ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6-كۇنى 150-سان
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6 -كۇنى 150 ـ سان
قىزىل قايىق رۋحىن اسقاقتاتىپ، جاڭا ءداۋىردىڭ نۇر-شۇعىلاسىن ايگىلەدى
ايماعىمىز تۇڭعىش كەزەكتى كاسىپتىك شەبەرلىك باسەكەسىن وزدىردى
لي جۇڭچياڭ: ساقشىلىق ارمانىن سىندارلى ناتيجەسىمەن ۇشتاي ءتۇستى
ەرىكتى قىزمەت وتەۋ ماقساتىن ەستە بەرىك ساقتاپ، جاسىل تاۋ، تۇنىق سۋدى جانىنداي قورعادى
ايماق 4-كەزەكتى باسشى كادرلاردىڭ ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ قابىلەتىن، ساپاسىن جوعارىلاتۋ ارناۋلى كۋرسىن وتكىزدى
تەاتر كوركەمونەرىن ايگىلەپ، كوركەمونەر اۋىس -كۇيىسىن ىلگەرىلەتتى
قۇربان ايت مۋزيكا كەشى وتكىزىلدى
120 ءتۇرلى سالىق جيناۋ كاسىبىن شوعىرلى ۇلگىدە شينجياڭ بويىنشا ءبىر تۇتاس ءبىتىرۋ جۇزەگە استى
«شي جينپيڭ ەل باسقارۋ جونىندە» 4 - تومى شياڭگاڭدا تاراتىلدى
اۋلاسىندا ارا باعىپ اۋقاتتاندى
سۇرلەمدىك جۇگەرىگە وراق سالىندى
جەمىس جۇگەرى بازارعا سالىندى
شىعىس سولتۇستىك ازاتتىق رايونىنا اتتانۋ بۇراڭ دا شۇعىلالى ساپاردى ايگىلەدى
جاڭ يانجۇي: اۋا رايىن بارلاۋشى مامان
شيحۋ: بالىق اۋلاۋدى دانەكەر ەتىپ، اۋىل - قىستاق ساياحاتىن ىلگەرىلەتتى
ايماقتىق حالىق قۇرىلتايى قىزمەت كوميتەتى 2022 -جىلعى 2 -رەتكى ءماجىلىسىن اشتى
تارباعاتاي ايماعى 2 - توپتاعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ نىساندارىنا شوعىرلى قول قويۋ جانە الدىڭعى جارىم جىلداعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ قىزمەتىن قورىتىندىلاۋ ءماجىلىسىن اشتى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 5 -كۇنى 149 ـ سان
”ءبىر ەل، ەكى ءتۇزىم“ − جاقسى ءتۇزىم، وعان، ءسوز جوق، ۇزاق ۋاقىت تاباندى بولۋ كەرەك
العىس جىرىن پارتياعا ارنادى
”ياۋجانزىنى تانىستىرۋشىنىڭ“ ەستەلىگى
اۆتونوميالى رايوننىڭ پارتيا، ۇكىمەت ۋاكىلدەر ۇيىرمەسى حىبەيدا ۇيرەنۋدە، تەكسەرۋدە بولدى
تيانشان الابى جاراسىمدىلىق كارتيناسىمەن كەستەلەندى
پارتيانىڭ 100 جىلدىق كۇرەسىنىڭ تاريحي تاجىريبەلەرىن اناعۇرلىم ويداعىداي يگەرۋ جانە قولدانۋ كەرەك
شي جينپيڭ شياڭگاڭ عىلىم باقشاسىندا قىزمەت تەكسەردى
شياڭگاڭ وتان قۇشاعىنا ورالعاندىعىنىڭ 25 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسى جانە شياڭگاڭ ەرەكشە اكىمشىلىك رايونى 6 - كەزەكتى ۇكىمەتىنىڭ مىندەتكە وتىرۋ سالتى سالتاناتپەن وتكىزىلدى
شي جينپيڭ شياڭگاڭعا باردى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 4 -كۇنى 148 ـ سان

ۋاقىت پەن كەڭىستىك

جولدانعان ۋاقىتى : 2014/12/11 16:10:24

اقسەلەۋ سەيدىمبەك   (قازاقستان)


  ەۆرو-ازيانىڭ ۇلى دالاسىندا كوشپەلى ءومىر سالتقا بەيىمدەلىپ، ونى ءومىر ءسۇرۋدىڭ نەگىزگى ارقاۋى ەتۋ ءۇشىن، ەڭ الدىمەن، ۋاقىت پەن كەڭىستىككە قاتىستى تانىم-تۇسىنىك قالىپتاسۋ كەرەك. ونسىز كوشپەلىلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن جاساعان بارشا ارەكەت-تىرلىگى قايدا بارارىن بىلمەي تۇرىپ جولعا شىققان جولاۋشىعا ۇقساعان بولار ەدى. ءوزى مەكەن ەتكەن كەڭىستىكتىڭ بارشا قادىر-قاسيەتىن تانىپ-ءبىلۋ، سول كەڭىستىكتەگى قۇبىلىستاردى ۋاقىتپەن شەندەستىرە زەردەلەۋگە ماشىقتانۋ _ ەۆرو-ازيا كوشپەلىلەرى ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋدىڭ   كەپىلى.

  سودان دا بولار، كوشپەلى قازاق   ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى ءبىر-بىرىنەن اجىراتپاي، تۇتاستىقتا تانىپ-  ءتۇسىنۋدى ءداستۇر ەتكەن، ياعني ۋاقىتقا قاتىستى قۇبىلىستاردى كەڭىستىك اياسىندا، كەڭىستىككە قاتىستى قۇبىلىستاردى ۋاقىت اياسىندا پاراقتاپ  وتىرۋ ماشىعى ايقىن بايقالادى. ماسەلەن، قازاق تىلىندەگى «ۇزاق» دەگەن ءسوز ۋاقىت پەن كەڭىستىككە بىردەي قاتىستى. بۇعان «ۇزاق جول»، «كۇن ۇزاق»، «جول ۇزارتۋ» ت.ب سياقتى تۇراقتى تىركەستەر دالەل بولادى.

  ارينە، ماسەلەنىڭ ءمانى حالىق  ساناسىندا ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ تۇتاسىپ جاتاتىنىن اڭعارىپ، وعان مىسال كەلتىرۋمەن عانا شەكتەلۋدە  ەمەس. ماسەلەنىڭ ءمانى، ايعاق-دەرەككە جۇگىنە وتىرىپ، حالىقتىق تانىم- تۇسىنىكتىڭ تاريحي ورەسىن پارىقتاۋدا بولسا كەرەك. وسى رەتتە قازاق تىلىندەگى «ۇزاق» ءسوزىنىڭ ءارى ۋاقىتقا، ءارى كەڭىستىككە قاتىستى ەكەنىن اڭعارىسىمەن-اق، بۇنى بايىرعى سانانىڭ جاڭعىرىعى رەتىندە قاراپ، ۋاقىت پەن كەڭىستىك كاتەگوريالارى حالىق ساناسىندا ءالى ابستراكسسيالانىپ ۇلگەرمەگەن، ياعني حالىق ۋاقىت پەن كەڭىستىك تۋرالى ديففەرەنسسيالانعان تانىم-تۇسىنىك دەڭگەيىنە كوتەرىلمەگەن دەپ تۇجىرىم جاساي سالۋعا بولادى. الايدا، مۇنداي وي-تۇجىرىم ءومىر شىندىعىنا انالوگ بولماس ەدى.

  تۇپتەپ كەلگەندە، ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ ارا-جىگى مەن قادىر-قاسيەتىن پايىمداي ءبىلۋ تەك اتاۋ-تەرمينمەن عانا ولشەنبەيدى. قاجەت بولسا، بۇگىنگى ادامداردىڭ تانىم-تۇسىنىگىندە دە ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى شەندەستىرىپ ەلەستەتەتىن    مىسالدار تولىپ جاتىر.
ماسەلەنىڭ ءمانى باسقادا. كوشپەلى ءومىر سالتتا ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى تەل تانىپ، ءبىر-بىرىمەن بەتقايناسقان ساباقتاستىقتا يگەرمەي تۇرىپ، الەۋمەتتىك ومىردە بەرەكە تاپپاس ەدى. كوشپەلىلەردىڭ قوعامدىق وي-ساناسى قورشاعان ورتانى زاتتانعان ناقتىلىقتا تانىپ-تۇسىنە وتىرىپ، سول تانىپ-تۇسىنگەن كەڭىستىكتىڭ بارشا قادىر-قاسيەتىن ۋاقىت اياسىندا انىقتاپ   وتىرعان. ويدى مىسالمەن  ورنىقتىرۋعا بولادى.

  ءتورت تۇلىك مال–كوشپەلىلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ كەپىلى. ال سول ءتورت تۇلىك ءساتتى تاڭدالعان كەڭىستىك-جايىلىمدا عانا ءوسىپ-  ونەدى. بۇعان كۇمان جوق. الايدا، بۇل تالاپتار جەتكىلىكسىز.

  ءتورت تۇلىك مال ءوسىپ-ءونۋ ءۇشىن ءساتتى تاڭدالعان كەڭىستىك-جايىلىمعا قوسا، ۋاقىتپەن دە ۇرىمتال ەسەپتەسە ءبىلۋ كەرەك. سوندىقتان دا ءتورت تۇلىك مالدى ءومىر-تىرشىلىگىنە تىرەك  ەتكەن قازاق «ءار ايدىڭ وتى باسقا» دەيدى، ياعني كەڭىستىكتىڭ قادىر-قاسيەتى ۋاقىت اياسىندا انىقتالاتىن بولعان. ءسوز جوق، ۋاقىت پەن كەڭىستىك تۋرالى مۇنداي تانىم-تۇسىنىك سىننان وتكەن ومىرلىك تاجىريبەگە قوسا، سول تاجىريبەنىڭ زاڭدىلىقتارىن دا پايىمداۋ ارقىلى ورنىعادى.

  كوشپەلى قازاقتىڭ ۋاقىت پەن  كەڭىستىك تۋرالى تانىم-تۇسىنىگى، كەڭ ماعىناسىندا، ەكى ءتۇرلى مەجەلىك كاتەگوريامەن پارىقتالادى. ونىڭ  ءبىرىنشىسى–ميفتىك ۋاقىت پەن  كەڭىستىك؛ ەكىنشىسى–ناقتىلى   ۋاقىت پەن كەڭىستىك.

  وسىناۋ ەكى ءتۇرلى مەجەنىڭ  سىرتىندا ۋاقىت پەن كەڭىستىككە قاتىستى فولكلورلىق مەجەنىڭ دە بولاتىنىن ايتا كەتۋ قاجەت. الايدا، ميفتىك مەجە مەن ناقتىلى مەجە حالىق ساناسىندا الەۋمەتتەنگەن (سوسسيالنوستى) قاسيەتىمەن ەرەكشەلەنسە، فولكلورلىق مەجە ءومىر شىندىعىنان تىس تۇرادى. بىلايشا ايتقاندا، ۋاقىت پەن كەڭىستىك تۋرالى فولكلورلىق مەجە «ادەبي» قيالدىڭ عانا مەجەسى دەۋگە بولادى، ياعني فولكلورلىق شىعارمالارداعى «التى كۇندە ءجۇرىپ، الپىس كۇندە اتقا ءمىنىپ، التى ايشىلىق جولدى التى-اق اتتاپ وتەتىن» كەيىپكەرلەردىڭ وزىنە عانا ءتان ۋاقىت پەن كەڭىستىك مەجەسى بار. سوندىقتان دا تاريحي-الەۋمەتتىك ءمانى بار ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى مەجەلەۋ بارىسىندا كوشپەلى قازاق ميفتىك جانە ناقتىلى مەجەلى كاتەگوريالارعا جۇگىنىپ وتىرعان.

  ميفتىك مەجە، ادەتتە، دۇنيە-تىرشىلىكتىڭ العاشقى جارالۋىنا قاتىستى تانىم-تۇسىنىكپەن ساباقتاسىپ جاتادى. بۇل رەتتە، كوبىنەسە «ەستە جوق ەسكى زاماندا»، «ەرتە-ەرتە ەرتەدە»، «باياعىدا»، «بۇرىنعى وتكەن زاماندا»، «بايىرعى كەزەڭدە» ت.ب. دەپ كەلەتىن ۋاقىت پەن كەڭىستىككە تەل قاتىسى بار ۇعىمدار قولدانىلادى. «بيىكتە كوك ءتاڭىرى، تومەندە قارا جەر جارالعاندا، ەكەۋىنىڭ اراسىندا ادام بالاسى جارالعان» دەپ باستالادى كۇلتەگىننىڭ «ۇلكەن جازۋى» (ەجەلگى ادەبيەت نۇسقالارى. ا-ا، 1967، 30-بەت). مۇندا ۋاقىت پەن كەڭىستىك مەجەسى ءبىر تۇتاس. ادام بالاسىنىڭ جارالعان مەرزىمى مەن   تۇراق ەتەتىن مەكەنى جەر مەن كوكتىڭ جارالعان مەرزىمى مەن مەكەندىك مەجەسىنە سايكەس. سول سياقتى قازاقتىڭ «كۇن استىنداعى كۇنىكەي قىزى» ەرتەگىسىندە كۇنىكەيدىڭ ەلى كۇننىڭ قوناقتايتىن جەرىندە دەپ باياندالادى، ياعني مۇندا دا ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ ميفتىك مەجەسى. قازاقتا «الىپتار» دەپ اتالاتىن قيال-عاجايىپ وقيعاعا قۇرالعان جۇمباق-ەرتەگى بار.

  «باياعىدا اعايىندى ءۇش جىگىتتىڭ بىرىندە الىپ وگىز بولىپتى دەيدى. وگىزدىڭ الىپتىعى سونشا، اعايىندى ءۇش جىگىتتىڭ بىرەۋى وگىزدىڭ باسىن، ەكىنشىسى بەلىن، ءۇشىنشىسى ساۋىرىن كۇزەتىپ تۇرعاندا ارالارى تۇستىك جەر بولادى ەكەن. ءبىر كۇنى اعايىندى ءۇش جىگىت وگىزدى سۋارماقشى بولىپ ايدىن-شالقار كولگە   الىپ كەلسە، وگىز كولدىڭ سۋىن سارقا ءىشىپ قويادى. سوندا كولدىڭ تۇبىندە شورشىپ قالعان جايىن بالىق اۋزىن ارانداي اشىپ، وگىزدى قىلق ەتكىزىپ جۇتىپ جىبەرەدى. سول كەزدە قوس قاناتى كۇننىڭ كوزىن كولەگەيلەگەن ءبىر الىپ قاراقۇس ۇشىپ كەلەدى دە جايىندى شاباق قۇرلى كورمەي ءىلىپ اكەتىپ، بيىك شىڭنىڭ باسىنا بارىپ قونادى. قاراقۇستىڭ بيىك شىڭ دەپ بارىپ قونعانى ورىستە جايىلىپ جۇرگەن سەركەنىڭ سەرەيگەن ءمۇيىزى بولسا كەرەك. الىپ قاراقۇستىڭ ءمۇيىز ۇشىنا قونعانىن كورگەن باقتاشى بالا قورىققانىنان سەركەنىڭ باۋىرىنا تىعىلادى. قاراقۇس جايىن بالىقتى الاڭسىز پارشالاپ جەي باستايدى. ءبىر كەزدە بۇركىت ۇشىپ كەتتى مە ەكەن دەپ، باقتاشى بالا جوعارى قاراعاندا، جايىن ىشىندەگى وگىزدىڭ جاۋىرىنى باقتاشى بالانىڭ كوزىنە ۇشىپ تۇسەدى. سول جەردە باقتاشى بالانىڭ كوزىنەن پارلاپ اققان جاس ايدىن-شالقار كول بولادى. جاسپەن بىرگە جاۋىرىن دا شىعىپ  قالادى…

كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە مونشاقتاي تىزىلگەن قىرىق توعاناقتى كەرۋەنشىلەر الىس ساپاردان شارشاپ-شالدىعىپ كەلىپ، باقتاشى بالانىڭ كوز جاسىنان پايدا بولعان كولدىڭ جاعاسىنداعى الاڭقاي تاقىرعا كەلىپ قونادى. تاڭ اتا كەرۋەن توقتاعان تاقىر شايقالا قوزعالىپ، كەرۋەنشىلەر شوشىپ ويانادى. قاراسا كەرۋەنشىلەردىڭ تاقىر دەپ قونعانى وگىزدىڭ جاۋىرىنى ەكەن. سول جاۋىرىننىڭ باسىن ءبىر تۇلكىنىڭ كۇشىگى كەمىرىپ جاتىر دەيدى. كەرۋەنشىلەر كۇشىك تۇلكىنى قاۋمالاپ ءجۇرىپ سوعىپ الادى. سونسوڭ تەرىسىن سىدىرا باستايدى. تۇلكىنىڭ ءبىر جاق تەرىسىن ءتۇسىرىپ، ەندى كەلەسى جاق تەرىسىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن اۋدارايىن دەسە، قىرىق كەرۋەنشىنىڭ ءالى كەلمەيدى. الايدا، تۇلكىنىڭ ءبىر قاپتالىنىڭ ءوزى-اق قىرىق كەرۋەنشىگە ءبىر-ءبىر تىماق، ءبىر-ءبىر ىشىك شىققانداي ەدى دەيدى. تۇششى دۇنيەنى قيماعانمەن بولا ما، تۇلكى اۋدارۋعا شامالارى كەلمەي امالى تاۋسىلعان كەرۋەنشىلەر دال بولىپ تۇرعاندا، بالا كوتەرگەن ءبىر ايەل كەلەدى دە ‹ولجا ورتاق بولسىن!› دەيدى. كەرۋەنشىلەر ‹بۇيىرسىن، الىڭىز!› دەيدى. سوندا ايەل تۇلكىنى شوپاق قۇرلى كورمەي، سيراعىنان كوتەرىپ تۇرىپ، تەرىسىن سىدىرىپ الادى دا بالاسىنىڭ باسىنا ولشەپ كورەدى. تۇلكىنىڭ تەرىسى بالانىڭ شەكەسىن عانا باسقانداي جۇرىن بورىك تىگەرلىك بولسا كەرەك. ايەل ريزا بولىپ، قىرىق كەرۋەنشىنى  قوناققا  شاقىرادى.

  وسىنداعى الىپتاردىڭ الىبى قايسى؟» دەپ اياقتالادى ەرتەك.

  وسىناۋ كوسموگونيالىق جۇمباق-ەرتەگىدەگى وگىز، جايىن، قاراقۇس، سەركە، باقتاشى، تۇلكى، ايەل قولىنداعى بالا – جەتى الىپ – جەتى قاراقشى جۇلدىزى دەپ جورىلادى. قىرىق سانى مەن ءۇش سانى – كوپتىكتىڭ ولشەمى، ياعني قىرىق كەرۋەنشى مەن اعايىندى ءۇش جىگىت – اسپانداعى سانسىز جۇلدىزداردىڭ بالاماسى. ايەل – تەمىرقازىق جۇلدىزى. اسپانداعى جۇلدىز اتاۋلى تەمىرقازىقتى اينالا قوزعالادى.

جۇمباق-ەرتەگىنىڭ ايەلدىڭ كەلۋىمەن اياقتالۋى، ول ايەلدىڭ كەرۋەنشىلەردى قوناققا شاقىرۋى وزگە جۇلدىزداردىڭ تەمىرقازىقتى توڭىرەكتەپ قوزعالاتىنىن مەڭزەيدى.

  جۇمباق-ەرتەگىدەگى اسپان دەنەلەرىنە جەردەگى تىرشىلىك يەلەرى بالاما بولعان. ال اسپان دەنەلەرى كوشپەلىلەر ءۇشىن ۋاقىتتى باجايلاۋدىڭ ايعاعى. جۇمباق-ەرتەگىدەگى وگىزدىڭ دەنەسىنىڭ ءوزى ۋاقىتقا مەجە. وگىزدىڭ باسىن، بەلىن، ساۋىرىن كۇزەتىپ  تۇرعان اعايىندى ءۇش جىگىتتىڭ ارالارى تۇستىك جەردەن، ياعني جۇمباق-ەرتەگىنىڭ جورۋى ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى شەندەستىرۋ ارقىلى شەشىلەدى.

  ميفتىك ۋاقىت ولشەمىندە ساباقتاستىق بولمايدى، بەلگىلى ءبىر وقيعالىق كەزەڭدەردى عانا مەجەلەپ وتىرادى. ميفتىك ۋاقىتتىڭ ءمانى ناقتىلى ومىرمەن ساباقتاستىقتى باجايلاۋعا  بايلانىستى ەمەس، ناقتىلى ۋاقىت   ولشەمىنەن تىس كەزەڭدەردى مەجەلەپ، دۇنيە-تىرشىلىكتىڭ جارالۋىنا قاتىستى تانىم-تۇسىنىك سۇرانىمدارىنا جاۋاپ بەرەدى. سوندىقتان دا ميفتىك ءداۋىر تۋرالى ايتىلاتىن ناقتىلى وقيعانىڭ ءوزى سۋبيەكتيۆتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. سويتە تۇرا وتكەن ءومىر  تۋرالى بايىرعى ساناعا «الەۋمەتتىك» ماعىنا دارىتىپ وتىرادى.

  ال، ناقتىلى ۋاقىت پەن كەڭىستىك مەجەسىنە دەن قويعاندا، كوشپەلى   قازاقتىڭ بارشا تانىم-تۇسىنىگى   تىكەلەي ومىرلىك تاجىريبەمەن ساباقتاسىپ جاتادى.

  وسى تۇرعىدا قازاقتىڭ ناقتىلى  ۋاقىت تۋرالى ءداستۇرلى تانىم-تۇسىنىگىن ءتورت ءتۇرلى مەجەگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى: ءبىرىنشى–ەكولوگيالىق ۋاقىت؛ ەكىنشى–گەنەولوگيالىق ۋاقىت؛ ءۇشىنشى–سيتۋاسسيالىق ۋاقىت؛ ءتورتىنشى–تاريحي ۋاقىت.

  ەكولوگيالىق ۋاقىت بويىنشا جىل مەزگىلدەرىن «كوكتەم»، «جاز»، «كۇز»، «قىس» دەپ سارالاۋ حالىقتىڭ تانىم-تاجىريبەسىندە ايرىقشا ءمان-ماعىناعا يە. ءار ماۋسىمنىڭ ءوز ىشىندە وتەتىن تابيعات قۇبىلىستارى، ول تابيعات  قۇبىلىستارىمەن تىكەلەي بايلانىستى   ارەكەت-شارالار ۋاقىتقا مەجە بولىپ  وتىرادى. بۇل رەتتە قورشاعان ورتا، تابيعات، اسپان دەنەلەرىنىڭ قۇبىلىستارى، سول قۇبىلىستارمەن ورايلاس كەلەتىن ارەكەت-شارالار دا ۋاقىتقا مەجە بولا بەرەدى. ماسەلەن، ءار ماۋسىمعا وراي ۋاقىت مەجەلەرىن بىلايشا باجايلايدى: كوكتەم شىعا، جازدىڭ باسىندا، جاز ورتاسىندا، جازدىڭ سوڭىنا قاراي، كۇز تۇسە، قىستىڭ باس كەزىندە، قار ءبىر جاۋعاندا، قار بەكىگەن كەزدە، قىس ورتاسىندا، قىستىڭ سوڭىنا قاراي، قۇرالايدىڭ سالقىنى كەزىندە، تەكەنىڭ بۇرقىلى باستالا، ءولارادا، ايدىڭ قاراڭعىسىندا، بوقىراۋ تۇسى، ءشوپ بۋىنى قاتا، جازعىتۇرىمدا، جازعىتۇرىمعى قارا قاتقاقتا، كوك قىلتيا، كوك شىعا ت.ب. ال تابيعات قۇبىلىستارىمەن تىكەلەي بايلانىستى ارەكەت-شارالاردى مىنا تۇرعىدا ۋاقىتقا مەجە ەتەدى: ەل جايلاۋعا كوشەردە، مالدى كوكتەۋگە شىعارعاندا، كۇزەككە كوشىپ-قوناردا، قىستاۋعا قايتار كەزدە ت.ب. بۇل سياقتى مەجەلەۋ بارىسىندا ۋاقىت پەن كەڭىستىك ءبىر تۇتاس قۇبىلىس رەتىندە قابىلدانىپ وتىرادى.

  ماسەلەن، «ەل جايلاۋعا كوشەردە» دەگەندە سول ەلدىڭ كوشەتىن مەزگىلىن دە، قوناتىن جايلاۋىن دا   باجايلاپ-پايىمداۋعا بولادى.

  ەكولوگيالىق ۋاقىت ماۋسىمدىق نەمەسە ايلىق مەجەنى ايىرۋ ءۇشىن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە، قىسقا ۋاقىت ولشەمى بويىنشا ءبىر تاۋلىكتى ءوز   ىشىندە بىلايشا مەجەلەيتىن تانىم-تۇسىنىك قالىپتاسقان: تاڭ الدىندا، تاڭعا جاقىن، تاڭ بىلىنە، تاڭ سىبىرلەي، تاڭ سارىدە، تاڭ قۇلانيەكتەنە، تاڭ قىلاڭ بەرە، تاڭنىڭ شەتى سوگىلە، ەلەڭ-الاڭدا، تاڭ اعارىپ اتا، تاڭ    راۋاندادى، تاڭ اتتى، كۇن شىعا، كۇن كوتەرىلە، كۇن ىرگەگە ءتۇستى، كۇن قۇرىق بويى كوتەرىلدى، كۇن ارقان بويى كوتەرىلدى، كۇن يىققا شىقتى، كۇن تۇسكە جاقىندادى، ساسكە ءتۇس،   جالعان ءتۇس، ءتۇس، تال ءتۇس، تالما ءتۇس، شاڭقاي ءتۇس، ءتۇس قيا بەردى، ءتۇس اۋا، ءتۇس قايتا، كىشى بەسىن، بەسىن، كۇن ەڭكەيە، كۇن جامباسقا كەلە، ەكىندى، كەشكە قاراي، كەش تۇسە، كەشقۇرىم، اقشام كەزى، اقشام جامىراي، قاس قارايا، اپاق-ساپاقتا، قاس قارايدى، قىزىل ءىڭىر، ءىڭىر قاراڭعىسى، ءتۇن، جۇلدىزدى ءتۇن، ءتۇن ورتاسى، جەتى ءتۇن، ءتۇن ورتاسى اۋا ت.ب.

  گەنەولوگيالىق ۋاقىتقا ادامداردىڭ شىققان تەگى، رۋ شەجىرەسى مەجە  بولىپ وتىرادى. ماسەلەن، «شۇبىرتپالى اعىباي باتىردىڭ كەنەسارى باتىرمەن ۇزەنگىلەس بولىپ جۇرگەن كەزى ەكەن»، «جەتىنشى اكەمىز نايمانتاي باتىردىڭ تاۋكە حان قۇزىرىندا جۇرگەن كەزى بولسا كەرەك» دەپ كەلەتىن شەجىرەلىك دەرەك ۋاقىت مەجەسىن باجايلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ادەتتە گەنەلوگيالىق ۋاقىت مەجەسىن «ءتۇپ-تۇقيان»، «جەتى اتا»، «ۇلى بابا»، «ۇلى اتاي»، «اكە»، «بالا»، «نەمەرە»، «شوبەرە»، «شوپشەك»،   «شوبەلەك»، «نەمەنە»، «تۋاجات» ت.ب. سياقتى تۋىستىق اتاۋلارمەن دە باجايلاۋعا بولادى. گەنەولوگيالىق نەعۇرلىم بايىرعى بولعان سايىن، سولعۇرلىم مەجەسى ءوزىنىڭ تاريحي ناقتىلىعىن كومەسكىلەپ، بولجالدىق سيپات الا تۇسەدى. مۇنداي گەنەولوگيالىق سۋبيەكتىنىڭ ءوزى ۋاقىت مەجەسىنە   اينالىپ كەتەدى. ماسەلەن، «ابىلاي حان زامانىندا»، «تاۋكە حان تۇسىندا»، «قورقىت دۇنيەگە كەلگەندە» دەگەن دەرەكتەر ايتىلعاندا، ابىلاي، تاۋكە، قورقىت وزدەرىنىڭ تاريحي ورىندارىنا قوسا، ۋاقىت مەجەسىنىڭ سۋبيەكتىلەرى رەتىندە دە تانىلىپ وتىر.

  جالپى كوشپەلى قازاقتىڭ تاريحي-الەۋمەتتىك ومىرىندە رۋ-تايپالىق قۇرىلىمنىڭ ماڭىزى ايرىقشا بولعاندىقتان، ياعني كەز كەلگەن قازاق اتا-اناسىڭ عانا پەرزەنتى ەمەس، سونىمەن بىرگە بەلگىلى ءبىر رۋ-تايپانىڭ دا مۇشەسى بولعاندىقتان، ولاردىڭ گەنەولوگيالىق تانىم-تۇسىنىگى مەيلىنشە جان-جاقتى ءارى تەرەڭ بولعان.  سوندىقتان دا ۋاقىت ۇعىمىن پايىمداۋدا گەنەولوگيالىق دەرەكتەرگە ءجيى-ءجيى جۇگىنىپ وتىرۋدى ءداستۇر   ەتكەن.

  كوشپەلى ءومىر سالتقا بايلانىستى گەنەولوگيالىق ۋاقىت تا، كوپ جاعدايدا، كەڭىستىكپەن شەندەسىپ جاتادى. ماسەلەن، «ارقادا ساعىنايدىڭ اسى بولعاندا»، «ماڭعىستاۋدىڭ جەتىقايقىسى سەرىلىك قۇرعان زاماندا» ت.ب دەپ كەلەتىن دەرەكتەر ۋاقىت پەن كەڭىستىككە بىردەي قاتىستى.

  سيتۋاسسيالىق ۋاقىت مەجەسى،  ادەتتە، ەل ەسىندە قالعان بەلگىلى ءبىر وقيعامەن نەمەسە شاراۋشىلىق ىڭعايىمەن، ءومىر سالتپەن ساباقتاسىپ  جاتادى. ماسەلەن، «ابىلايدى حان كوتەرگەندە»، «اڭىراقايدا قالماقتار قيراي جەڭىلگەندە»، «اقتابان شۇبىرىندى  كەزىندە»، «اق تىشقان جىلعى جۇتتا»، «قادىربەكتىڭ ايەلى ۇل تاپقان جىلى» ت.ب دەگەندە ەلدىڭ، بەلگىلى ءبىر    الەۋمەتتىك ورتانىڭ جادىندا قالعان وقيعا ۋاقىتقا مەجە. ال «كۇيەك الىنا»، «جىلقى كۇزەردە»، «كۇزەم ءجۇنىنىڭ قىرقىمىندا»، «جاباعى ءجۇن قىرقىمىندا»، «بيە بايلاردا»، «مال توگىنى كەزىندە»، «قوزى كۇزەمدە»، «سوعىم باسىندا»، «سىرگە جياردا»، «جىلقى جيناۋدا»، «بيەنىڭ باس ساۋىمىندا»، «قوي قوساقتاردا»، «قوزى جامىراتاردا»، «ەل ورىنعا وتىرا»، «قۇس قايتا»، «قانسونارعا شىعاردا»، «بالانىڭ قارىنشاشىن العاندا»، «بالانى بەسىككە سالاردا»، «بالاعا توقىمقاعار جاساعاندا»، «اسقار ۇيلەنگەندە»، «وراز وتاۋ ءۇي شىققاندا»، «بوگەنباي باتىرعا اس بەرىلگەندە» ت.ب. وسى سياقتى تولىپ جاتقان سيتۋاسسيالىق ۋاقىت مەجەسى    تىكەلەي ومىردە بولعان نەمەسە بولاتىن وقيعالارمەن، شارۋاشىلىق ىڭعايىمەن، سالت-داستۇرمەن ورايلاسىپ جاتادى.

  سيتۋاسسيالىق ۋاقىت مەجەسى بەلگىلى ءبىر ءساتتى نەمەسە كەزەڭدى عانا ءبىلدىرىپ قويمايدى، كەيبىر سيتۋاسسيا ارقىلى ۋاقىتتىڭ مولشەرىن پايىمداۋعا دا بولادى. ماسەلەن، «قاس-قاعىمدا»، «اۋزىمدى اشقاندا»، «اۋزىمدى جيىپ العانشا»، «ات ەرتتەگەنشە»، «ءسۇت ءپىسىرىم»، «شاي قايناتىم»، «ەت اسىم»، «بيە ساۋىم»، «كوز شىرىمىن العانشا»، «قوي تەرىسىن سىپىرعانشا»، «سابانى ءبىر دەم پىسكەنشە»، «بالا قاز باسقانشا»، «وڭ-سولىن تانىعانشا»، «ازامات بولعانشا»، «اق ساقالدى، سارى ءتىستى بولعانشا» ت.ب دەپ كەلەتىن مەجەلەر ۋاقىتتىڭ مولشەرىن، ياعني ۋاقىتتىڭ قانشالىقتى قىسقالىعىن نەمەسە ۇزاقتىعىن بىلدىرەدى.

  كوشپەلى قازاق ەكولوگيالىق سيتۋاسسيالاردى دا ۋاقىت مەجەسى ەتۋگە ايرىقشا جۇيرىك بولعان. ماسەلەن، «ايدىڭ ءۇش جاڭاسىندا»، «ۇركەر كوتەرىلە»، «شولپان جۇلدىزى تۋا»، «ايدىڭ بەس توعىسىندا»، «سۇمبىلە تۋا»، «جۇلدىز سونە»، «كۇن العاش كۇركىرەگەن سوڭ»، «قار ءبىر جاۋعاندا» ت.ب دەپ كەلەتىن مەجەلەردى تەك عانا ەكولوگيالىق ۋاقىت ولشەمى دەپ ەمەس، سونىمەن بىرگە ەكوسيستەمامەن    بايلانىستى سيتۋاسسيالىق ۋاقىت  ولشەمى رەتىندە قاراستىرۋعا دا بولادى.

  ال، تاريحي ۋاقىت ولشەمى بولسا، مۇندا ۋاقىت مەجەسى كالەندارلىق   ەسەپ، جىل قايىرۋ، مۇشەل ەسەبى ارقىلى پايىمدالادى. ادەتتە تاريحي ۋاقىت مەجەسىن پايىمداۋ بارىسىندا « كۇن»، «ءتۇن»، «تاۋلىك»، «اپتا»، «اي»، «توقسان»، «جىل»، «مۇشەل»، «عاسىر»، «زامان»، «ءداۋىر» سياقتى ۇعىمدار قولدانىلادى.

  كوشپەلى قازاق تەك عانا ۋاقىتتى مەجەلەۋدە ەمەس، سونىمەن بىرگە كەڭىستىكتى مەجەلەۋدە دە بارشا تانىم-تۇسىنىگى ءومىر سالتىمەن، شارۋاشىلىق-مادەني سۇلەسىمەن (تيپىمەن) ساباقتاسىپ جاتادى. دالەل رەتىندە كەڭىستىك مەجەسىن بىلدىرەتىن  تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىن مىسالعا كەلتىرۋمەن شەكتەلۋگە بولادى: قىلداي، ينەنىڭ كوزىندەي، تىرناقتاي، قاس پەن كوزدىڭ اراسىنداي، ويماقتاي، ءبىر ەلى، ەكى ەلى، ءۇش ەلى، ءتورت ەلى، تۇتام، الاقانداي، سىنىق سۇيەم، سۇيەم، قارىس، كەرەقۇلاش، ءبىر اتتام، ەكى اتتام، قۇرىق بويى، سويىل سالىم، شىلبىر تاستام، ەسىك پەن توردەي، ارقان بويى، تاس لاقتىرىم، ءاۋ دەم جەر، قوتان اياسىنداي، اۋىل ورنىنداي، ءبىر شاقىرىم، قوزى  ورىسىندەي، قوي ورىسىندەي، كوز   كورىم، تاي شاپتىرىم، قۇنان شاپتىرىم، ات شاپتىرىم، ءبىر كوش جەر، ءبىر كۇنشىلىك جەر، ەكى كۇنشىلىك جەر، ارا قونىپ جەتەتىن جەر، التى ايشىلىق جەر، قيان، قيىر، جەر ءتۇبى، شەت-شەگى جوق ت.ب.


دايىنداعان – قاجىبەك ايدارحان



رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.





 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn