبەگى تۇركى ۇلىستارىنا تۇگەل تارالىپ، ءومىر سالتىنا ءسىڭىسىپ كەتتى. دەمەك، قيسا ايتۋ مادەنيەتى -تامىرى تەرەڭگە كەتكەن ءۇردىس. قازاق دۇنيە تانىمى، تۇرمىس-تىرشىلىگى، الەمگە كوزقاراسى قيسالاردىڭ جەلىسىندە قالىپتاسقان. ماسەلەن، كەز كەلگەن سالت-ءداستۇردىڭ، ادەت-عۇرىپتىڭ، ىرىم-تيىمنىڭ استارىندا قيسا حيكايالارى جاتىر. قيسا تىڭداپ وسكەن بالا قوعامدا بەلەڭ العان ناشاقورلىق، ماسكۇنەمدىك سياقتى دەرتتەردىڭ شىرماۋىنا ىلىكپەي، ءبىلىم-عىلىمعا، قايىرلى ىستەر جاساۋعا قۇشتار بولادى. باتىستا ەمحانالاردا 1926-جىلدان باستاپ «قيساتەراپيا» دەگەن ەمدەۋ ءتۇرى قولدانىلىپ كەلەدى.


  ومىردەن شارشاعان، تورىققان، ءۇمىتى ۇزىلگەن جاندار قيسالار تىڭداپ، جان جاراسىن جازادى. وسى ءتاسىلدى ءبىز وتباسى تاربيەسىندە كەڭىنەن قولدانساق، قوعامدى تۇزەتۋگە ات سالىسقان بولار ەدىك دەپ ويلايمىن. جالپى قيسانىڭ پايداسىن تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ايتا بەرسەك تە سارقىلمايدى. ەڭ باستىسى، ونى كادەگە جاراتۋ.

  -كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ءتۇرلى قيسالاردى كەزدەستىرىپ وتىرمىز. جيناققا  ەنگىزىلگەن اڭىز - ءاپسانالاردى جيناقتاۋ  پروتسيەاسى قالاي ءجۇردى؟

  -«مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا رابعۋزيدىڭ «قيسا سۇل-انبيەسى» قازاق تىلىندە جارىق كوردى. ونى تارجىمالاعان-شىعىستانۋشى عالىم تورالى قىدىر. وسى كىتاپتاعى قيسالاردى ىرىكتەپ، ولاردى قازاقتىڭ قۇنارلى تىلىندە سويلەتتىك جانە جوعارىدا ايتىلعان اقىن-جىراۋلاردىڭ تولعاۋلارىنداعى قيسا وقيعالارىن جيناقتادىق. «قيسا سۇل-انبيە » كىتابى  بارلىق اڭىز-قيسالاردى توعىستىرعانىمەن، س س س ر كەزىندە مۇنداي دۇنيەلەر جويىلىپ كەتتى. ال ىشىندەگى ءماندى وقيعالار جۇرتتىڭ اۋزىندا، جىراۋلاردىڭ سوزىندە قالدى. سوندىقتان بىزگە ءار جەرگە شاشىراپ كەتكەن حيكايالاردى تىرنەكتەپ جيناۋعا تۋرا كەلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، التىننىڭ سىنىقتارىن قۇراعانداي بولدىق. ءبىر جاعىنان، ۇلتتىق  مۇرالارعا سالعىرت قاراۋعا بولمايتىندىعىن تۇيسىندىك. جۇڭگودان كەلگەن ەتنوگراف عالىم بولات بوپاي ۇلى كوپ قيسالارىن ءبولىسىپ، جاردەمىن ايامادى. جاس كەزىندە « قۇيما قۇلاق » اتانعان، كوكىرەگى وياۋ اعامىزدىڭ جۇڭگوداعى قيساگەر قارتتاردان ەستىگەن اڭىزدارىن كىتاپقا قوستىق.

  ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە، وسىدان ەكى جىل بۇرىن «جۇلدىز» جۋرنالىنا جازۋشى  مۇحتار ماعاۋيننىڭ «قۇجدىڭ قۋ جىلىگى» اتتى اڭگىمەسى جاريالاندى. قۇج -«قيسا سۇل -انبيەدە» نۇح پايعامبار زامانىندا ءومىر ءسۇردى دەپ سيپاتتالاتىن كەيىپكەر. وسى اڭگىمە بىزگە شابىت بەردى. اسىرەسە، ماشھۇر  ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ «مەس» كىتابىنداعى قيسالاردى وقىپ وتىرىپ، ءبىر راقاتتاناسىڭ. ءبىز شامامىز كەلگەنشە، ءبارىن «الديدەن ەپوسقا دەيىن» كىتابىنا ەنگىزۋگە تىرىستىق.

  -«الديدەن ەپوسقا دەيىن» كىتاپتىڭ اتىن وسىلاي دەپ اتاۋلارىڭىزدىڭ وزىندىك سەبەبى بار ما؟

  -ءيا، ويتكەنى بۇل كىتاپقا بەسىك جىرلارىنان باستاپ، باتىرلار جىرىنا دەيىنگى مۇرالار ەندى. باتىرلار جىرىن ءسابيدىڭ زەيىنىنە لايىقتاپ، قارا سوزبەن بەردىك. بۇل ۇلگى قازاق ادەبيەتىندە بۇرىننان بار. مۇحتار ماعاۋين «ەر تارعىن» جىرىن، اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ «الپامىس باتىر» جىرىن ەسپە ءسوز جانرىندا جازىپ شىققان. جۇڭگودا بۇل ءۇردىستى « شالقىما » دەپ اتايدى ەكەن. الدىڭعى ىزبەن ءبىز دە «الپامىس باتىر»، « قوبىلاندى باتىر»، «قامبار باتىر»، «ەر تارعىن» جىرلارىن شاعىن سيپاتتا باياندادىق. وتباسى حرەستوماتياسى بولعاندىقتان، بۇل كىتاپ وتباسىنداعى ءتالىم-تاربيەنى ءداستۇرلى ۇلگىدە جۇرگىزۋدى ماقسات ەتكەن.

  -بىلۋىمىزشە،  « الديدەن  ەپوسقا دەيىن» ءالى دە جالعاسىن تاباتىن كورىنەدى. كەلەسى جيناقتاردى قانداي شىعارمالارمەن تولىقتىرۋ ويلارىڭىزدا بار؟

  -قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى، ادەت-عۇرىپتارى مەن ىرىم-تيىمدارىنىڭ شىعۋىنا نەگىز بولعان اڭىز-حيكايالاردى ىرىكتەپ، «سالت-ءداستۇر سويلەيدى» دەگەن اتپەن كىتاپ قىلىپ شىعارىپ جاتىرمىز. جاقىن ارادا جارىق كورەدى. ول دا «وتباسى حرەستوماتياسى» سەرياسىنىڭ اياسىندا جازىلدى. بۇرىنعى اۆتورلاردان بولەك، بۇل كىتاپتىڭ جازىلۋىنا اسىلتاي تاسبولات ەسىمدى جاس عالىم دا ءوز ۇلەسىن قوستى. اڭىز-ءاپسانالاردى جيناۋ بىرنەشە باعىتتا ءجۇردى. اسىرەسە، قازاقى سالت-ءداستۇردىڭ قايماعى بۇزىلماعان جۇڭگودان حيكايالاردىڭ مول شوعىرىن كەزىكتىردىك. بولات بوپاي ۇلى اعامىز بەن توقتاسىن، دابەي سەكىلدى قازىنالى قارتتارعا ايتار العىسىمىز شەكسىز.

سونىمەن قاتار تۇركياداعى كىتاپحانالاردان دا قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپتارىنا قاتىستى مول دۇنيەلەرگە قول جەتكىزدىك. 1990-جىلدارى اتاتۇرك اتىنداعى «تۇرك ءتىل جانە تاريح قوعامىنىڭ» عالىمدارى قازاقستانعا كەلىپ، قاريالاردىڭ اۋزىنان قانشاما عيبراتتى اڭىزداردى جازىپ العان ەكەن. ولار قازاقستاندا ەشقايدا جارىق كورمەگەن. ول كەزدە الاساپىران بولىپ، ەلدىڭ جوقشىلىق تارتىپ جاتقان ۋاقىتى عوي. ءوز مۇرالارىمىزعا كوڭىل بولۋگە شامامىز كەلمەي جاتقان ساتتە ارنايى جوبا جاساپ، قازاق اۋىلدارىن ارالاپ شىققان اعايىندار مول ولجاعا جولىققان. قازىر سولاردىڭ بارلىعىن قايتارىپ الىپ، قازاق تىلىنە اۋدارىپ، شىپ-شىرعاسىن شىعارماي، كىتابىمىزعا ەنگىزدىك. بۇل كىتاپ تا ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىعار دەگەن ۇمىتتەمىز.

اڭگىمەلەسكەن - گۇلزينا بەكتاس


دايىنداعان - ا . كەنەنبايەۆ



رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.