ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6-كۇنى 150-سان
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6 -كۇنى 150 ـ سان
قىزىل قايىق رۋحىن اسقاقتاتىپ، جاڭا ءداۋىردىڭ نۇر-شۇعىلاسىن ايگىلەدى
ايماعىمىز تۇڭعىش كەزەكتى كاسىپتىك شەبەرلىك باسەكەسىن وزدىردى
لي جۇڭچياڭ: ساقشىلىق ارمانىن سىندارلى ناتيجەسىمەن ۇشتاي ءتۇستى
ەرىكتى قىزمەت وتەۋ ماقساتىن ەستە بەرىك ساقتاپ، جاسىل تاۋ، تۇنىق سۋدى جانىنداي قورعادى
ايماق 4-كەزەكتى باسشى كادرلاردىڭ ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ قابىلەتىن، ساپاسىن جوعارىلاتۋ ارناۋلى كۋرسىن وتكىزدى
تەاتر كوركەمونەرىن ايگىلەپ، كوركەمونەر اۋىس -كۇيىسىن ىلگەرىلەتتى
قۇربان ايت مۋزيكا كەشى وتكىزىلدى
120 ءتۇرلى سالىق جيناۋ كاسىبىن شوعىرلى ۇلگىدە شينجياڭ بويىنشا ءبىر تۇتاس ءبىتىرۋ جۇزەگە استى
«شي جينپيڭ ەل باسقارۋ جونىندە» 4 - تومى شياڭگاڭدا تاراتىلدى
اۋلاسىندا ارا باعىپ اۋقاتتاندى
سۇرلەمدىك جۇگەرىگە وراق سالىندى
جەمىس جۇگەرى بازارعا سالىندى
شىعىس سولتۇستىك ازاتتىق رايونىنا اتتانۋ بۇراڭ دا شۇعىلالى ساپاردى ايگىلەدى
جاڭ يانجۇي: اۋا رايىن بارلاۋشى مامان
شيحۋ: بالىق اۋلاۋدى دانەكەر ەتىپ، اۋىل - قىستاق ساياحاتىن ىلگەرىلەتتى
ايماقتىق حالىق قۇرىلتايى قىزمەت كوميتەتى 2022 -جىلعى 2 -رەتكى ءماجىلىسىن اشتى
تارباعاتاي ايماعى 2 - توپتاعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ نىساندارىنا شوعىرلى قول قويۋ جانە الدىڭعى جارىم جىلداعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ قىزمەتىن قورىتىندىلاۋ ءماجىلىسىن اشتى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 5 -كۇنى 149 ـ سان
”ءبىر ەل، ەكى ءتۇزىم“ − جاقسى ءتۇزىم، وعان، ءسوز جوق، ۇزاق ۋاقىت تاباندى بولۋ كەرەك
العىس جىرىن پارتياعا ارنادى
”ياۋجانزىنى تانىستىرۋشىنىڭ“ ەستەلىگى
اۆتونوميالى رايوننىڭ پارتيا، ۇكىمەت ۋاكىلدەر ۇيىرمەسى حىبەيدا ۇيرەنۋدە، تەكسەرۋدە بولدى
تيانشان الابى جاراسىمدىلىق كارتيناسىمەن كەستەلەندى
پارتيانىڭ 100 جىلدىق كۇرەسىنىڭ تاريحي تاجىريبەلەرىن اناعۇرلىم ويداعىداي يگەرۋ جانە قولدانۋ كەرەك
شي جينپيڭ شياڭگاڭ عىلىم باقشاسىندا قىزمەت تەكسەردى
شياڭگاڭ وتان قۇشاعىنا ورالعاندىعىنىڭ 25 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسى جانە شياڭگاڭ ەرەكشە اكىمشىلىك رايونى 6 - كەزەكتى ۇكىمەتىنىڭ مىندەتكە وتىرۋ سالتى سالتاناتپەن وتكىزىلدى
شي جينپيڭ شياڭگاڭعا باردى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 4 -كۇنى 148 ـ سان

تاربيەلى بويجەتكەن ءتالىمدى انا بولادى

جولدانعان ۋاقىتى : 2015/2/11 11:16:45

تۇركىستان قايىسپاي ۇلى

  رۋحاني تاريحىمىزدىڭ ءار پاراعىن اشار بولساق، قازاق قىزدارى مەن ايەلدەرى، جالپى انالار الەمى تۋرالى تولعانباعان تۇلعالار سيرەك ەكەن. ونىڭ ۇستىنە جۇرەك تەربەر، سەزىم قوزدىرار قازاقتىڭ حالىق اندەرىنە نەمەسە ماقال-ماتەلدەرىنە ۇڭىلگەنىمىزدە، ويىڭدى بۇلقىندىراتىن، جۇرەگىڭدى بالقىتاتىن، ايەلدەر مەن قىزدارعا ءتان ءارى تاربيە، ءارى تاعىلىمدىق ءمانى بار ەرەكشە تولعامداردى كوردىك. سولاردى سارالاي كەلە قۇندى ءسوز ايشىقتارىن بايقادىق. ارينە، تولىپ جاتقان وسى ءبىر ايەل جۇرتىنا ارنالعان تاقىرىپتاردى بىرەر جولدا بايانداپ جەتكىزۋ جەڭىل-جەلپى جۇمىس ەمەس ەكەنىن اڭعاردىق. سونىمەن وربىتەر ويىمىزدى  حالىقتىق ماقال-ماتەل توڭىرەگىندە جيناقتاپ، ايەلدەر مەن قىزدارىمىزعا، اينالايىندارىم-اي دەي وتىرىپ، ولاردى قادىرلەۋ، قاسيەتتەۋدى قازىرگى جالپىلىق تاربيەدەگى ماڭىزعا سيعىزىپ، كەيبىر ويلارىمىزدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىك.

  قازاق حالقىندا قىز بالانىڭ ورنى ايرىقشا بولعان. ونى مىناداي ماقال-ماتەلدەردەن انىعىراق اڭعارامىز. اتا- بابالارىمىز قىزدى قوناق دەپ ەسەپتەپ، بارعان جەردە باعىنىڭ اشىلۋىن ۇيدە وتىرىپ قامداعان. بارعانشا ىزەتتى، سىپايى، مەيىرىمدى دە ىسمەر، قىلىقتى دا قىرمىزى بولۋىن ۇنەمى قاداعالاپ  وتىرعان. لايىعىندا ەركەلەتىپ ەركىن ۇستاعان، ءبىراق تىم ەركىنسىتپەگەن.

  «قىز _ ءورىس، ۇل _ قونىس» دەپ بىلگەندىكتەن، قازاكەم ءورىسىن كەڭىتەر قىز بالاعا ايرىقشا كوڭىل بولەدى.  «قىز مىنەزدى كەلسىن، ۇل ونەرلى بولسىن»، «قىز _ ۇزىن ارقاۋ، كەڭ  تۇساۋ » دەي وتىرىپ، «قىزعا قىرىق ۇيدەن تيىم، سان ۇيدەن سىن» قويىلىپ، سىننان وتەدى دەيدى. قىز تاربيەسىندەگى جەڭگە رولى دا كوزدەن تاسا بولمايدى. «جەڭگەنىڭ جاقسىسى شەشەڭنەن ارتىق»، «قىزى بار ءۇيدىڭ جەڭگەسى سۇيكىمدى كەلەدى». ويتكەنى اكە-شەشە ايتا المايتىن سىردى جەڭگە جەتكىزەدى. قىزدىڭ بالعىن بولمىس-ءبىتىمى مەن تاربيەسىنىڭ باسى-قاسىندا اياۋلى جەڭگەلەر جۇرەدى. سۇيگەن جىگىتى مەن ەكى اراداعى ادەپتى قارىم-قاتىناستىڭ تابيعي  وربۋىنە سەبەپ بولاتىن وسى جەڭگەلەر. بۇلاردى جەڭگەتايلارمەن اۋىستىرۋعا بولمايدى.

  اتا-انا قىزىنان ەشنارسەنى ايامايدى. ونىڭ ەشنارسەدەن مۇقتاجسىز، بۇلا ءوسۋىن قاداعالايدى. ويتكەنى قىزعا بەرگەندى قىزىر وتەيدى دەپ بىلەدى. سونىمەن بىرگە، قازاكەڭ قىزدى ءوز بەتىمەن دە جىبەرمەيدى.

«قىزدى قىمتاپ ۇستاعان ۇيالمايدى»، «قىز  قارىزى ۇيىندە، ەل قارىزى بيىندە»، «قىز قىلىعىمەن، ۇل ادەبىمەن» دەي وتىرىپ، ولاردى قاناتتىعا قاقتىرماي، تۇمسىقتىعا شوقتىرماي ءوسىرۋدى پارىز سانايدى.

  ولاردىڭ ار-ۇياتىنىڭ بارىنە جاۋاپتى ساقشىسى ەكەنىن ەش ۋاقىتتا ۇمىتپاعان. سودان دا بولار، «قىزى جاقسىنى قىزىر قوريدى، قىزى جاماندى شايتان توريدى» دەپ قىز تاربيەسىنە مەيلىنشە ساق قارايدى. قىز باققاننان قىسىراق باققاننىڭ وڭايلىعىن ەستەرىنەن شىعارماي، باياندى ورنىن تاپقانشا ءوزىنىڭ جاۋاپتى ەكەنىن وتباسىلىق، وتاعاسىلىق بورىش دەپ بىلگەن. سويتە تۇرا قىزدى جاعاداعى قۇندىزداي قاسيەتتەپ، «قىز وسسە ەلدىڭ كوركى، گۇل وسسە جەردىڭ كوركى» دەپ، قىزدى قىلىعىمەن وسىرۋگە انا بولعان ادام  ءبارىن ارنايدى، ويتكەنى «قىزدىڭ   ۇياتى شەشەدە» دەگەن اتالى ءتامسىل تاعى بار.

  ءبىزدىڭ قازاقتىڭ «كۇيەۋ جامان بولسا قىزىڭنان» دەۋىندە دە ۇلكەن استار جاتىر. ءوز وتباسىندا كەرەكتى تاربيەنىڭ ءبارىن كورىپ وسكەن قىز بالا سوعان قوسا مىنەزدى دە قىلىقتى بولسا، پاراساتتى، بايسالدى بولسا ەكەن دەيدى. «قىزدى اسىراي الماعان كۇڭ ەتەدى، ۇلدى اسىراي الماعان قۇل    ەتەدى» دەگەن ماقالدار قىز شەشەسىنە بايلانىستى ايتىلعان. ويتكەنى قىز بالا شەشەسىمەن سىرلاس، ۇل بالا اكەسىمەن سىرلاس دەگەن اتالى ءسوز ومىردەن قورىتىندىلانعان بولمىستار. قىزعا ماحاببات ارنايتىن ءارقانداي ءبىر جىگىت-جەلەڭدەر، الدىمەن، قىزدىڭ جەڭگەسى ارقىلى شەشەسىنىڭ قانداي ادام ەكەندىگىنىڭ انىعىنا جەتكىسى كەلەدى. «انادان ونەگە كورمەگەن قىز جامان»، «شەشەسىن كورىپ قىزىن ال» دەۋىندە مىنە وسىنداي ويلى ماقسات بار.

  زاماننىڭ باعىت-باعدارىنا قاراي ماقال-ماتەلدەردە تۇرلەنىپ، جاڭالانىپ وتىرادى. «شەشەسى وتىرىپ سويلەگەن قىزدان بەز» دەي كەلە قىزدىڭ ادەمىسىن ىزدەيدى. «اقىلدى قىز بىلىمگە جۇگىنەر، اقىلسىز قىز سوزگە ىلىنەر» دەپ بىلەدى. وسىنداي نەگىزدىك تاربيەلىك جۇمىستاردى جۇرگىزۋمەن قاتار، قازاكەڭنىڭ جاراتقاننان تىلەيتىنى قىزىنىڭ بارعان جەرىنە تاستاي باتىپ، سۋداي ءسىڭۋى. بارعان جەرىندە باعىنىڭ اشىلۋىنا ماڭدايىن جارا وتىرىپ قاتتى قۋانادى، باعى تايسا، قاقپاي-سوقپاي كورسە قاتتى كۇيىنەدى. قورقاتىنى، «قايتا شاپقان جاۋ جامان، قايتىپ كەلگەن قىز جامان» ەكەنى.

  «شىققان قىز شيدەن ارى». قىز  بالانىڭ ەندىگى جەردەگى تىرشىلىگى شەكتەۋلىلەۋ بولاتىنى بارىمىزگە ايان. ويتكەنى جات-جۇرتتىق بولىپ، كەلىندىك جانە ايەلدىك ءداۋىردى باسىنان وتكىزىپ وتىر. بۇل الپەشتەۋ كورىپ وتىرعان قىز بالا ءۇشىن قاتەرلى دە حاۋىپتى كەزەڭ. جاڭا تۇسكەن كەلىنگە سىنشى دا، ءمىنشى دە كوپ. ول ەندى توركىنىندە العان تاربيەنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن كورسەتۋگە، انا اقىلىنىڭ ەس قاتارىن بىلۋگە ءتيىس ءارى شەشەسى مەن جەڭگەسىنەن كورگەنىن ىستەپ، قايىن جۇرتىنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋعا لايىقتى، «جارايدى كەلىن بالامىز» دەگەن باعا الۋعا تىرىسادى.

  قازاق قىزدىڭ ءوز جۇرتىمەن بىرگە قايىن جۇرتىنىڭ دا تاربيەگە جاۋاپتى ەكەنىن تۇسىنەدى. ونىڭ قانداي ەلگە، قانداي وتباسىنا كەلىن بولىپ تۇسۋىنە كوپ نارسە بايلانىستى. «جاقسى ەلگە تۇسكەن كەلىن _ كەلىن، جامان ەلگە تۇسكەن كەلىن _ كەلساپ». بۇل جەردە قايىن ەنەنىڭ رولى كورىلە باستايدى. شىنىندا، كورگەندى ەلدەن شىققان قىزدىڭ كوسەگەلى ەلگە تاپ بولۋى زور باقىتتىڭ بەلگىسى.

  جاس كەلىننىڭ بەتىن اشۋ سالتىنا قازاق حالقى ايرىقشا ءمان بەرگەن. مۇنداعى ماقسات شەشەن، ءدىلمار ادامداردىڭ استارلى دا ويلى، كوركەم دە شەبەر تىلىمەن جاس كەلىنگە كەلگەن جەرىنىڭ ۇلكەن-كىشى، ەل-جۇرتىمەن تانىستىرىپ ىزەت-قۇرمەت كۇتۋى وزگە ەلدەردە بولمايتىن ۇلتىمىزعا ءتان تاماشا ءداستۇردىڭ ءبىرى. بۇل ماڭگى ەستە قالار، ۇمىتىلماس ساتتەر. سوندىقتان «كەلىننىڭ بەتىن كىم اشسا سول ىستىق» دەيتىن ناقىل ءسوز كوپتىڭ كوكەيىندە قالىپ قويعان.   ءسويتىپ، كەلىن كەلگەن جەرىنىڭ تاربيەلىك مەكتەبىنەن ونەگە الا باستايدى.

  قازاقتىڭ بۇل تۇستاعى ءتاسىلى دە وزگەشە. اتا-ەنە كوڭىلىندەگى ويدى كەلىنىنە تۋرالاپ ەمەس، تۇسپالداپ جەتكىزۋگە تىرىسادى. ءتىپتى، كوبىنەسە قىزىنا سويلەپ وتىرعان بولىپ، كەلىننىڭ قۇلاعىن دىتتەيدى، «قىزىم ساعان ايتامىن، كەلىنىم سەن تىڭدا» دەگەن ءسوز وسىدان قالعان.

  ءتۇبى كەلىننىڭ ءىس-تىرلىگى «ەركەك ءۇي يمانى، ايەل ءۇيدىڭ جيعانى»، «جاقسى ايەل _ ىرىس، جامان ايەل _ۇرىس»، «بىرلىكتەن بەزدىرەتىن دە ايەل، سۇمدىقتى سەزدىرەتىن دە ايەل»، «اقىلدى ايەل ەل باسىن قوسادى،    اقىلسىز ايەل اعايىن اراسىن اشادى»، «اقىلدى ايەل _ تىرەك، سۇلۋ ايەل _ جۇرەك»، «كەربەز ايەل _ ەسەر، شايپاۋ ايەل _ كەسەل»، «ەرىن باققان ايەل   ەلىن دە باعادى»، «ءۇيدى قىرىق ەركەك تولتىرا المايدى، ءبىر ايەل تولتىرادى» دەگەن ۇلاعاتتى ناقىلدارعا ساي كەلىننىڭ ءوزىن تاربيەلەۋىن، قاڭقۋ سوزدەردەن اۋلاق بولۋىن قاداعالايدى.

  سونىمەن بىرگە، كەلگەن كەلىن تاتۋلىق جارشىسىنداي بولسا دەپ ارماندايدى، اسىرەسە ابىسىندار اراسىنىڭ ىنتىماقتى بولۋى كوزدە ۇستالادى. «اعايىن تاتۋ بولسا ات كوپ، ابىسىن تاتۋ بولسا اس كوپ»، «اعايىننىڭ ازارى بولسا دا، بەزەرى جوق»... قاراپ وتىرساڭ، كەڭەسىمىز باستالعاننان بەرگى قىز، ايەل، ابىسىن-اجىن، اعايىن تۋرالى ماقال-ماتەلدەردى سارالاپ، مىنە بۇگىنگى ۇرپاعىنا جەتكىزگەن حالىق دانالىعىنا قايران قالاسىڭ. اتام قازاق ەشبىر جارعى، نۇسقاۋ جازىپ اۋرە بولماي-اق ءارى قىسقا، ءارى نۇسقا ناقىلدارمەن تاربيە تاعىلىمىنىڭ تاماشا ۇلگىسىن ءتۇيىپ ايتىپ وتىرعان.

  وسىنىڭ بارىندە انانىڭ ورنى ايرىقشا. بارلىق ىزگىلىكتى، مەيىرىم، شاپاعات ادام بالاسىنىڭ بويىنا انانىڭ اق سۇتىمەن دارىعاندىعىن كىم جوققا شىعارادى. «انا ءسۇتى بوي وسىرەدى، انا ءتىلى وي وسىرەدى»، «اسپان استىندا انادان ۇلى جان جوق، انا كورەگەندىگىنىڭ تەڭدەسى جوق»، «انانىڭ ءبىر قولى بەسىكتى، ءبىر قولى دۇنيەنى تەربەتەدى»، «اناسىن ەمبەگەن بالا وڭبايدى، ەنەسىن ەمبەگەن مال وڭبايدى»، «انانىڭ الاقانى _ بالاعا ايدىن، قونىس». مىنە، ءاربىر انا بويىنداعى تاعدىر بەرگەن بار اسىلىن توعىز اي كوتەرىپ، تولعاتىپ تاپقان پەرزەنتىنەن اياماعان. ولاردىڭ اراسىنان ءسوز ۇستاعان اقىن دا، ەل قورعاعان باتىر دا، شەجىرە شەرتكەن عالىم دا، ەل قامىن جەگەن دانا دا، ۇلگى-ونەگە شاشقان ۇستاز، ايتا بەرسەڭ دۇلدۇلدەر مەن شەشەندەر، ءومىر گوي-گويىن تۇيىندەگەن شەبەرلەر دە شىققان. كەيدە ەل-جۇرتىنا ويران سالعان وپاسىزدار دا، قاتىگەز قارانيەتتىلەر مەن حالقىن قان قاقساتقان  جاۋىزدار دا شىققان.

  سوعان قاراماستان اناعا تابىنبايتىن، وعان توقتامايتىن، ونىڭ الدىندا تىزە بۇكپەيتىن جان سيرەك. «انادان الىپ تۋادى»، «انا كوڭىلى اۋىرسا اپات بولادى»، «انا _ كۇن، ونىڭ شۇلەن شۇعىلاسى ەشقاشان دا تاۋسىلمايدى»... انا ءسۇتىن اقتاۋ ومىرلىك بورىشىڭ. سوندىقتان انا الدىنداعى قارىزىڭ وتەلمەگەنى وتە  اۋىر، «اناڭدى مەكەگە ءۇش قايتارا ارقالاپ بارساڭ دا قارىزىڭ وتەلمەيدى»، «اناسىز قىز جاساۋعا جارىمايدى». ەندەشە، «اناعا قاراپ قىز وسەر»، سول سەبەپتى، «اناسىن كورىپ قىزىن ال». بۇلار انا تۋرالى حالىق دانالىعىنان الىنعان بىرەن-ساران مىسالدار عانا. تاعىلىمعا تولى وسىناۋ تولعاۋلاردى تاراتا وتىرىپ، قازاق ءتىلىنىڭ ءتۇپسىز دە تەرەڭ بايلىعىنا، ويىڭدى كورىكتەندىرىپ، كوڭىل سارايىڭدى نۇرلاندىرا تۇسەر اسقان قاسيەتىنە قالايشا شاتتانبايمىز.




رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.


 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn