ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6-كۇنى 150-سان
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6 -كۇنى 150 ـ سان
قىزىل قايىق رۋحىن اسقاقتاتىپ، جاڭا ءداۋىردىڭ نۇر-شۇعىلاسىن ايگىلەدى
ايماعىمىز تۇڭعىش كەزەكتى كاسىپتىك شەبەرلىك باسەكەسىن وزدىردى
لي جۇڭچياڭ: ساقشىلىق ارمانىن سىندارلى ناتيجەسىمەن ۇشتاي ءتۇستى
ەرىكتى قىزمەت وتەۋ ماقساتىن ەستە بەرىك ساقتاپ، جاسىل تاۋ، تۇنىق سۋدى جانىنداي قورعادى
ايماق 4-كەزەكتى باسشى كادرلاردىڭ ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ قابىلەتىن، ساپاسىن جوعارىلاتۋ ارناۋلى كۋرسىن وتكىزدى
تەاتر كوركەمونەرىن ايگىلەپ، كوركەمونەر اۋىس -كۇيىسىن ىلگەرىلەتتى
قۇربان ايت مۋزيكا كەشى وتكىزىلدى
120 ءتۇرلى سالىق جيناۋ كاسىبىن شوعىرلى ۇلگىدە شينجياڭ بويىنشا ءبىر تۇتاس ءبىتىرۋ جۇزەگە استى
«شي جينپيڭ ەل باسقارۋ جونىندە» 4 - تومى شياڭگاڭدا تاراتىلدى
اۋلاسىندا ارا باعىپ اۋقاتتاندى
سۇرلەمدىك جۇگەرىگە وراق سالىندى
جەمىس جۇگەرى بازارعا سالىندى
شىعىس سولتۇستىك ازاتتىق رايونىنا اتتانۋ بۇراڭ دا شۇعىلالى ساپاردى ايگىلەدى
جاڭ يانجۇي: اۋا رايىن بارلاۋشى مامان
شيحۋ: بالىق اۋلاۋدى دانەكەر ەتىپ، اۋىل - قىستاق ساياحاتىن ىلگەرىلەتتى
ايماقتىق حالىق قۇرىلتايى قىزمەت كوميتەتى 2022 -جىلعى 2 -رەتكى ءماجىلىسىن اشتى
تارباعاتاي ايماعى 2 - توپتاعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ نىساندارىنا شوعىرلى قول قويۋ جانە الدىڭعى جارىم جىلداعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ قىزمەتىن قورىتىندىلاۋ ءماجىلىسىن اشتى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 5 -كۇنى 149 ـ سان
”ءبىر ەل، ەكى ءتۇزىم“ − جاقسى ءتۇزىم، وعان، ءسوز جوق، ۇزاق ۋاقىت تاباندى بولۋ كەرەك
العىس جىرىن پارتياعا ارنادى
”ياۋجانزىنى تانىستىرۋشىنىڭ“ ەستەلىگى
اۆتونوميالى رايوننىڭ پارتيا، ۇكىمەت ۋاكىلدەر ۇيىرمەسى حىبەيدا ۇيرەنۋدە، تەكسەرۋدە بولدى
تيانشان الابى جاراسىمدىلىق كارتيناسىمەن كەستەلەندى
پارتيانىڭ 100 جىلدىق كۇرەسىنىڭ تاريحي تاجىريبەلەرىن اناعۇرلىم ويداعىداي يگەرۋ جانە قولدانۋ كەرەك
شي جينپيڭ شياڭگاڭ عىلىم باقشاسىندا قىزمەت تەكسەردى
شياڭگاڭ وتان قۇشاعىنا ورالعاندىعىنىڭ 25 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسى جانە شياڭگاڭ ەرەكشە اكىمشىلىك رايونى 6 - كەزەكتى ۇكىمەتىنىڭ مىندەتكە وتىرۋ سالتى سالتاناتپەن وتكىزىلدى
شي جينپيڭ شياڭگاڭعا باردى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 4 -كۇنى 148 ـ سان

تارباعاتاي

جولدانعان ۋاقىتى : 2015/2/27 10:59:35

كارىم دۇيسەنباي ۇلى


(باسى وتكەن ساندا)
« 1930-جىلدارى اۋعان ەل كۇرگەيتاسقا كەلگەندە تۇتقيىل شىققان بوراندا قالىپ، نە ارى، نە بەرى جۇرە الماي ءۇسىپ ءولىپتى. ەل جايلاۋعا قايتا شىققاندا اياق الىپ جۇرگىسىز اق جوڭقا بولىپ جاتقان قالىڭ سۇيەكتى كورىپ شوشىعان ەل ءتاۋباسىن ايتىپ، قۇرانىن وقىپ، جارتاس تۇبىنەن ۇيشىك تاس جيىپ، سۇيەكتەردى سوعان جيعان. مالشىلار بەرتىنگە دەيىن سول توڭىرەكتەن شاشىلعان سۇيەكتى تەرىپ، سول جەرگە اپارىپ قويادى ەكەن. بۇنداي اڭگىمەنى تارباعاتايدى جايلاعان ەلدىڭ ۇلكەندەرىنەن ەكىنىڭ ءبىرى ايتادى. «جەتپىسىنشى جىلى ءالىپپاي دەگەن اقساقال ەكەۋىمىز ەتىكشىنىڭ  قاپ-قارا ەگىلمە قورىمىنان اعارعان ۇلكەن بىردەڭە كوردىك،- دەيدى داۋلەت دەگەن جىگىت اعاسى،- اقساقال ‹ التىن بولاتىن جەردە اق تاس بولادى دەۋشى ەدى › دەپ مەنى جۇمسادى، باردىم، توپ-تومپاق،  ۇلكەن   كەپەش سياقتى بىردەمە ەكەن، جەپ-جەڭىل، ەرنەۋى ارانىڭ ءتۇزى  سياقتى.  اقساقال ‹ مىناۋ بۇرىنعى باتىرلاردىڭ دالادا  قورىقتىق ىشەتىن اياعى ەمەس پە، ونى باقىرشا دەيدى، باتىرلار، اڭشىلار، قويشىلار ىستەتەدى › دەدى. ءبىراز جۇرگەن سوڭ قورىمدا اپپاق كون سوقتى بىردەمە جاتىر ەكەن، كۇن جاعى اعارىپ شىتىناپ كەتىپتى دە استىڭعى جاعى ءشىرىپ كەتكەن  تەرى  دۇنيە ەكەن، ءبىراز تارتقان سوڭ باسى شىقتى، ادەتتەگى ادام كيە دە  المايتىن  ساپتاما ەكەن. اۋدارىپ كوردىك تە تاستاپ كەتتىك. تاعى ءبىراز جۇرگەن سوڭ اپپاق قۋداي بولعان ۇزىن اسىقتىجىلىك  تاۋىپ الدىق، ‹ قىراتتاپ كۇرگەيگە بارايىق، مىنالاردى سوندا اپارىپ تاستايىق › دەدى اقساقال. وندا بارعان  سوڭ ‹ مىناۋ ادامنىڭ توبەسى، باعانا سەن قورقادى دەپ ايتپاعان ەدىم › دەگەنى، ۇلكەندىگى كىشى تەگەنەدەي بار، ءبىز بارعان جارتاستىڭ تۇبىنە تاستان قورا سياقتى جيىپتى دا قالىڭ سۇيەكتى سوعان اكەپ تاستاي بەرگەن ەكەن، سول سايدىڭ تاعانىندا اق جوڭقا بولىپ جاتقان سۇيەك ءتىپتى كوپ دەيدى كورگەندەر».

« 1932-جىلى كوكەكتە ار جاعىنان بوسىپ كەلە جاتىپ، قاتتى بوران تۇرىپ ءبىر اۋىل كۇرگەيدىڭ قويناۋىندا ءبىر-اق قىرىلىپتى» دەيدى  ماعان ءسالىمجان دەگەن اقساقال.

«ەتىكشى دەگەن ۇلكەن تاۋ عوي، - دەپ كۇرسىنىپ جىبەردى 74 جاستاعى اقساقال جاڭبىرباي راحىمباي ۇلى، - ەتىكشىنىڭ سولتۇستىگىندە كوكساي مەن قىزىلسايدىڭ اراسىندا ءبىر تەكشە بار. ول كۇرگەي.

ارعى جاعى سىبەتى، بەرگى جاعى ابدىرا. سوندا قۋراپ، اق   سۇڭكە بولىپ جاتقان ادام مەن مالدىڭ سۇيەگى كوپ. اڭ اتىپ ءجۇرىپ ءۇش رەت باردىم، كورگەن ادامنىڭ جانى تۇرشىگەدى. 1986-جىلى جاسى سەكسەن بەستەردەگى نۇرما سادىق دەگەن اقساقالدان ەستىگەن اڭگىمەمدى ايتىپ بەرەيىن، - دەدى. -‹ 1920-جىلى نۇعۋمار دەگەن جىگىت ەكەۋىمىز ەتىكشىگە شىعىپ قاقپانمەن سۋىر، بورسىق الىپ، ار جاقتان ماتا،  ورىستىڭ تاقىر شايىنا ايىرباستايمىز. 20-مامىر مولشەرىندە قالىڭ كوشتىڭ ورلەپ  كەتكەنىن كورگەنبىز، سونان جارىم اي وتكەن سوڭ بورسىقتى قۋالاي كۇرگەيدەن قارايعان بىردەمەلەردى كوردىك، بارساق ولگەن قالىڭ ادام، جۇك ارتىلعان تۇيە مەن وگىز سۇلاپ جاتىر. اناداي جەردە  بىردەمە  اعاراڭ ەتەدى دە جوق بولادى، باسبالاپ بارساق اعاراڭداپ جۇرگەن ەكى جاستار شاماسىنداعى بالا، شەشەسىنىڭ جاۋىرىنىنان وق ءتيىپ ەكبەتتەپ قۇلاعان ەكەن. الگى بالا شەشەسىنىڭ باۋىرىنا تىعىلادى، بالانى تونىمىزعا وراپ الىپ قايتتىق›  دەيدى». 

جوعارىداعى اڭىزدىڭ ءار ءتۇرلى ايتىلۋىنا قاراعاندا كۇرگەيدەگى كۇڭىرەنىس ءبىر-اق رەت بولعان ەمەس، ءار كەز قايتالانىپ تۇرعان سياقتى.

كۇرگەيدە تۇيە شوككەندەي التىن بار، ول ناجاعاي تارتادى، سونىڭ سەبەبىنەن ناجاعاي كوپ تۇسەدى دەسەدى. 1970-جىلدىڭ باسىندا اسكەرلەر كەلىپ تەكسەرىپ، باراباي  ورناتىپ  كەتكەن ەكەن. سول جىلدارى ابدىرانىڭ سۋىن  بوگەپ، ارناسىن اۋناتىپ، التىن قازىپتى. بۇل جەردە جاڭبىر قاتتى بولادى، تامىزدان كەيىن، ءتىپتى، سۇركەيلى. 1969-جىلى ابدىرانىڭ جىلقىسىنا جاي ءتۇسىپ، ءبىر ايعىر ۇيىردەن بىرەۋى عانا قالدى. ناجاعايدىڭ قاتتى داۋىسى شىققاندا اۋىر اياق ايەل شوشىنىپ، بالاسى ءتۇسىپ قالادى ەكەن. مەكتەپتىككەن دەگەن جەردە شايدوللا دەگەننىڭ بالاسى جاڭبىردان  ىقتاپ، اتىن ات اعاشقا بايلاي سالىپ ۇيگە كىرىپ كەتكەن ەكەن، كۇن تولاستاعاننان كەيىن شىعىپ قاراسا اتى ءولىپ  جاتىپتى، ەش بەلگى جوق. ناجاعاي ءتۇسىپتى. ناجاعاي تۇسكەن جەر تىشقان قورىق سياقتى ءبىر جەردەن تەسىپ كىرىپ، تاعى ءبىر جەردەن شىعىپ كەتكەن سياقتانادى،  ماڭايدىڭ ءبارى ءتىلىم-ءتىلىم، شۇرق-شۇرق بولىپ قالادى. قازاق سالتىندا جاي تۇسكەن جەرگە ادام وتىرمايدى، باسبايدى، ءشوبىن مال جەسە، ءجۇنى ءتۇسىپ، قوتىر بولىپ قالادى. سول جەردەن تەزەك تەرگەن نە توپىراق العان ادامنىڭ كوبەسى سوگىلىپ، تىرناعى بۇزىلىپ كەتەدى. بۇل ارىدان جالعاسىپ كەلە جاتقان سالت. «قاڭعىلار ناجاعاي تۇسسە قۋانادى. ءار ناجاعاي تۇسكەندە اسپانعا وق اتادى. سوسىن ول جەردى تاستاپ كەتىپ قالادى. كەلەسى جىلى مال تويىنعاندا سول جاي تۇسكەن جەرگە قايتا جينالىپ، قوشقار شالىپ، الەڭدىك جاعىپ، اقيناق سۋىرىسادى. كىندىك قاعاناتتاعى جىن-شايتاندى الاستاعانداي باقسى ايەل دۇعا قىلادى، وينايدى. اتتى ادامدار جاي تۇسكەن جەردى ءجۇز مارتەگە دەيىن اينالىپ شىعادى. ءاربىرى قولىنا تال  شىبىق  الىپ، ونى ەگەدى دە سۇتپەن سۋارادى». («دەرەكتەر» 2-توم، 73-بەت).

«قىزىلتوبەنىڭ ءبىر جارتاسىنىڭ قۋىسىندا قىسىلىپ تۇرعان ءبىر ادامنىڭ سۇيەگى سول بەتى تۇر، ۇزىن شاشىنا قاراعاندا ايەل ادامنىڭ سۇيەگى. تاعى سول ماڭداعى ءبىر كونە زيراتتىڭ ۇستىندە ۇزىندىعى ءبىر جارىم مەتر، كەڭدىگى ءبىر مەتردەي اقشىل تاستىڭ بەتىندە دۋلىعا كيگەن باتىردىڭ باس بەينەسى بار، استىڭعى جاعىنا بەلگىسىز ءبىر جازۋمەن جازۋ جازىلعان، جانىنا بارساڭ جازۋ دا، بەينە دە كورىنبەي كەتەدى، ءسال ۇزاقتاۋ تۇرىپ قاراساڭ عانا كورىنەدى. كەرقاسقانىڭ باسى قيىن تاستىڭ جەلكەسى قاراشا ولگەن دەگەن جەر بار، ول سىبەتىنىڭ باسى. وندا دا كوپ ادامنىڭ سۇيەگى بار. قيىن جەر. وندا ويدىڭ بۇركىتى سياقتى كىشىلەۋ سۋ بۇركىتتىڭ ۇياسى بار. جۋان توبەدە ءتورت قىرلى قىزعىلت سىنتاس بار، ات اعاشتاي،  شەكارا ونىڭ ار جاعىندا بەس ءجۇز مەتردەي جەردە تۇر...» بۇنداي اڭگىمەلەر تاۋسىلىپ بەرمەيدى.

جەرگە جازىلعان تاريح

تارباعاتاي تاۋىنىڭ ەڭ ۇلكەن ءارى كوپكە بەلگىلى جايلاۋى ويجايلاۋ. 1974-جىلى تۇتاس تارباعاتاي تاۋىندا قۋاڭشىلىق  بولعاندا  ويجايلاۋ  مەن جۋانتوبەدە عانا ءشوپ قالعان ەكەن. وسى اتتاس فەرمادا قىرىق جىل قىزمەت ىستەگەن قىزىر مۇقامەتجان ۇلى جازعان «ويجايلاۋ فەرماسىنىڭ شەجىرەسىندە» جەر اتتارىن بىلاي  ءتىزىپتى:  « شاۋەشەك  اۋدانى ويجايلاۋ فەرماسى 1957- جىلى 47 مال يەلەرىنىڭ 51 مىڭ 477 باس مالىمەن قۇرىلعان فەرما. 1966-جىلى العا، ويجايلاۋ، جەڭىس، بىرلىك فەرمالارى قوسىلعان.  وسى جىلدان فەرمانىڭ بۇرىنعى جايلاۋى ويجايلاۋ، بالاجايلاۋ، بالعالى، شولاقجوتا، جاپىراقتى، مىڭبۇلاق، كوكتوبە، جەلدىكەزەڭ، سىبەتى، شاقپاقتاس، قورلىباي، مالدىباي، كۇجىباي، گۇلتوبە، تۇيەقۇلاعان، سارقىراما، ەتىكشى، قوڭىرتىماق. بۇلار تارباعاتاي تاۋىنىڭ نەگىزگى جايلاۋى. سانسىز بۇلاقتى، كەڭ سايلى  مىڭبۇلاق جايلاۋى قاراۇڭگىر وزەنىنىڭ قاينارى،  سايلارى ورمانمەن كومكەرىلگەن، وندا كيىزتەرەك، اقتەرەك، تال، قايىڭ، دولانا، مويىل، سارى اعاش، ارشا، شىرشا، ىرعاي سياقتى اعاش تۇرلەرى كوپ. بۇل جايلاۋ تىنىباي كوكمويناعى، كوكبۇلاق ارقىلى جاپىراقتى جايلاۋىنا ۇلاسادى. ونىڭ ءشوبى شۇيگىن، قالىڭ كوك جاپىراقتى بولعاندىقتان، جاپىراقتى اتاعان. جوتاسى جالاما جارتاستى، ەتەگى قالىڭ قويتاس. وندا حانسۇلۋ دەگەن اتتى ادام سيارلىقتاي تاس ۇڭگىرلى جەر  بار. اڭىزدا ايتىلۋىنشا قاشىپ بارعان ەكى جاستىڭ جاز بويى مەكەندەگەن جەرى ەكەن. وسىدان ورلەگەندە توبىلعىايىرىق، ول قىزايمويناق ارقىلى ويجايلاۋعا جالعاسادى. ونداعى قازىقتى، قىزىلساي، شاعىلدى، قىزىلمويناق، تالدىبۇلاق، جەلدىكەزەڭ، كوكتوبە، وتەگەنسايى، مۇقاماديسايى، بەسسالا، ماڭدايشا، جامباسجوتا، ءشولجوتا، بالعالىبۇلاق، بالدىرعانبۇلاق، وڭەشباي،  ويجايلاۋ، قىزىلەسىك، قوسباستاۋ، قاراكەزەڭ،  شولاقجوتا،   شوڭكەشات، تاۋكەشايانباي كولى، سىنتاس، مۇزدىايىرىق، بايگەتاس، قامىستى، جارقىنباي، بەسمويناق، سارشوقى، ورتاساي، بيتتىكول، لاستاي ارقىلى جاپىراقتى جايلاۋىنا جالعاسادى. ويجايلاۋ ءتورت تاۋدىڭ ورتاسىنداعى جازىقتاۋ جايلاۋ. قوسباستاۋ، كۇركىرەمە، قىزىلەسىك، تاعى باسقا سالادان اققان بۇلاق سۋلارى ءبىر-بىرىنە قۇيىلىپ، ءبىر وزەن بولىپ، ويجايلاۋدىڭ  قاق ورتاسىنان اعىپ جاتادى.   بەتەگەلى، كۇرەڭسەلى، سازدى جايلاۋ ەل كوشكەنشە   كوگىن   جىبەرمەيدى.  وسىنداعى بالعالىبۇلاق قاسەن گەنارالدىڭ اتا جۇرتى. ويجايلاۋدىڭ قاق ورتاسىندا كولەم مولشەرى 60 شارشى مەترلىك تاس ءۇيىندى. ەكى  بالبالتاس (ءبىرى بۇزىلعان) بار، قاراكەزەڭ ساعاسىنىڭ باتىسىنداعى بايگەتاستىڭ باتىسىندا شامامەن 300 مەتر جەردە جارتاس سۋرەتى وقي العان ادامعا كوپ نارسەنى ايتىپ تۇر. قاراۇڭگىر وزەنىنىڭ باسىندا شوككەن تۇيەدەي التىن بار دەيتىن اڭىزدى راستاعانداي بەرتىنگە دەيىن (1960- جىلدارعا دەيىن) قاراۇڭگىر بويىنان كەبەك التىن شايقايتىندار ەزۋىن جيماي جۇرەتىن».

  قايراقتىنىڭ (جەر اتى) ەكى-ءۇش ءۇيدىڭ ورنىنداي جەردەگى تاسىنان جاقسى قايراق شىعادى، كۇن كوزىندە جاتقان تاسى جاقسى بولمايدى دەپ  جارتاستى جارىپ، قازىپ الادى. سول ماڭعا جاي تۇسكىش كەلەدى.  قىزىلتوبەنىڭ استىندا   ساساننىڭ اسى  وتكەن دەگەن جەر بار. شاشتىكولمەن جالعاسىپ جاتقان ۇلكەن قويناۋ. شاشتىكولدى قويناۋ قىپ وتىرعان باي بولسا كەرەك. ءور جاعى جازىق، وندا قىرىق وشاق قازىلعان ەكەن، كەيىنگە دەيىن بيە باۋىنىڭ قازىعى تۇردى. سول  ماڭداعى  ءبىر  باقان شانشىلىپ تۇراتىن  جەردى باقان دەيدى. شەكارا سونىڭ جانىندا، مۇمكىن ول زيراتقا شانشىلعان باقان بولۋى مۇمكىن. ساندىقتاستىڭ تۇبىندە «قۇتاناشى» دەگەن جازۋ بار، سونىڭ استى قالىڭ زيرات. تاۋدا بوزايعىردىڭ اسۋى دەگەن اسۋ بار، اسۋدان قىسى-جازى  قار كەتپەيدى، باسىنا  بۇلت ءىلىندى بولدى كۇن ساتىرلاپ جاۋادى دەيدى. سودان با، جوق، ناۋرىزباي باتىر بوزايعىرىمەن بۇل جاققا كەلدى مە،  كىم  ءبىلسىن،  بوزايعىر اتالعان ەكەن.

  جوعارىداعى جەر   اتتارىنا  قاراپ وتىرساڭىز ودان جەر ەرەكشەلىگىن، رۋ-ادام اتتارىن كورەسىز، تاريحي وقيعالار سىر شەرتكەندەي بولادى. وسىنىڭ ءبارى كەزەڭ، شوقى، بۇلاق، ادام اتى سياقتىلارمەن قاتىستى.

كوبىنىڭ اتىنا قاراپ تابيعاتىن تانىپ وتىراسىڭ. تاۋلى جەردىڭ جەر اتتارى وسى جەردىڭ سۋى، ءشوبى، تاسى، اسۋى، جەلى سياقتى جاعراپياسىن  بىلدىرەتىن  سوزدىك سياقتى. تارباعاتاي تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى جاز بويى گۇلگە ورانىپ جاتاتىن ساياحات ورنىنا ايلانا باستاعان تەرەكتى ءوزى ايتىپ تۇرعانداي، سۋلى جەرگە شىعاتىن اعاشتىڭ اتىمەن اتالعان. وسى تەرەكتى ءوڭىرى ءشيلىباستاۋ، باتپاقبۇلاق، كوكبۇلاق، قاراعانتى، تەكشە، تەسىكتاس، كەرەگەتاس، ءشومىشباستاۋ، اشىلىباستاۋ دەگەن اتتارمەن اتالادى.

   قازاق ءوز جۇرگەن جەرىنىڭ تاريحىن قاعازعا ەمەس، دالاعا جازا بەرگەنىنىڭ ءبىر بەلگىسى وسى، اسىرەسە قاي تاۋ بولسا دا جايلاۋداعى جەر اتتارى كوپ تە ءجيى، ءبىر سايدىڭ باسى، ورتاسى، اياعى، بەتكەيى، جوتاسى ءار ءتۇرلى اتالادى. ءبىر ات ارقىلى ءبىر بەلگى قالدىرىپ وتىرعان. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى جوعارىنىڭ تالابى بويىنشا اۋدان سايىن جازىلىپ، باسپادان شىققان «جەر اتتارى سوزدىگىنە» كىرمەي قالعان جەر اتتارىنىڭ كوبى وسىندا. ولاردى ەستە ساقتاپ، وقي الۋ وزىڭنەن. ونىڭ مەكتەبى ءار جىلعى جايلاۋ.  وقىتۋشىسى  مالشى، وقۋلىعى اڭىز، داپتەرى كوكىرەك، قالامى قامشى، سياسى  قىمىز. ءبىر جىلدا ەكى-اق ايداي  اشىلاتىن وسى مەكتەپكە كەلەتىندەر تىم كوپ بولعانىمەن، مەكتەپكە، وقۋعا كەلدىم دەيتىندەر شامالى. اڭىز -وقۋلىقتىڭ كوپ جەرى جوق، تولىقتاۋعا مالشى - وقىتۋشىنىڭ امالى جوق. قامشى - قالامنىڭ بار ونەرى ايداۋ بولىپ، جەردى قانشا سىزعىلاعانىمەن،  قىمىز - سيا كەپتى بولدى كورىنبەي قالادى. كوكىرەك - داپتەر عانا ۇزاققا ساقتايدى.  وسىدان ەمتيحانسىز  مەكتەپ بىتىرەتىندەر تىم از. بىتىرسە دە جالعاستى قايتالاي تاربيەلەنبەگەندەردىڭ جانى مەن مالى ارالاسىپ، قولىن قۋسىرىپ، موينىن ىشىنە تىعىپ، از مالدىڭ ارتىنا بار ءومىرىن شاشادى. سونىمەن بارىپ ءوز جۇرتتارى مەن كوش جولىنىڭ بويىنداعى ءوزىنىڭ اتا-باباسىنىڭ زيراتتارى بولعان ءۇيسىن زيراتتارىن باسقانىڭ زيراتى، وباسى دەيدى. ءبىراق ولارعا وكپە جوق. دالەلسىز سويلەۋدىڭ ءوزى كۇنا.  

  تارباعاتايدىڭ ەڭ جاقسى اعاشى مويىل. جۋاندىعى جارىم قۇشاقتاي (40سانتيمەتردەي)، بيىكتىگى ون-ون ەكى مەتردەي.  ودان باسقا دا  دولانا،  اقتەرەك (توپشى)، كيىزتەرەك (سايعا شىعادى)، قايىڭ وسەدى. اقتەرەك (توپشى) بەتكە، تاسقا قاراي شىعاتىن قاتتى، اۋىر اعاش. قايىڭى قيسىق وسەدى، بيىكتىگى ءۇش-ءتورت مەتردەي، جۋاندىعى وتىز سانتيمەتردەي  عانا.   ارشا پىسقان كەزدە قىپ-قىزىل بولىپ،  شيكىلەۋ بولسا الا بولادى، ودان ويىپ دومبىرا جاساسا سىردىڭ كەرەگى جوق، ءوزى ءوڭ بەرىپ تۇرادى. ارشانىڭ پىسقانى ولگەنى، ول كەزدە ءبۇرى اعارىپ كەتەدى. ءوسۋى وتە باياۋ وسىمدىك.

  تارباعاتايدا ۋقورعاسىن كوپ بولعاسىن قىمىزى كۇشتى كەلەدى.  ۋقورعاسىن ەل جايلاۋعا شىققان كەزدە   الگۇل اشاتىن بيىك ءشوپ. تامىرى ءدارى، ول جەردىڭ قىمىزى ادام جىعادى. بۇل تاۋدا جابايى كارتوپيا وسەدى. كاپۋستا سياقتى قابات-قابات شىعاتىن ءشوپتى سارالا  دەيدى. تاستىڭ اراسىنا شىعاتىن سۇلۋشاش دەگەن ءشوپ بار. ءدال وسى جەردە ءسوزىم ءۇزىلىپ، قولىم قالتىراپ وتىرعانى - وسىمدىك  تانىپ-ءبىلۋ  سىندى ءداستۇرلى بىلىمنەن ساۋاتسىزدانا باستاعانىمىزدىڭ بەلگىسى.

  «تارباعاتايدىڭ بوكتەرىنە دەيىن شولگە شىعاتىن استىق ەگەدى. وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى شەرىگىنەن باستاپ استىقتىڭ نەگىزى ءبيداي بولىپ،   شينجياڭنىڭ استىق، ماي، ەت قامباسى بولعان. ال ديقانشىلىق دەگەن ول ءوز الدىنا ۇلكەن ءبىر مادەنيەت. جۇڭگو مادەنيەتىنىڭ قاينار بۇلاعى. ديقانشىلىق قازاقتى قۇراعان نەگىزگى تايپالار ەرتە شۇعىلدانعان  كاسىپ بولعانىمەن، بەرگى زامانداردا كەنجەلىپ قالعان مادەنيەت.

ويتكەنى تاريحى ءبيدايدان ۇزاق تارى داقىلىن ءالى كۇنگە دەيىن ەگىپ، تۇتىنىپ كەلە جاتقانىمىز وسىنىڭ دالەلى. سۇلى مەن ارپا دا سونداي. مىسالى، جەرىندە ارپا وسەتىن، وزگە ءداندى داقىل بولمايتىن، اۋماعى جۇزدەگەن لي كەلەتىن كوككول دەيتىن  كول  بار. ونىڭ جاعاسىنا جايىلعان قىسىراقتار قۇلىنداسا، جەرگىلىكتى ادامدار ونى ايداعار ءناسىلى دەپ اسپەتتەپ جاتادى. سوندىقتان بولار بۇل ەلدەن سايگۇلىكتەر كوپ شىعادى. ءۇي سالادى، كەرەگە شەڭبەر شاتىرلار دا، ياعني كۇمبەز ۇيلەر دە كەزىگەدى. ۇستىلەرىنە تار جەڭ مەشپەت، تاربالاق شالبار، باستارىنا كەڭ-مول جالباعاي كيەدى. ايەلدەرى شاشتارىن ءورىپ، بۇرىمىن جەلكەسىنەن تۇسىرەدى» ( «دەرەكتەر» 2-توم، 49- بەت).

  تارباعاتاي تاۋىنىڭ ەمىلگە قۇياتىن نەگىزگى وزەنى سىبەتى، كۇجىباي، ابدىرا، قاراۇڭگىر،  ۇلاستاي، سارى ەمىل، مايقايىڭ، قۇستى، قوستەرەك قاتارلى وزەندەر. تارباعاتايدىڭ كەي وزەن-بۇلاقتارى، قار-جاڭبىر سۋلارى قۇلىستايعا تىكە اعىپ كەلمەي، جەرگە ءسىڭىپ،  شاۋەشەك قالاسىنىڭ سولتۇستىگىن الىپ جاتقان سازدى القاپ ارقىلى نەشە جۇزدەگەن بۇلاق بولىپ شىعادى دا، ەلدى دە، جەردى دە كوگەرتىپ، ەمىلگە تاعى سونداي جۇلگەمەن قۇيادى.

  تارباعاتاي قۇلىستايدىڭ ارقا سۇيەر اعاسى. قۇلىستايدىڭ كەشەگىسى   مەن بۇگىنىن قالت جىبەرمەي باقىلاپ تۇرعان قورمالى. قۇلىستاي عانا ەمەس، تۇتاس تارباعاتايدىڭ يەسى، تاعدىرلاسى، تىلەكتەسى، اتتاسى.  ادەتتە،  اسقاق، اسىلىن، بايلىعىن بىلدىرە بەرمەيتىن ساباز، ءوز كليماتى سياقتى مىنەزدى، قوڭىر  ايۋىنداي قوڭىر دا  موماقان، سابىرلى. سۋىرىنداي سۇبەلى، سۋىنداي ءمولدىر، اق قويانىنداي اپپاق.

  قونىس سايىن قوسىلىپ، ساي سايىن سايراپ، وزەن سايىن وڭدەلىپ، بۇلاق سايىن بۇلقىنىپ، جارتاس سايىن جاڭعىرىپ، كەزەڭ سايىن  كەزىگىپ، اسۋ سايىن استارلانىپ، كۇرگەيگە كەلگەندە كۇڭىرەنىپ جاتقان اڭگىمە-اڭىز قانشاما. ءبىراق مەنىڭ وسىنداي كوركەم ءسوز دەيتىن كوپىرمەلىككە بارعىم كەلمەيدى. بولماسا تارباعاتايدى وسىلاي-اق جازار ەدىم. ول ادام كوڭىلىن ۋاقىتتىق جەلپىنتىپ تاستاعانىمەن، كەيىنگە قاجەتى  شامالى، تەك ءبىر شىندىقتى كوپ سوزبەن كوپىرتۋ. شىنىن قۋعاندا بۇل كوركەم ادەبيەتتىڭ ءتىلى ەمەس،  قازاقتىڭ جەلپىندىرىپ سويلەۋ ادەتى. ال مەن قازاقتىڭ قاراپايىم دا تۇسىنىكتى تىلىمەن جەر شەجىرەسىن اسەرلەمەي ءوز ايىندە باياندادىم. قالعانى سىزدەن.  





رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn