ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2019-جىلى 11-ايدىڭ 19-كۇنى 268-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 18-كۇنى 267-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 16-كۇنى 266-سان
پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىن، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ ورنالاستىرۋلارىن جاپپاي دايەكتىلەندىرىپ،
ماركسيزمنىڭ نەگىزگى نازارياسىن ۇيرەنۋ كوممۋنيستەردىڭ مىندەتتى وقيتىن ساباعى
تۇرعۇن: ەكى حانزۋ ۇلىن ماپەلەپ ءوسىردى
شاعانتوعاي اۋدانى: تۇرعىنداردىڭ اۋىز سۋ قيىنشىلىعىن شەشتى
ساۋان اۋدانى: جاڭبىر جامىلا ەگىس جۇمىسىن ىستەپ، جۇرت كوڭىلىن جادىراتتى
پارتياعا كىرگەندەگى حيكايانى تىڭداپ، اۋەلگى ماقساتتى ەسكە ءتۇسىردى
جالپى ءماجىلىس رۋحىن ۇيرەنىپ، تياناقتاندىرۋدى يگەردى
ادالدىقپەن شەكارانى كۇزەتىپ، باتىلدىقپەن بورىش ارقالادى
كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرى پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ءتورتىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ رۋحىن ۇيرەندى
اۆتوكولىككە جارىق شاعىلىستىرعىش جاپسىرىپ، بۇقارانىڭ تۇنگى حاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك ەتتى
قىلمىسكەردىڭ اۆتوماتى استىندا قۇربان بولعان قۇرىش جاۋىنگەر گاۋ ۋىنلياڭ
ەرەكشە رايوننىڭ ادال قورعاۋشىسى: فۋ يۇڭيوۋ
1 - دارەجەلى قاھارمان ۇلگى لي جۇڭگۇي: باسىن ءباي تىگىپ، گرانات جارعان قىلمىستىعا تاپ بەردى
شاعانتوعاي: العاشقى قار اسەم كورىنىس قالىپتاستىردى
قوبىقسارى اۋدانى: عاجايىپ قىزىل بۇلت
وتباسىلىق اسحانا قامقورلىق ايالداماسىنا اينالدى
2019-جىلى 11-ايدىڭ 15-كۇنى 265-سان
-توپتاعى «اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاۋ، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاۋ» نەگىزگى تاقىرىپتىق تاربيەسى بارىسىندا پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ءتورتىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ رۋحىن مۇقيات ۇيرەنەيىك، دايەكتىلەندىرەيىك
شي جينپيڭنىڭ جاڭا ءداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىن جەتەكشى ەتىپ، پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى
شي جينپيڭنىڭ جاڭا ءداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىن جەتەكشى ەتىپ، پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى
ۇيرەنۋ مەن ىستەۋدى ۇشتاستىرۋعا تاباندى بولىپ، بۇقارا «اسىعاتىن، ۋايىمدايتىن» ىستەردى شەشىم ەتتى
جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام قۇرۋ
الەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ
سيىر بورداقىلاپ كىرىسىن ارتتىردى
يۋبايسايدان مول ءونىم الدى
كەدەيلىكتەن ارىلتۋدىڭ جولىن اشىپ، اۋقاتتانۋ ارناسىن كەڭەيتتى
پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ءتورتىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ رۋحىن ۇيرەنۋ، دايەكتىلەندىرۋ

ۇلتىمىزدىڭ اۋا رايى قۇبىلىستارىنا ات قويۋى جانە جىل ەسەبى

جولدانعان ۋاقىتى : 2014/11/27 12:22:43

باعداۋلەت باتىربەك ۇلى

  كوشپەندى شارۋاشىلىقپەن شۇعىلداناتىن ۇلتىمىز اۋا رايىن زەرتتەۋدى سوناۋ ەرتەدە جۇيەلەندىرگەن. اۋىزدان-اۋىزعا تارالىپ، بۇكىل ساحاراداعى  قازاق ۇلتى ورتاق قولدانىسقا ءتۇسىرىپ، ءتورت ماۋسىم كوشىندە اۋا رايى قۇبىلىستارىن دۇرىس مەڭزەپ، ءتورت تۇلىك مالىن وسى قۇبىلىستاردان امان-ەسەن وتكىزۋگە بارىنشا قۇلشىنىپ وتىردى. مىنە، وسى جىل ەسەبىنەن، اي ەسەبىنەن، توعىستان، امالدان جاڭىلعان، دۇرىس مولشەرلەي الماعان مالشىلاردىڭ مالىن اۋىر شىعىنعا ۇشىراتىپ، تاقىر جەرگە وتىرىپ، اق تاياق ۇستاپ  قالعاندارى دا بارشىلىق. سوندىقتان اۋىلداعى بەت-بەدەلدى، اقىلدى، زەرەك، كوپتى كورگەن ەسەپشى اقساقالداردان اۋا رايى بولجامدارىن دەرەكتەپ ءبىلىپ وتىرعان. وسىنداي مەزگىل ەسەبىن ءدال بەلگىلەيتىن ارناۋلى ماماندى، قازاق: «ەسەپشى»، «ابىز»، «دانا»، «كورەگەن» دەپ اتايدى.

   وتباسى كالەندىرى رەتىندە ويعا مىقتاپ ساقتاپ، ۇرپاقتارىنا بىلگەندەرىن ءتۇسىندىرىپ، حاتقا الدىرىپ، كو كەيىنە ۇيالاتا بىلدىرگەن  دانا   حالىق «جىل ون ەكى اي» دەگەندى كوپ ايتادى. ءبىر جىل 12 اي، 360 كۇن دەپ ەسەپتەگەن. قازاق كۇن تىزبەسىندەگى ون ەكى ايدىڭ كۇن سانى مەن جەرشارىنىڭ كۇندى ءبىر اينالىپ شىعۋعا كەتەتىن كۇن سانى اراسىندا 12  كۇن شاماسىندا پارىق بار. ول پارىق 3 جىلدا ءبىر ايدان ءسال ارتىق بولادى. ال وتىز جىلدا جۋىقشا مولشەرمەن ءبىر جىلداي  بولادى. ەسەپشى ابىزدار بۇل پارىقتى «اۋىس» دەيدى. اۋىل ادامدارىنىڭ امال ەسەبى تۋرا  كەلمەي  قالسا، «ايدا اۋىس بار-اۋ» دەپ جاتاتىنى تەگىن ەمەس. الگى 30 جىلدا قوسىلاتىن ءبىر جىلدى «جاس» دەيدى. و دۇنيەگە اتتاناتىن ادامنىڭ جانازاسىن شىعاراتىن كەزدە جوعارىداعى ەسەپ بويىنشا جاس قوسىپ ەسەپتەيدى.

  بۇل جاڭاعى جىل اۋىسىنان كەلگەن ارتىق سان. بۇدان تىس، ۇلتىمىز جىل قايىرۋ ارقىلى جاسىن ءبىلىپ وتىرعان العىر، زەرەك ۇلت. جىل تىشقان، سيىر، بارىس، قويان، ۇلۋ، جىلان، جىلقى، قوي، مەشىن، تاۋىق، ءيت، دوڭىز بولىپ 12 حايۋاننىڭ اتىمەن مۇشەل قايىرىپ، جاس مولشەرىن شىعارىپ وتىرعان. مۇندا، نارەستەنىڭ ىشتەگى ۋاقىتىن قوسىپ 13 جاستى ءبىر مۇشەل دەپ ەسەپتەيدى. ون ەكى جىل ءبىر اينالعاندا ءبىر مۇشەل بولادى. جىل باسى تىشقان. ءبىرىنشى مۇشەل 13 جاستا بولادى. وعان ون ەكى جاستان قوسىپ وتىرساڭىز، كەلەسى مۇشەل شىعادى. ءوزىنىڭ قاي جىلى تۋعانىن قازاقشا اتاۋ بويىنشا بىلگىسى كەلەتىندەر تۋعان جىلىن ون ەكىگە ءبولۋ كەرەك، قالدىقسىز بولىنسە، ول مەشىن بولعانى، قالدىق بىرەۋ بولسا تاۋىق، ەكەۋ بولسا ءيت، ۇشەۋ بولسا دوڭىز، تورتەۋ بولسا تىشقان. مىنە، وسى ءتارتىپ بويىنشا جالعاستىرۋ تاسىلىمەن دە قاي جىلى تۋعانىن شىعارۋعا ابدەن بولادى.

  ءبىر جىل ون ەكى ايدى كوكتەم، جاز، كۇز، قىس دەپ ءتورت ماۋسىمعا بولگەن. ءار ماۋسىم 3 ايدان قۇرالادى. كۇن مەن ءتۇننىڭ كوكتەمگى تەڭەلۋى 22-ناۋرىز - قىس اياقتاپ، كوكتەم باستالادى. كۇننىڭ جازعى توقىراۋى 22-ماۋسىم - كوكتەم اياقتاپ، جاز باستالادى.  ءتۇن مەن كۇننىڭ كۇزگى تەڭەلۋى 22- قىركۇيەك - جاز اياقتاپ، كۇز باستالادى.  كۇننىڭ قىسقى توقىراۋى    22-جەلتوقسان - كۇز اياقتاپ، قىس  ماۋسىمى  باستالادى. وسىلايشا، ءتورت ماۋسىم الما-كەزەك اۋىسىپ وتىرادى.

  ءۇشتىڭ  ايى  (قاڭتار)- بۇل  ايدى «ءۇشتىڭ ايى - كۇشتىڭ ايى» دەپ قىستىڭ 3 ايىنىڭ باستالعاندىعىنان نەمەسە قىس توقسانىنان دەرەك بەرەدى. كەڭ ساحارادا ءشوپتىڭ باسى كورىنبەي ءتورت تۇلىك مالدىڭ شوپتەن تارىعىپ، قاڭتارىلعان كەزىن قاڭتار دەپ  اتايدى دا بۇل كەزدە كوكشۇناق اياز، قار تۇسكەندىكتەن، اۋىلداعى دىر-دۋمان، سالتتىق ءداستۇرلەردى دوعارا تۇرعان. توي جاساماعان، قىز ۇزاتپاعان، ۇزاتىلعان قىز جات بوساعادا قاڭتارىلىپ قالادى دەپ ىرىمداعان. سوندىقتان وسى ءبىر ايدا ۇلتىمىز جولاۋشىلاماي، ءوزىن بەكەم ۇستايدى. قاڭتاردىڭ قاتتى سۋىعىندا «جۇگىرگەن ءيت قاتادى، تۇكىرىك جەرگە تۇسپەيدى» دەپ ءبىر – بىرىنە سۋىقتان ساقتانۋ جونىندە ەرەكشە ەسكەرتۋ بەرىپ وتىرعان. ءبىردىڭ ايى (اقپان)- «ءبىردىڭ ايى - ءسۇردىڭ ايى» دەپ سويعان سوعىمدارى سۇرلەنىپ، كورشى-قولاڭدار مەن تۋس-تۋعاندار ءبىر–ءبىرىن قازان تولى سۇرىگە شاقىرىپ، قىس قىزىعىن باستايتىن بۇل كەزدە بۇكىل الەم اپپاق نۇرعا بولەنىپ، كۇرتىك قار تابانىڭدا ىڭىرسىپ ءان سالادى. اقپاننىڭ اپپاق قارى قىستىڭ تاكاپپار، كەربەز كەزى ەسەپتەلەدى دە  پاكتىك، تازالىق، كىرشىكسىزدىك، ادالدىق رەتىندە جىراۋلار قىستىڭ سانىن جىرلاپ وتىرعان. كوكەك (ناۋرىز)- «كوكەك ايى - كوك ىشەك»  دەيتىن اتالى ءسوزىمىز دە بار. بۇل دەگەندىك قار كەتىسىمەن كۇنگەيلەردە بايشەشەك اشىلادى دا مال بايشەشەكتى قۋىپ جايىلادى. بۇل بايشەشەكتىڭ جۇعىمى از بولاتىندىقتان قوي، ەشكى تىشقاقتاپ، كوك ىشەك بولادى.  وسى كەزدەردە تاۋدان باتىسقا قاراي باياۋ جەل ەسەدى. بۇل جەلدى  «كوكتەمنىڭ ەسكەگى» دەپ اتايدى دا كوكتەمنىڭ لەبى، كوكتەم حابارى،  كوكتەم جارشىسى دەپ بىلەدى. دوس-اعايىندار  قىستان قالاي شىققانىن سۇراسىپ، كەدەي–كەپشىكتەرگە، اپاتقا ۇشىراعان اۋىلداستارىنا قايىرىمدىلىق جاساپ، قول سوزىپ، جاردەم بەرەتىن قايىرىمدىلىق ايى، بۇلاقتىڭ كوزىن  اشىپ، ارىق-توعانداردى تازالاپ، تاسقىن اپاتىنان ساقتانىپ، اۋىل، ايماق بولىپ وتباسىمەن قوراسىن تازالاپ، جاڭا جىلعا جاڭا ۇمىتپەن اماندىق، بەرەكە، بايلىق تىلەيتىن اي. قۇربى-قۇرداس، تۋىس -تۋعاندار يىق سوعىستىرىپ امانداساتىن كۇن، رەنجىسكەن تۋىس-تۋعاندار مەن اۋىلدار ءبىر-بىرىنەن كەشىرىم سۇراپ،  كەڭ پەيىلدىلىك جاسايتىن اي. ءار وتباسى جەتى ءدامنىڭ باسىن قوسىپ، كارى جىلىكتەرىن اسىپ، ناۋرىز كوجە جاساپ، «اق مول بولسىن، قايدا بارساڭ جول بولسىن!» دەپ مال–باس اماندىعىن   تىلەيتىن،  ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرلى ناۋرىز مەرەكەسىن تويلايتىن ۇلى ايى ەسەپتەلەدى. «ۇلىستىڭ  ۇلى كۇنى»، «ناۋرىز كۇنى» دەپ اتايدى. ناۋرىز كەزىندە قار  جاۋادى،  مۇنى  ناۋرىزدىڭ «اقشا قارى» دەپ اتايدى. «قاردىڭ باسىن قار الار جاۋىپ تۇرىپ، حاننىڭ باسىن حان الار شاۋىپ تۇرىپ» دەيتىن ءسوزىمىزدىڭ مەڭزەگەنى ءدال وسى مەزگىل. كوك اسپاندا قاتار–قاتار تىزىلگەن قازدار قيقۋلاپ ۇشىپ وتەدى، ساي–سالادان سىڭعىرلاپ قار سۋلارى اعادى، جوتا–دوڭدەر بۋسانادى، نەگىزىنەن، ناۋرىز كونە ايدىڭ 11–كۇنىنەن باستالادى،  «ناۋرىزدىڭ»  ءوزى دە ءبىر امالعا ءتان. ءساۋىر - ءساۋىردىڭ شۋاعىنداي جىلىمىق لەپ ەسىپ، جان-جانۋار، تىرشىلىكتىڭ مامىراجاي شۋاققا شومىپ كەڭىگەن كەزى. ءتورت تۇلىك مال كۇنگە قابىرعاسىن قاقتاپ شۋاقتايدى، قىرات–قىراتتار كوك جاسىل تۇسكە بولەنەدى. مامىر - «مامىر ايى - مايلى ىشەك» دەپ ۇساق مالدار كوككە تويىنىپ، ءىشى شىعىپ الدەنەدى. ءتولىن سۇتكە تولىق تويدىرىپ مارقالاندىرادى.

  سوندىقتان ۇساق مالدىڭ ءىشى مايلانا باستادى دەپ بىلەدى. وسى مەزگىلدە توپىراق قىزىپ، سەبەزگى جاڭبىر جاۋادى. تابيعات پەن ادامزاتقا وتە پايدالى كەلەدى. ول مولشىلىق پەن ىرىستىڭ كەپىلى. كۇن كۇركىرەپ، جەر الەمدى وياتادى، توپىراق قىزىپ، كوك دۇركىرەپ وسەدى. جىلقى قارا تىلدەيدى - اۋزى كوككە جاريدى. مال كوك قۋالاپ جۇدەگەنىن قويادى. سيىر وراپ جايىلا باستايدى. قوي كوككە  تويىپ ىڭىرانىپ جۋسايدى.  ماۋسىم - ءبىر جىلدىڭ بەل ورتاسى. كوك ءشوپ تىزەدەن كەلىپ، دالا گۇلدەرى جايقالا قۇلپىرىپ، ورمان–توعايلار تولىقسىپ، تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعى نۇرلانا تۇسەتىن ەرەكشە مەزگىلى.

  ماۋسىم- جازدىڭ باسى، ۇلانجاز باستالاتىن كەز. ۇلانجاز دەپ ماۋسىم، شىلدە، تامىز ايلارىن مەڭزەيدى. شىلدە - شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىنداي دەگەن تەڭەۋدەي، جازدىڭ ەڭ ىستىق شىلىڭگىر مەزگىلى.

كەڭ ساحارا، كوك وراي شالعىن جايلاۋ ۇستىنە قاتار–قاتار قونىستانعان مالشىلار ساۋىق–سايرانىن باستايدى. بۇل كەزدە قوزىلار مارقالانادى. سول قوزىنىڭ ەتەيگەن كەزىن  باعلان دەپ اتايدى دا باعلاندارىن سويىپ، قىمىز، ايران، ءشۇباتىن ءىشىپ، كىلەگەي، سارمايىنىڭ  ءدامىن  تاتىپ،  قۇرت، ىرىمشىك، ەجىگەي سياقتى قاتىرمالارىن جەپ ءماز بولادى. اۋىل اقساقالدارى ۇرپاقتارىنا اقىل–كەڭەس بەرىپ، بەرەكە–بىرلىككە، ىنتىماققا، دوستىققا ۇيتقى بولادى. تامىلجىعان جاز دەپ وسى مەزگىلدى ايتادى. تامىز- وسىمدىكتەردىڭ تامىلجي ءپىسىپ، ءونىم، جەمىس بەرەتىن مەزگىلى. مالشىلار وسى ايدىڭ سوڭىنا الا جازىقتاعى كوكتەۋلەرىندەگى، قىستاۋلارىنداعى شوپتەرىنە شالعى سالىپ، مايا–مايا ءشوپ–شالاڭ جيناپ، «جازدىڭ بوعى قىسقا ءدارى» دەپ قاربالاستىققا تۇسەتىن شاعى . قىركۇيەك - تاۋ–دالاداعى ورمان–توعايلار، اسىرەسە جابايى الما، ورىك، دولانا، قايىڭ، تاۋ تەرەكتەرىنىڭ جاپىراعى سارى التىنداي سارعايىپ، سارى كۇزدىڭ باستالعاندىعىن اڭعارتاتىن مەزگىلى. كۇزدىڭ العاشقى ايى. وسى ايدا قوي مەن ەشكىنىڭ تولدەۋ ۋاقىتىن كوكتەمنىڭ امالسىز جاقسى كۇندەرىنە تۋرالاپ ەسەپ سوعىپ قوشقار مەن تەكەگە كۇيەك بايلايدى. سول سەبەپتى دانا حالقىمىز قىر جانە كۇيەك سوزدەرىن بىرىكتىرىپ، وسى ايدى قىركۇيەك دەپ اتاۋدى ءجون كورگەن. بۇل ايدىڭ سوڭعى مەزگىلىندە، ياعني 22- قىركۇيەكتە كۇن مەن ءتۇن تەڭەلىپ «ءتۇن سالقىن تارتادى»، جەل تىنىمسىز سوعادى. جەلدىڭ ايى ءۇش ايعا سوزىلاتىن جەلتوقسان بورانىنىڭ باستالۋى سانالادى.  قازان- مول ءونىم قامبالانىپ، ءتورت تۇلىك مالدىڭ سەمىرگەن مەزگىلى. قورا مالعا، قازان ەتكە، قامبا استىققا تولىپ، تاڭداي مايعا تولعان كەز. ءار اۋىلدا قىز ۇزاتۋ، سۇننەت توي كوبەيىپ، ساحارا دۋمانعا، شاتتىققا تولعان مەزگىل. وسى قازان ايىنىڭ سوڭىندا، قاراشا ايىنىڭ باسىندا مالشىلار قوشقار، تەكەلەرىنىڭ كۇيەگىن اعىتادى. وسى كەزدەن باستاپ مالشىلار كۇزەۋدەن قىستاۋعا كوشە باستايدى. قاراشا - كۇز بەن قىستىڭ ءولاراسى. قاراشا- كەدەي-كەپشىكتەرگە قىستىڭ ۋايىمى ءتۇسىپ، شەكپەن–توندارىن، تۋىرلىق–كيىزدەرىن جاماپ-جاسقاپ، ىرگەلەرىن بەكەمدەپ، قاربالاستىققا تۇسەتىن مەزگىلى. وسى ءۇش ايدى سارى كۇز، قوڭىر كۇز، قارا كۇز دەپ اتاپ كەلگەن. جەلتوقسان – كۇزدىڭ سوڭى، قىستىڭ باسى. قارا تاۋلاردىڭ باسى  اق  قارعا ورانىپ، شىعىستان سۋىق جەل ازىناپ، قىس ىزعارىنىڭ جەتىپ كەلگەن كەزى. مىنە، وسى كەزدە جازداي قۇرىق سالىنباعان تۋ بيەلەرىن، اتان تۇيەلەرىن، تۋ سيىرلارىن سوعىمعا سوياتىن، قىستىڭ ءۇش ايىنا دايىندىق ىستەيتىن  مەزگىلى.

  ون ەكى اي بارىسىنداعى  اي مەن ۇركەردىڭ جاقىنداسۋىن  «اي توعىسى» دەپ اتايدى. توعىس 3 كۇن بولادى. ءبىرىنشى كۇنى ەكى ارقان بويى جاقىنداسادى. ەكىنشى كۇنى تەڭ ءجىپ بويى بارادى، «اۋىل ءۇي قوندى»، «اي مەن ۇركەردىڭ قويىنداسۋى» دەپ اتايدى. ءۇشىنشى كۇنى اي ىلگەرىلەپ كەتەدى. مۇنى وزۋ دەپ اتايدى. توعىس- توعىسۋ، جاقىنداسۋ، قويىنداسۋ، جاناسۋ، سۇيكەسۋ دەگەندى مەڭزەيدى. ءار اي تاعىنا توعايدى. وسى كەزدەردى «اي اراسى» دەپ اتايدى. اي اراسى جاڭبىر–شاشىندى بولادى. ۇركەر جازدا 40 كۇن جەردە جاتاتىندىقتان، وسى كۇندە ەكى رەت توعىسۋى ءتيىس. ءبىراق ءبىز كورە المايمىز، تەك ون  ءبىر توعىستى عانا كورە الامىز. قازاق ۇلتىنىڭ كۇن تىزبەسى بويىنشا ايلارداعى توعىستاردى تاق سانى بويىنشا اتايدى: «جيىرما ءۇش توعىس – شىلدە؛ جيىرما ءبىر توعىس – تامىز؛ ون  توعىز   توعىس –  ميزام (قىركۇيەك)؛ ون جەتى توعىس – قازان؛ ون بەس توعىس – قاراشا؛ ون ءۇش توعىس – جەلدى (جەلتوقسان)؛ ون ءبىر توعىس – ءساۋىر؛ توعىز توعىس - ءۇشتىڭ ايى (قاڭتار)؛ جەتى توعىس - ءبىردىڭ ايى (اقپان)؛ بەس توعىس – ناۋرىز؛ ءۇش توعىس – مامىر؛ ءبىر توعىس – ماۋسىم». اي مەن ۇركەر وسى ايلاردا توعىسىپ وتىراتىندىقتان، وسى ايدىڭ اتاپ وتكەن كۇندەرىن جاۋىن–شاشىندى، بوراندى، اپات بولادى دەپ ساقتانادى. مالشى حالىق «ۇركەر شاڭىراقتان كورىنسە، ءۇش اي توقسان قىسىڭ بار، ەل جاتقانشا ۇركەر جامباسقا كەلسە، جاز شىقپاعاندا نەسى بار» دەپ تامسىلدەگەن.   كۇز  باسىندا  ۇركەر ىڭىردە كۇن شىعىستان، قىس باسىندا، ىڭىردە توبەدەن، كوكتەم باسىندا ىڭىردە كۇن باتىستان كورىنەدى. ال جازدا ۇركەر تۇندە كورىنبەيدى.

  ءبىردىڭ ايىنىڭ (اقپان) سوڭى مەن ناۋرىز ايىنىڭ باسىن ءبىر ەسكى، ءبىر جاڭا دەپ اتايدى. بۇل كەزدە ءاز كىرەدى. «ءاز كەلمەي ءماز بولمايدى، ناۋرىز كەلمەي جاز بولمايدى» دەپ تامسىلدەيدى. جاڭا جىل مەن كونە جىلدىڭ الماسۋ نىشانىن ءاز اتاعان حالقىمىز اۋادا بەلگىلى ءبىر دىبىس، قوزعالىستىڭ پايدا بولاتىنىن سەزىنەدى ەكەن. ءازدىڭ كىرگەنىن قوي مەن قويشى سەزەدى-مىس. ءاز وتكەندە قوي كوككە قاراپ ماڭىرايدى، ال قويشى وسى كەزدە قويدىڭ ماڭىراعانىنان سەزەدى. سونىمەن ءازدىڭ وتكەنىن اۋىل، ايماعىنا قويشى جەتكىزەدى. كونە، جاڭا جىل الماساتىن وسى ەكى-ءۇش كۇندى ءولارا دەپ اتايدى. بۇل ارالىقتا ءولى كۇن بار، ەسەپكە الىنبايدى دەپ قاراعان. وسى ءولارا كۇن كەزىندە جاڭاعى ءاز وتەدى. بۇل كەزدە كىر جۋمايدى، ساقال–مۇرتىن، شاشىن، تىرناعىن المايدى. ەگەر ءاز وتەتىن ۋاعىنا تۋرا كەلىپ قالسا قول–اياعى دىرىلدەپ، جانسىزدانۋ ناۋقاسىنا شالدىعىپ قالادى  دەپ  ەسەپتەيدى.  جاڭا تۋىلعان اي تىك بولسا، وندا سول ايداعى اۋا رايى جايسىز بولىپ، قىس ماۋسىمىنا تۋرا كەلسە قارا سۋىق قابىناتىندىعىن، جاز ماۋسىمىنا تۋرا كەلسە قاتتى ىستىق، قۇرعاقشىلىق بولاتىندىعىن مەڭزەيدى. اي شالقاق  بولسا جاۋىن-شاشىندى بولادى.

  كوكتەم ماۋسىمىندا، ياعني كوكەك، مامىر، ماۋسىم ايلارىندا اۋا رايى وزگەرىستەرى وتە قۇبىلمالى ، ساقتانباسا شىعىن كوپ بولادى دەپ بۇل كەزدە اۋا رايىن قاتاڭ قاداعالايدى. ءدال وسى كەزدەردەگى اۋا رايىنان ۇلكەن قورىتىندى شىعارىپ، بەلگىلى ۋاقىتتاردى ەسكە مىقتى ساقتاپ، «اپات مەزگىلى» دەپ تياناقتاعان. وسى  مەزگىلدەردى امال دەپ اتاسقان. مىسالى،  ۇلتىمىزدا «ايدىڭ باسىنان قورىقپا، بەسىنەن قورىق» دەگەن ماقالدان-اق قىستاۋداعى مالشىلار كوكتەۋگە كوشەردە «بەس توعىستى» وتكىزبەي جىلى ورنىن سۋتپايدى، ورىن جوتكەپ  جىلجىمايدى، وتارلامايدى. بۇل كۇنى بوران ۇلىپ، قار جاۋادى. مالىن ىقتاسىن جەرگە ءيىرىپ، بەس توعىستان امان وتكىزەدى. وسىدان كەيىن ون ءبىر وتامالى كەلەدى- ءساۋىر ايىنىڭ 11 – كۇنى بولاتىن، بۇل كۇن جاقسىلىعىنا باقسا وت الا كەلەدى، كۇن ىسيدى، جاماندىعىنا باقسا قار اكەلەدى، ورتاسى ويىلعان قىس بولادى. وتامال ۇلكەن قاتەر دەپ قارايدى. وتامال ادام اتى. ءبىر بايدىڭ  جالشىسىنىڭ اتى وتامال ەكەن. جوعارىداعى ايتىلعان كۇنى باي جالشىسىنا قويىن وتارلاپ ايداۋعا بۇيىرادى. وتامال: «بايەكە، اۋا رايىندا وزگەرىس بار، بىرەر كۇننەن كەيىن ايالداپ ايداساق قايتەدى؟» دەپ ساۋەگەيلىك تانىتىپ، اقىل سالادى. وزگەنىڭ تىلىنە كونبەيتىن باي ەلەۋرەپ سويلەپ: «سەن مال  باققاندى  ءبىل، اقىل ايتقاندى دوعار» دەپ جولعا سالادى. ءدال سول كۇنى قاتتى بوران تۇرىپ، جەر-الەمدى قار باسىپ سالادى. وتامال دا، مال دا ءبىر-اق قىرىلىپ قالادى. وتامالدىڭ ساۋەگەيلىگىن كەش سەزىنگەن  باي: «ون ءبىر وتامال مەنى وتاپ كەتتى» دەپ يمانىن ءۇيىرىپ، وپىق جەيدى. سونىمەن ءدال وسى كۇن ەل اڭىزىنا اينالىپ، كۇن مەن ادام اتى قوسىلىپ «ون ءبىر وتامال»  اتانىپ قالا بەرەدى. ءبىر ءبولىم مالشىلار وتامالدان كەيىن قىستاۋدان سىرعيدى. سوندىقتان، ۇلتىمىز «قىستىڭ ءبىر كۇن قالعانىنان دا قورىق» دەپ ەسكەرتىپ جاتادى. 22-ناۋرىز قىس توقسانى بىتپەي، قىس شىقتى دەپ ەسەپتەمەيدى. وسى   كەزگە   دەيىنگى  ۋاقىتتى «تۇستەن بۇرىن ءمۇيىز، تۇستەن كەيىن كيىز» دەپ اتايدى. «توقسان تولسا جەردە توبىقتاي توڭ قالمايدى، جەر استىنىڭ جىلۋى جەر بەتىنە شىقتى، جان-جانۋار، وسىمدىكتەر قىسقى ۇيقىسىنان وياندى» دەپ ەسەپتەيدى. سونىمەن ءساۋىر ايىنىڭ باس شەنىندە جىل قۇستارى كەلە باستايدى. بۇل كەزدە قاتتى داۋىل تۇرىپ، كۇن بۇزىلادى، قار جاۋادى، كۇن سۋىتادى. جىل قۇستارىنىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن كەلەتىنى كوكەك، ونان سوڭ جالعاستى قارا تورعاي، جاعال تورعاي، قارلىعاش كەلەدى. وسى قۇسقاناتى كەزىندە ورىك، الما سياقتى جەمىس اعاشتارى بۇرلەيدى، گۇل اشادى. قۇسقاناتى جەلدەتىپ وتە شىقسا ەشتەمە بولماعانى. قار جاۋىپ، ۇسىك جۇرسە،  جازىقتاعى جەمىس اعاشتارى ۇسىككە ۇرىنىپ، جەمىسى ازايىپ كەتەدى. تاۋ قويناۋىنداعى ىقتاسىنداعى جەمىس-جيدەكتەر عانا امان قالادى. ءتول الۋدىڭ مەزگىلى بولعاندىقتان، كوكتەۋدەگى ءتولدىڭ دە شىعىمى ارتىپ كەتەدى. جابۋلى جىلى قورا–قالتقىسى، جەم-ءشوبى بار پىسىق مالشىلار بۇل قۇسقاناتىنان سۇرىنبەي وتەدى. كەي جىلدارى ۋاقىت سەبەبىنەن 23–ءساۋىر توعام بولسا دا جوعارىداعداي اپات بولادى. «ساراتان – زاۋزا» امالى مامىردىڭ 20-كۇننەن 23-كۇنىنە دەيىن بولاتىن امال. قازاقتىڭ مالشى اۋىلدارى جازىقتاعى كوكتەۋلىكتە   وتىرادى.   جازىقتىڭ وتىن-سۋى تاسىمال كەلەدى. سوندا ءبىر قازاق  اۋىلىنىڭ زاۋزا اتتى بويجەتكەن قىزى كۇن جىلى بولعاندىقتان، جۇقا كيىممەن، كۇزەلگەن سارى اتانعا ءمىنىپ وتىنعا بارادى. سەكسەۋىلىن ارتىپ، كەش جاستانا اۋىلعا قايتىپ كەلە جاتقاندا، اياق استىنان سوققان قارلى بوراندا جول تابا الماي اداسىپ كەتەدى دە  سارى اتانىمەن قوسا ءۇسىپ ولەدى. كۇن اشىلعان سوڭ، زاۋزا قىز بەن سارى اتاننىڭ سۇيەگىن تاۋىپ، قايعىعا شومىپ ەگىلگەن ەلى ۇمىتىلمايتىن كۇن ەتىپ بەلگىلەپ، «ساراتان – زاۋزا» دەپ اتاسىپ كەتىپتى. تۇيە تۇلىگى شولگە، ىستىققا قانشالىق شىدامدى بولعانىمەن، كۇزەلسە، سۋىققا وتە ءتوزىمسىز كەلەدى. سونان بىلاي ەل «ساراتان – زاۋزا» امالى وتپەي، تۇيەسىن كۇزەمەگەن. «تۇرلەن بيكەش، قىرلان بيكەش» امالى- بۇل امال ماۋسىم  ايىنىڭ   سوڭىن  الا  بولادى. «تۇرلەن بيكەش»- ساي-سالادا وسىمدىك جاپىراق جايىپ، الۋان گۇل اشىپ جەر الەم، قىراتتار نۇرعا بولەنەدى. بۇكىل دالا تەكەمەتتىڭ تۇرىندەي قۇلپىرادى، سۇلۋ قىزداي تۇرلەنەدى، جەمىس، استىقتار ءدان الىپ تولىقسيدى، بويداق قويلار قىرقىلادى. ءدال وسىنداي ءبىر كەزدەرى تۇيىقسىزدان اۋا رايىندا وزگەرىس بولىپ، الدى شاڭىتىپ، اسپان سوڭى قارا قوشقىلدانىپ نوسەرلەتىپ قۇيادى. ءتىپتى، باسبارماقتاي تاس بۇرشاق جاۋىپ، ءداندى ۇگىپ، وسىمدىك جاپىراعىن سويىپ كەتەدى. سوڭى قارعا دا اينالادى. ەگىنشىلەر مەن مالشىلار استىق، مالدان شىعىندانادى. وسى كەزدى دۇرىس مەڭگەرگەن مالشىلار قىرقىلعان قويلارىن ىقتاسىن، جار جاعاسىنا قايىرماقتاپ امان الىپ قالادى. مىنە وسىلاي ءبىر قىرىن كورسەتىپ كەلگەن اۋا رايىن «قىرلان بيكەش» دەپ اتاپ  كەتكەن.  ماۋسىم ايىنىڭ 23-كۇنى ۇركەر جەرگە تۇسەدى.

  ۇركەر تاسقا تۇسسە، مي قايناعان ىستىق، قۇرعاقشىلىق بولادى. سۋعا تۇسە جاۋىن–شاشىندى بولادى، توپىراققا تۇسسە اڭىزعاق، جەل كوپ بولادى. ۇركەر وسى بەتىمەن جەردە 40 كۇن جاتادى، مۇنى ۇلتىمىز «قىرىق كۇن شىلدە» دەپ اتايدى. وسى شىلدە جازدىڭ ەڭ شەشۋشى كەزەڭى.

  كيىكتىڭ ماتاۋى، قازاننىڭ قارا داۋىلى، شىلدەنىڭ قارا بورانى قاتارلى بوراندار، جاڭبىر-شاشىندار بولۋمەن بىرگە، تامىز ايىنىڭ سوڭىندا جابايى اڭدار ءتولىن ءبولىپ شىعارادى. مىنە وسى مەزگىلدە بيىك شىڭدار مەن تاۋ باسىنا قار تۇسەدى، جازىققا بوران ارالاس جاڭبىر جاۋىپ، اۋا  سالقىن تارتادى. وسى مەزگىلدى  «ەلىكتىڭ  مويىن جۋارى» دەيمىز.  وسى  كەزدە  ەلىك ۇيىرگە تۇسەدى. وسىدان 10 دا 15 كۇن كەيىن قىركۇيەك ايىندا «بۇعىنىڭ شاقىرۋى» بولادى. بۇعى ۇيىرگە تۇسەتىن مەزگىل. بۇل كەزدە قاتتى داۋىل تۇرىپ،  قار ەتەككە دەيىن تۇسەدى، جازىق جەرلەردە نوسەرلى جاڭبىر بولادى. تاۋ قويناۋىنداعى مالشىلار مال – جانىن ىقتاسىن جەرلەرگە اپارىپ، بۇل اپاتتان ساقتانادى. ۇيىرگە تۇسكەننەن كەيىن بۇعى، ارقار، كيىك قاتارلى  اڭداردىڭ انالىعى مەن اتالىعى قوسىلماي بولەك جۇرەدى. ەشكى مەن تەكە ارالاس جۇرە بەرەدى.  جابايى اڭدار ۇيىرگە ەرتە تۇسكەنىمەن، قىس كەزىندە ىشتىلىگى سەزىلمەيدى. ناۋرىز ايى كەلىپ، تاۋداعى قارلار ەرىپ، قيا بەتتەردەگى سول حايۋانداردىڭ تۇياق ىزىنە قار سۋلارى يىرىلەدى. وسى كىشكەنتاي ءيرىم سۋلاردى ىشكەننەن كەيىن  جابايى  اڭداردىڭ ىشىندەگى تۇرىلمەلەرى تەز جەتىلەدى. سونان كۇن جىلىنىپ ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىنان مامىر ايىنىڭ اياعىنا دەيىن تولدەپ بولادى.  مالشىلار قوشقاردىڭ كۇيەگىن قاراشانىڭ ءبىر  جاڭاسىندا الادى. سوندا، قوي بەس اي بەس كۇن ءىشتى بولىپ، ءساۋىر  ايى  كەزىندەگى «ايدىڭ باسىنان قورىقپا، بەسىنەن قورىق» دەگەن قورىتىندى بويىنشا كونە ايدىڭ بەسى - قۇسقاناتىنان كەيىن تولدەۋ باستالادى. بۇل جاعىمسىز اۋا رايىنىڭ ءتول  سانىن  كەمىتپەسى ءۇشىن جاسالعان جۇيەلى  جوسپارى. ەگەر قوي ودان جاي تولدەسە ساۋلىق قىسقا قارسى كوتەرىلمەيدى، قوشقاردان شىقپاي قالادى. ءسويتىپ، مال ءوسىمى كەمەيەدى. تاعى ءبىر جاعىنان توقتى كەنجەلەپ، جەتىلمەي قالادى. بۇل دا قازاق كۇن تىزبەسىنىڭ شارۋاشىلىققا بايلانىستى قالىپتاسقانىنىڭ ءبىر دالەلى.



رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.



 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn