ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6-كۇنى 150-سان
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6 -كۇنى 150 ـ سان
قىزىل قايىق رۋحىن اسقاقتاتىپ، جاڭا ءداۋىردىڭ نۇر-شۇعىلاسىن ايگىلەدى
ايماعىمىز تۇڭعىش كەزەكتى كاسىپتىك شەبەرلىك باسەكەسىن وزدىردى
لي جۇڭچياڭ: ساقشىلىق ارمانىن سىندارلى ناتيجەسىمەن ۇشتاي ءتۇستى
ەرىكتى قىزمەت وتەۋ ماقساتىن ەستە بەرىك ساقتاپ، جاسىل تاۋ، تۇنىق سۋدى جانىنداي قورعادى
ايماق 4-كەزەكتى باسشى كادرلاردىڭ ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ قابىلەتىن، ساپاسىن جوعارىلاتۋ ارناۋلى كۋرسىن وتكىزدى
تەاتر كوركەمونەرىن ايگىلەپ، كوركەمونەر اۋىس -كۇيىسىن ىلگەرىلەتتى
قۇربان ايت مۋزيكا كەشى وتكىزىلدى
120 ءتۇرلى سالىق جيناۋ كاسىبىن شوعىرلى ۇلگىدە شينجياڭ بويىنشا ءبىر تۇتاس ءبىتىرۋ جۇزەگە استى
«شي جينپيڭ ەل باسقارۋ جونىندە» 4 - تومى شياڭگاڭدا تاراتىلدى
اۋلاسىندا ارا باعىپ اۋقاتتاندى
سۇرلەمدىك جۇگەرىگە وراق سالىندى
جەمىس جۇگەرى بازارعا سالىندى
شىعىس سولتۇستىك ازاتتىق رايونىنا اتتانۋ بۇراڭ دا شۇعىلالى ساپاردى ايگىلەدى
جاڭ يانجۇي: اۋا رايىن بارلاۋشى مامان
شيحۋ: بالىق اۋلاۋدى دانەكەر ەتىپ، اۋىل - قىستاق ساياحاتىن ىلگەرىلەتتى
ايماقتىق حالىق قۇرىلتايى قىزمەت كوميتەتى 2022 -جىلعى 2 -رەتكى ءماجىلىسىن اشتى
تارباعاتاي ايماعى 2 - توپتاعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ نىساندارىنا شوعىرلى قول قويۋ جانە الدىڭعى جارىم جىلداعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ قىزمەتىن قورىتىندىلاۋ ءماجىلىسىن اشتى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 5 -كۇنى 149 ـ سان
”ءبىر ەل، ەكى ءتۇزىم“ − جاقسى ءتۇزىم، وعان، ءسوز جوق، ۇزاق ۋاقىت تاباندى بولۋ كەرەك
العىس جىرىن پارتياعا ارنادى
”ياۋجانزىنى تانىستىرۋشىنىڭ“ ەستەلىگى
اۆتونوميالى رايوننىڭ پارتيا، ۇكىمەت ۋاكىلدەر ۇيىرمەسى حىبەيدا ۇيرەنۋدە، تەكسەرۋدە بولدى
تيانشان الابى جاراسىمدىلىق كارتيناسىمەن كەستەلەندى
پارتيانىڭ 100 جىلدىق كۇرەسىنىڭ تاريحي تاجىريبەلەرىن اناعۇرلىم ويداعىداي يگەرۋ جانە قولدانۋ كەرەك
شي جينپيڭ شياڭگاڭ عىلىم باقشاسىندا قىزمەت تەكسەردى
شياڭگاڭ وتان قۇشاعىنا ورالعاندىعىنىڭ 25 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسى جانە شياڭگاڭ ەرەكشە اكىمشىلىك رايونى 6 - كەزەكتى ۇكىمەتىنىڭ مىندەتكە وتىرۋ سالتى سالتاناتپەن وتكىزىلدى
شي جينپيڭ شياڭگاڭعا باردى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 4 -كۇنى 148 ـ سان

تارباعاتاي

جولدانعان ۋاقىتى : 2015/2/26 12:07:04

كارىم دۇيسەنباي ۇلى

  تارباعاتاي ەل-جەر اتى عانا ەمەس، تاۋ اتى، گازەت-جۋرنال اتى. مەن تەك تاۋ تۋرالى عانا اڭگىمە قوزعاماقپىن.

  «تارباعاتاي تاۋى ورتا تاۋعا جاتاتىن، قۇلىستايدىڭ سولتۇستىگىنە ورنالاسقان، شىعىستان باتىسقا سوزىلعان، جاقپارلى تاۋ ءوڭىر جۇيەسىنە جاتادى.  جۇڭگو جەرىندەگى ۇزىندىعى 135 كيلومەتر، ەنى 20-15 كيلومەتر. ەڭ بيىك شىڭى سىبەتى وزەنىنىڭ جوعارى باستاۋىنا ورنالاسقان ەتىكشى شىڭى، تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىكتىگى 2882 مەتر، تاۋدىڭ باتىس سولتۇستىگىندەگى بيىگى تازتاۋ (قازاقستان جەرىندە)، تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىكتىگى  2992 مەتر» (ماتەريالدان).

  تارباعاتاي تاۋىنىڭ جۇڭگوعا قاراعان بولەگىنىڭ ءۇستى جايلاۋ، باۋرايى كوكتەۋ-كۇزەۋ، ەتەگى قىستاۋ. مۇنداي جايلى قونىستى تاۋ كوپ كەزىگە بەرمەيدى. بۇنىڭ ەتەگى تەك قىستاۋ عانا ەمەس، ءشول اتىزدىق.

تارباعاتاي التاي تاۋىنان كەلەتىن سۋىق اۋا اعىستى توسىپ قالىپ، قىستىڭ قاقاعان ايازىندا جىلۋىن قۇلىستايعا شاشادى. تاۋدى نەگىزىنەن شاۋەشەكتىڭ مالشىلارى، شىعىس تۇمسىعىن ءدوربىلجىن مالشىلارى پايدالانىپ كەلەدى. تاۋ قاراعان-بۇتالى، سايلارى تەرەڭ دە جالاما-جارتاستى، ورمان-توعايلى، بەتكەيلەرى جەمىستى كەلەدى. جارتاسى بولماسا، جازدا تۇتاس تاۋ جاسىل جامىلعىمەن، قىستا اپپاق قارمەن كومكەرىلىپ جاتادى. اق سارى بورسىق پەن قوڭىر ايۋدىڭ تاماشا مەكەنى. تاۋدىڭ قازاقستانعا ءتان بولىگىن سەرىكبوسىن سايدىعالى ۇلى: « ءۇرجار جانە تارباعاتاي اۋداندارىن ءبولىپ جاتقان تاۋدىڭ ەكى جاق باۋرايىنىڭ وزىندىك كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرى بار. وڭتۇستىگى، ياعني ءۇرجار اۋدانىنا قاراستى بەتكەيى قۇز جارتاستى بولىپ كەلەتىن سايلارىندا جەمىس-جيدەكتىڭ سان الۋان تۇرلەرىمەن قاتار جابايى الما اعاشتارى كەزدەسسە، ەتەگى مول ەگىستىك القاپتارى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار جەمىسى جەتكىلىكتى، قارى قالىڭ، قىسى جىلى، شۇرايلى ولكەسىن ‹الماتىنىڭ كىشكەنە بولشەگىنە› تەڭەيدى. ال سولتۇستىك باۋرايىنىڭ تابيعاتى مۇلدەم وزگەشە. قىسى بوراندى، جازى سالقىن، سايلارىنان شىعاتىن جابايى قاراقات، تاڭقۋرايلاردىڭ وزدەرى كەي جىلدارى جەمىس بەرسە، كوبىنە بۇرشاق ۇرىپ، ءدان بەرمەي قالادى.

دەگەنمەن جاداعاي كەلگەن جوتالارى مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى مەكەن. كەزىندە ‹كەنجە-مۇرىن› بولىسىنا تيەسىلى بولعان» دەيدى.  تارباعاتايدىڭ مالىنىڭ سەمىزدىگىن قاپپەن سويلەسەدى، ياعني سوعىمعا سيىر سويعاندا نەشە قاپ  ءتۇستى دەپ  سۇراسادى. ونىسى سيىردان تۇسكەن ءىشمايىنا قاراتىلعان.

   تارباعاتاي موڭعۇل ءتىلى. بۇل اتاۋ 17-عاسىردىڭ سوڭىنداعى جازبالاردا كەزىگەدى. تاۋدا سۋىر كوپ بولعان سوڭ تاربىگىتاي، ياعني سۋىرلى دەپ اتاعان ەكەن. سودان قازاقشا تارعىباتاي بولىپ ايتىلىپ، تارباعاتاي دەپ جازىلادى. تارباعاتاي تاۋىن كوكتاۋ، بارقىتبەل دەپ تە اتاعان دەيدى.  ەگەر مۇندا بارقىت دەگەن ءسوز سىزىعى بار ماقتا جىپپەن توقىلعان بۇل (كەزدەمە)  بولسا،  وندا ونىڭ تاپقىرلانعانىنا  ۇزاق بولعان جوق. مۇمكىن بىرەر عاسىر بولعان شىعار. 1853-جىلى شاۋەشەك بازارىندا روسسيانىڭ 92 ساۋداگەرى، ودان باسقا گەرمانيانىڭ، امەريكانىڭ (ۋاكىلاتان ساۋداگەر)  ساۋداگەرلەرى  بولعان، ولاردىڭ اكەلگەن  تاۋارلارى   قارا  بارقىت (喀拉洋布) نەمەسە وگىز قارا (بۇل ءتۇرى)، مەتال، تەرى سياقتىلار بولعان دەگەن جازبالار بار. بۇل شاۋەشەككە بارقىت اتاۋىنىڭ كەيىن كەلگەنىن بىلدىرسە كەرەك. ونىڭ ۇستىنە بارقىتبەل تاۋدىڭ وزىنە ەمەس، تاۋدىڭ بەلىنە، بوكتەرىنە قاراتىلعان سياقتانادى. بارقىت اتاۋى تۋرالى تاعى مىنانداي قولدانىم بار. بارقىت ءشوپ دەگەن سارى باستى دومالىق گۇل اشاتىن،  گۇلى ۇزاق تۇراتىن ءشوپ بار، ونى حان تىلىندە 万寿菊 دەيدى. بۇندا بارقىت (بۇل، كەزدەمە) بۇرىن اتالعان با، الدە بارقىت ءشوپ بۇرىن اتالعان با دەپ ويلايسىڭ. ەگەر بارقىت  ءشوپ  بۇرىن اتالعان بولسا، وندا تاۋدىڭ باۋرايىندا بەل سايىن وسى ءشوپ گۇل اشىپ، تۇتاس تاۋ باۋرايى جايناپ تۇرعاندىقتان، بارقىتبەل اتالعان با دەيسىڭ. بۇل كەمدىك ەتەدى دەسەڭىز مىناعان  قاراڭىز: « تاريحتا بارقىنتاۋ (阴山) دەگەن تاۋ بولعان ەكەن. ول ىشكى موڭعۇلدىڭ باتىس سولتۇستىگىندەگى يىڭشان تاۋى. سىن جۇڭمين مىرزا ونى ورحون ەسكەرتكىشىندەگى شۇعاي قۇزى بولار دەپ جوريدى.  جۇڭعار الاتاۋىن دا بارقىنتاۋ دەپ اتاعان».

    («جۇڭگو تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر» 2-توم، 875-بەت. بۇل كىتاپ تومەندە قىسقارتىلىپ «دەرەكتەر» دەپ الىنادى). بۇل بارقىنتاۋ اتاۋى ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ ءتورتىنشى عاسىرىنا تۋرا كەلەدى. ماعان  بارقىتبەل مەن بارقىنتاۋدىڭ اراسىندا ءبىر جاقىندىق جاتقان سياقتانا بەرەدى. اراسى دا قاشىق ەمەس ءارى بايىرعى اتاۋ. بۇل اڭگىمە ءۇشىن ايتىلعان بۇلىڭعىر تاريح.  ءبارىبىر، ماعان تارباعاتايى ۇنايدى.

   تارباعاتاي تاۋىنىڭ  جاعراپيالىق ورنىنا بايلانىستى ونىڭ حالىقارالىق ورنى دا  بولەك بولعان. 1881-جىلى اقپاندا جۇڭگو-روسسيا ساۋدا كەلىسىمىندە روسسيادان جۇڭگوعا كەلەتىن ساۋدا جولىندا 35 قاراۋىل (وتكەل) بولادى دەپ بەلگىلەنىپتى. ونىڭ ىشىندە ىلە، اقسۋ، تارباعاتاي، قاشقار شەكاراسىندا 12 قاراۋىل بولسا، سونىڭ تورتەۋى تارباعاتاي تاۋىندا بولعان. ولار: شاعانوبا (تارباعاتاي تاۋىنىڭ شىعىسى، بايمىرزانىڭ سولتۇستىگىندە)، بۇرقىستاي (تارباعاتاي تاۋىنىڭ جوتاسى)، قابارسۋ (ۇلاستاي وزەنىنىڭ باسى) جانە باقتى.

  ەڭسەلى ەتىكشى

  بارماعان جەر سىرلى دا جۇمباق،  ونىڭ شەشىمى  بارىپ  كورۋ.   مەن ءۇشىن تارباعاتايدىڭ  ءبىر  سىرى - ەتىكشى شىڭى ەدى. بالا كەزىمدە باسىندا ەكى ۇزىن مۇيىزگەگى بار، جوتاسى  شەكىلدەۋىكتىڭ الا قابىعى سياقتى ساۋىتتى، اسقاباقتىڭ ۇرىعىنىڭ ۇلكەندىگىندەي قارا باۋىرلى قوڭىزدى ەتىكشى دەپ  ايتۋشى  ەدىك.  ونىڭ ەتىكشىمەن نە  قاتىسى  بارىن  كىم ءبىلسىن. ەتىكشى شىڭى  تۋرالى ەتىك تىگىپ، ونى ايىرباسقا سالىپ تىرشىلىك ەتكەن شەبەر وسى جەردە بوراندا ءولىپ، وسىندا قويىلىپتى. سونىمەن ەتىكشى اتالىپتى دەيتىن اڭىز بار. شىڭعا شىعۋعا 2014- جىلى 26-شىلدەدە ءساتى ءتۇستى.

  ساپاردىڭ ماقساتى - كوش جولىنىڭ احۋالىن بارلاۋ.  ساپارلاسىم تارباعاتاي ايماقتىق اكىمشىلىك مەكەمەسىنىڭ ورىنباسار ۋاليى ءىلشات ءالي جانە ساياسي كەڭەستىڭ باس حاتشىسى جارقىن جاڭبىرباي ۇلى، تولى اۋدانى جول  اسىراۋ ورنىنىڭ باستىعى ەرجان دۇيسەنباي ۇلى. جول باستاۋشى جولدىباي ايتجان ۇلى. كۇجىبايدىڭ اۋزىنان اتپەن اتتانىپ جەتى ساعاتتا ەتىكشىنىڭ باسىنا شىعىپ، ەرتەسى جەتى ساعاتتا قايتا كۇجىبايدىڭ اۋزىنا كەلدىك، ياعني كۇجىباي سايىنىڭ اۋزىنان كىرىپ، كەڭ سايدى ورلەپ، دورتۋىلدە نۇرىش ۇكىردايدىڭ تۇيەسى قۇلاعان دەگەن جەر - تۇيەقۇلاعاننىڭ قياسىنا شىقتىق،  شىعىسىندا ايۋساي جاتىر. تەگىندە ايۋ كوپ بولىپتى، ون كۇننىڭ الدىندا ەكى قونجىعى ءجۇر دەيدى كورگەندەر. تارباعاتايدىڭ  ايۋى ءيت ايۋ، دەنەسى كىشىلەۋ، قورقاق، ادام ايبار قىلسا قاشادى. ورقاشاردىڭ ايۋى ادام ايۋ، جۇرەكتى كەلەدى، ادامعا شابادى. ودان جۇرە قوڭىرتىماققا شىقتىق، وندا وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي تىزىلگەن   تاستان ۇيىلگەن بەس  ۇلكەن  بەيىت  بار ەكەن. اعاشقيامەن تىك ەڭكەيىپ كىشى ابدىراعا تۇستىك، اعاشقيادان جوعارى سارقىراما دەلىنەدى، 1970-جىلدان باستاپ دۇڭپاڭحۇڭ  گۇڭشىسى (بۇگىنگى ابدىرا اۋىلى) بۇل  جەردەن اعاش قيعان  ەكەن، سودان بەرى اعاشقيا اتالىپتى. ودان قايتا تىك بەتتى ورلەپ كوكمويناقتى باسىپ اقيرەكتەگى شۇڭقىر جۇرتقا كەلىپ قوندىق. بۇل ماڭنىڭ اقيرەك اتالۋى قىستا جۋانتوبە،  شاشتىكول، قىزىلايىرىق، تەنتەكقالداي، بوكەنباي، قاراجالدان وڭتۇستىككە قاراي سوققان جەل قاردى يرەكتەپ تاستايدى. سوعان قاراتىپ  قويىلعان.  تەڭىز دەڭگەيىنەن 1920 مەتر بيىك ەكەن. ەرتەسى اقيرەكتەگى تاسقورا، كۇركىلدەۋىك (باستاۋ سۋى تاستان قۇلاپ ارقان بويى اعىپ تۇسكەن سارقىرامالى بۇلاق)، قاراكەزەڭ، شەجاۋتاسقورا (1966-جىلى تومەنگە تۇسكەن كادرلار سالعان قورا)، جالپاق  جۇرت، ايىپتىڭ جۇرتى، شۇرق جۇرت (جۇرتتىڭ ماڭىنداعى شۇرق-شۇرق التى-جەتى باستاۋ بار)، كوكتوبە، بوكەنبايدىڭ بۇلاعى، ودان ەتىكشى.  اقيرەكتىڭ تۇمسىعى ۇلكەن ابدىرا، باسى ەتىكشى، ۇلكەن ابدىرانىڭ باسى تەنتەكقالداي مەن شاشتىكولدەن باستالادى، اياعىندا كوكتوبە، باتىس جاعى بوكەنباي. قايتقاندا ەتىكشىدەن قۇلداپ قاراكەزەڭنەن تۇستەنىپ، سارقىرامانىڭ وزەنىنە ءتۇسىپ، ودان قۇمقيا (قۇم ەگىلىپ تۇرعان قابىرعا جول)، تاسقيا ارقىلى قوڭىرتىماققا قايتا كەلىپ كەشەگى جولعا قوسىلدىق. 
  
    ەتىكشى  تىك قابىرعالى، اقپا قۇمدى، اينالىپ شىعاتىن جالعىز اياق جولى بار،  باتىس  جاعىنان  كەلگەن ادامعا  ايبارى بىلىنبەيتىن جامىلعىسى از، جالاڭاش شىڭ ەكەن. ەتەگىنە جاڭبىر جاۋسا، باسىنا قار جاۋاتىن، بورانى قاتتى، بۇلتى كوپ، ارنايى بولماسا باسىنا كوپ ەشكىم شىقپايتىن بيىك. شەكارا تۇبىندەگى بارىنە كۋا بولىپ تۇرعان تاۋ -تاريح. وعان شىقساڭىز  قۇلىستاي كوز الدىڭىزدا مەنمۇندالاپ جاتادى ەكەن.  ەتىكشى شوقىسىنىڭ باسىنا ەكى ءجۇز مەتردەي قالعاندا مىنگەن اتىمىزدىڭ بۋىنى بوساپ، اياعى تايىپ، جۇرە  الماي  قالدى.  اتتاردى ەگىلمە قۇمداعى ۇلكەندەۋ تاستارعا بەكىتىپ، جاياۋ ورلەدىك.

    «2010-جىلى شىلدەدە كەلگەنىمدە، دەيدى  جولدىباي، - ەتىكشىنىڭ ماڭىنداعى بىلقىلداپ تۇرعان سازعا ات ارقانداپ قويعانبىز،  سيىردىڭ قالىڭ جاپاسى جاتقان، قازىر ەشتەمە جوق، قارا كەزەڭ بولىپ جاتىر. تابيعات وڭاي وزگەرە سالادى ەكەن عوي».

    اسپان بۇلىڭعىر بولعانىمەن، بۇلتسىزدىعىن مىسە تۇتىپ ورلەپ كەلەمىز. سالقىن سامال ەسكەنى بولماسا، جەل جوق. ورلەگەن سايىن بىتىراي باستادىق. قيعاشتاپ جۇرۋگە  جازىق قالمادى. ەگىلمە قۇمدا ازايدى.  ءجۇزىن كوككە قاراتىپ ءتىزىپ قويعان قىلىشتاي جالپاق تاستاردى  ۇستادىڭ بولدى ۇگىلىپ  كەتەدى. قىراتتاردى جاعالاپ تىك ورلەپ كەلەمىز. بىرىنە جەتسەڭ، ار جاعىنان تاعى ءبىر ەدىرەيگەن تاستار كورىنەدى. جەر تارايىپ، جەل قاتايا باستادى. جۇرەگىڭ سوققىلاپ، كوڭىلىڭ اينىپ، باسىڭ اينالعانداي بولا ما، قالاي، قان قىسىمىم جوعارى ەمەس قوي دەپ ءوزىمدى الداۋسىراتىپ كەلەمىن. ەڭ سوڭىندا الىپ كەسەرتكىنىڭ  قاتپارلى  ايدارىنداي ۇگىلمە تاستارعا كەلگەندە قايدان شىعا كەلگەنى بەلگىسىز شۇعىل سوققان قارا جەلگە كەز بولدىق. جۇرگەندى قويىپ ەڭبەڭتەۋگە كۇيىم كەلمەي، جەل ۇشىرىپ كەتە مە دەپ ەكبەتتەپ جاتا قالدىم. ەكى جاعىمدا تىك جار. قاراۋعا باتىلىم جەتپەي، كوزىمدى جۇمعان سايىن باسىم اينالىپ، تاسقا جابىسقان قولدارىم دىرىلدەپ كەتتى. شەگىنۋگە، بۇرىلۋعا  ناعىز تار جول، تايعاق كەشۋ. كوزىمدى اشسام جارقىن شوقىنىڭ باسىنا بارىپ قالىپتى. سوعىس كينولارىنداعى بايراق ۇستاعان  اسكەردىڭ الدا جۇرەتىنى سول ەكەن عوي دەگەن وي ساپ ەتە ءتۇستى. تىزەرلەپ جۇرە باستادىم، جەل اقىرىنداي قالدى، ەڭكەيىپ، ودان اياعىمنىڭ باسىنا قاراپ تىك ءجۇرىپ كەتتىم. شوقىنىڭ ءۇستى ءۇي ورنىنداي عانا جەر. ەكى جەردە ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرىن قاتارلاپ جيعان كىسى بويى تاس بار ەكەن، سونىڭ تۇبىنە جەتە وتىرا كەتتىم. باسىمدى كوتەرىپ اسپانعا قاراپ ەدىم، ءدال توبەمدە  ەكى قىران  قالىقتاپ تۇر. ماعان تۇسكەلى  كەلە جاتىر ەكەن دەپ ساسىپ قالدىم.  ءبىراق قالىقتاعان قىران بارعان سايىن بيىكتەپ بارا جاتتى. شوقىعا تىككەن بايراقتاي ءوزىمىز كوتەرىپ قويا الاتىنداي ءبىر-ءبىر تاستى جيعان تاستىڭ ۇستىنە قويدىق. باعاناعىداي ەمەس، بويىم ۇيرەنىپ قالىپتى. بويىم سەرگىپ، الگىندەگى السىزدىگىم كوز الدىما ەلەستەپ، ءوزىمدى-ءوزىم كىنالاعانداي بولدىم. ماڭايىما ەركىن قاراي باستادىم. ساي تابانىندا ءار جەردە جاڭا اشىلعان اق گۇلدەي كيىز ۇيلەر كورىنەدى. ويپاتتاعى سارالا ەگىستىك  قارسى بەتتە جاتقانداي، بەتپە-بەت كورىنەدى ەكەن. «قورىققانعا قوس كورىنەدى» دەگەن، العاشىندا قىران  بولىپ كورىنگەن قۇس قىران ەمەس، قىزىل تۇمسىق شاۋقارعا ەكەن. ەندى ولار ەكەۋ ەمەس، ءبىر توپ بوپ قيقۋلاپ ۇشىپ ءجۇر. اۋا رايى بۇزىلا ما، قالاي دەپ الاڭداي باستاپ، اسىعىس قيمىلدادىم. كىسى بويى قالانعان تاستى ءار قىرىنان سۋرەتكە ءتۇسىردىم. 

  بيىككە تاس جيناۋ ساحارا حالىقتارىنىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان توتەمدىك، تۇرمىستىق ادەتى. ال ول موڭعۇل حالقىنىڭ وباسىنا ۇقسامايدى. موڭعۇل حالقى وبانى كەز-كەلگەن جەرگە تۇرعىزا بەرمەيدى. ونىڭ ءوز جولى بار. ول ەرتەدە اعاشتان، تاستان، توپىراقتان ءۇيىپ جول بەلگى، شەكارا بەلگىسى  ەتكەن بولسا، كەيىن جول اۋليەسى، تاۋ اۋليەسى، باقىت، اماندىق تىلەۋ، تاساتتىق بەرۋ سىندى قاسيەتتى ورىنعا اينالعان. قازىرگى كەزدە ۇيىلگەن تاستىڭ ورتاسىنا اعاش شانشىپ، وعان ءار ءتۇرلى رەڭدەگى شۇپەرەك  بايلاپ، وبانىڭ جانىنان وتكەندەر بىرنەشە (ءۇش، التى، توعىز)  تاس قويىپ، ءۇش رەت اينالىپ شىعادى. ءار جىلى سول جەرگە باس قوسىپ، تاساتتىق بەرىپ، ات شاپتىرىپ، مەرەكە وتكىزەدى. ونى تاكىلگەن دەيدى. ال بيىككە تاس ءۇيۋ وسى وبامەن ۇقسامايدى. بۇل شامان دىنىنەن قالعان بەلگى. ول جەر يەلىك، تاۋ اۋليە،  شوقى اۋليە دەگەندى بىلدىرەتىن شاماندىق سەنىم. ال قازىر قازاقتىڭ تاس ءۇيۋى شاماندىق ءمانىن جويعانىمەن، فورماسىن ساقتاپ قالعان. تەك جول بەلگى رەتىندە، شىققان بيىگىنىڭ بەلگىسى رەتىندە تاس جينايدى. ءورىستىڭ، جەردىڭ شەت-شەكاراسى ەتەدى. ول قويشىعا جاۋىن-شاشىندا، ىزعىرىقتا قالقا بولادى،  وعان ۇساق قىران قۇستارعا قۇس قاقپان قۇرادى.  وسى ءبىر ەرمەك  ءۇشىن بولعان ماقساتسىز ارەكەتتىڭ ار جاعىندا بىزگە بەيمالىم، يتەرمەلەپ تۇرعان سەنىم كۇشىنىڭ ءۇپ ەتكەن لەبى جاتسا كەرەك.

 ەتىكشىنىڭ توبەسى تاقىر بولعانىمەن، مالدىڭ ءبارى، اسىرەسە قوي  سوعان قاشىپ توقتامايدى. ەتىكشىنىڭ باسىندا سەلدىر شىقسا دا قوجا ءشوپ، رىنسىن، قاراجۋا دەگەن  ءشوپ   بار. ەتەگى ارقارجۋسان، بەتەگە. ونى جەپ ۇيرەنگەن مال توقتامايدى، اسىرەسە قاراجۋانى جەگەن كوك جىلقى، اق ەشكىنىڭ  اۋزى قاپ-قارا بولىپ كەتەدى، تاي-قۇناندار ونان جيىرما كۇندەي جەسە، باسقا جەردىڭ ءشوبىن جۇلمايدى، كۇندىز ايداپ كەلسەڭ، تۇندە قايتا بارىپ الادى، تاڭەرتەڭ سول جەردەن كورەسىڭ. ول جەردەگى مالدىڭ  تويىنىسى بولەك.كۇرەڭسە، بەتەگەسى مال قانشا جايىلسا دا تاڭەرتەڭ قايتا كوتەرىلىپ تۇرادى، شالعىن ءشوپ شىقپايدى.  اڭنىڭ دا بارىپ الاتىنى سودان بولسا كەرەك. اڭ دا تولدەگەن كەزدە قالتارىس، يەن، حاۋىپسىز جەردى تالدايدى. سيىر بۇزاۋلايتىن كەزىندە بوشالاپ كەتەتىنى دە سول.

كوزدەن تاسا، ادام بايقاي قويمايتىن جەرگە بارىپ بۇزاۋلايدى. قازاق ونى ءتولىن قىزعانادى دەپ قارايدى.  اڭنىڭ دا تولدەۋ ادەتى بار. ماسەلەن، بۇعى ەل كەلۋدەن بۇرىن، التىنشى ايدىڭ باسىندا ەتىكشىنىڭ تاقىر تاسىنا كەلىپ بۇزاۋلايدى. بۇتا-بۇرگەننەن قاسقىر كەلىپ قالادى دەپ الاڭداسا كەرەك.  بۇزاۋى اياقتانعان سوڭ شاتقا، بۇرگەننىڭ اراسىنا ءتۇسىپ كەتەدى. بۇعى ونىنشى ايدىڭ  باسىندا  ۇيىرگە  قوسىلىپ، سيىرمەن ۇقساس توعىز اي كوتەرەدى، جىلدا بۇزاۋلايدى،  ارقار-قۇلجا دا ەل كەتكەن سوڭ ار جاقتان كەلىپ ەتىكشىنى مەكەندەيدى.

  كۇردەلى كۇرگەي

  «اناۋ جوتانىڭ استى كۇرگەي» دەدى ەتىكشىدەن تۇسەردە جولدىباي ايتجان ۇلى.  اڭسارىم سوعان اۋا قالدى. ول دا كوپ سىر جاتقان جەر.   

  1884-جىلى جۇڭگو-روسسيا شەكاراسى بولىنگەندە ەتىكشىنىڭ سولتۇستىگىندەگى اقتاس، بوكەنبايعا جالعاسقان كۇرگەيتاس جاڭبىر سۋىنىڭ اعىسى بويىنشا جۇڭگوعا قاراعان. كۇرگەيتاستان ارى ءبىر كيلومەترگە تاياۋ جەرگە شەكارا بەلگىسى قويىلعان. وسى كۇرگەيتاستا كۇردەلى وقيعالار كوپ بولعان. سەبەبى شەكارا بەلگىلەۋدەن بۇرىن ارعى بەت كوكتەۋ-كۇزەۋى، بەرگى بەت  ۇلى جايلاۋى بولعان. بۇل جەردىڭ قىسى  قالىڭ قارلى بولعاندىقتان، ەل جايلاۋدان ءتۇستى بولدى يەن قالادى. كۇرگەيتاس سوقپاقتى  كەلگەن اسۋ. ونىڭ قاقپاقىل تاستى وتكەلى اۋدەم جەر بولعانىمەن، اياق استىنان شىعا كەلەتىن قارلى بورانى قاتال قاراۋىلشىداي قاقاقتاپ، ۇنەمى ادام شىعىنىن تۋدىرادى. ءبىراق تاريحتان بەرى وعان قاراپ سەسكەنگەن قازاق بولعان جوق،  اتا-باباسىنىڭ شەكارا سىرتىندا قالعان بەيىتىنە بارىپ قۇران وقىپ قايتۋدا ەشكىمنەن رۇقسات سۇراماعان. ونى شەكارا بۇزۋ ەمەس، ارۋاققا سيىنىپ، توڭىرەگىنىڭ اماندىعىن، تىنىشتىعىن  تىلەۋدىڭ ءبىر ءتۇرلى ءتاسىلى دەپ بىلگەن. سونىمەن سول كەزدە ءوز شارۋاشىلىعىنا قاي جاعىنىڭ جايىلىمى ءتيىمدى بولسا، سولاي اۋىپ وتىرعان. ەرتەدە ىندەتتەن (جۇعىمتال اۋرۋدان)، جاۋگەرشىلىكتەن، قۋاڭشىلىقتان تاسالانىپ، شەكارا اتتاپ نەشە جىلداپ وتىرىپ قالاتىن جىلدارى دا  بولعان. وسى  سوزىمە ءبىر دالەل مىناۋ: «چيانلوڭنىڭ 22-جىلى 10-ايدىڭ 5-كۇنى(1757-جىلى 16-قاراشا) ەجەن حاننىڭ قازاقتىڭ ابىلاي باستاعان ەل  اعالارىنا   جازعان  حاتىندا: ‹...ابىلاي جانە وزگە ەل اعالارى،  سىزدەر قيىرداعى  سىرت تابيعادا (چيڭ اۋلەتى وزىنە  تىكە  قاراستى  جۇرتتار  مەن وڭىرلەردى ىشكى تابيعا، ىشكى باعىن، تىكە قاراستى ەمەس، شەكارا سىرتىنداعى باعىنىشتىلىق بىلدىرگەن جۇرتتار مەن ونىڭ يەلىگىن سىرت تابيعا دەپ اتايدى، سىرت ولكە، قيىر ءوڭىر دەگەن ماعىنادا) تۇراسىزدار. سىزدەرگە ىشكى  ولكەلەردەگى  جاساق (نوياندىق) ءتارتىبى بويىنشا لاۋازىم بەرسەك، ول ەل بيلەۋشىلەرگە قول بايلاۋ بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ارتىق اۋىرە-سارساڭ ەتكىم كەلمەي، ەسكى داعدىلارىڭىز بويىنشا جەرلەرىڭىزگە كوشىپ-قونۋلارىڭىزعا ەرىك بەردىم. بەيجيڭگە ەلشى جىبەرەر بولساڭىزدار، ولارعا، ءسوزسىز، جاقسى ءىلتيپات جاسالادى. ەلشىلەرىڭىزدىڭ ەجەلگى ءورىسىمىز ەدى دەپ سۇراعان تارباعاتايعا كەلسەك، ول جەر ەندى عانا تىنىشتالدى، قازىرشە يەن جاتىر. نامارتتىق جاساماي-اق ونى بەرەر ەدىم، وعان سىزدەر بىزگە جاڭادان عانا قاراپ، ەڭبەك كورسەتۋگە ۇلگىرمەدىڭىزدەر، مۇنداي جاعدايدا ونى سيعا بەرۋ مەملەكەتىمىزدىڭ   تارتىبىنە  ۇيلەسپەيدى، ءتىپتى، وعان (كادەسىز العاندا) وزدەرىڭىز دە ىشتەي قىنجىلاسىزدار. ال ەگەر قاشقىن ءامىرسانانى ۇستاپ بەرەر بولساڭىزدار، ونى سيعا بەرۋىمە ابدەن بولادى...» ( «چيڭ اۋلەتى ساراي جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر»  36- بەت ىلە حالىق باسپاسى، 2009- جىلى). بۇندا دا اۋمالى-توكپەلى تاريحتى باستان كەشىرگەن تارباعاتاي تاۋىنىڭ تاعدىرى ايتىلىپ وتىر.

(جالعاسى كەلەر ساندا)


رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.





 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn