ەەڭ جاڭا مازمۇندار
ءۇش فازالى ەلەكتر جەتكىزىپ،تۇرعىنداردى رازى ەتتى
مىڭ گۇيليڭ مەن ءۇش تۋىسىنىڭ ەتەنە قاتىناسى
ەنەرگيا ۇنەمدەپ،ىعىستىرۋ مولشەرىن ازايتۋ ۇگىتىن جۇرگىزدى
جاسىل ساپار،تومەن كومىرتەكتى تۇرمىس
بيڭتۋان مەن جەرلىك ورىن اۋقاتتانۋ تاجىريبەلەرىن ءوزارا ۇيرەندى
ريزۋان مامەتتىڭ «ءتاتتى كاسىبى»
2020-جىلى 7-ايدىڭ 13-كۇنى 145-سان
2020-جىلى 7-ايدىڭ 11-كۇنى 144-سان
پارتيا مەن حالىق ەڭ قاجەت ەتكەن جەردە جاستىق جالىنىن لاۋلاتتى
شاعانتوعاي اۋدانى ءتۇرلى شارالاردى قاتار قولدانىپ،جازعى استىق ساتىپ الۋ-ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتتى
تالپىن ءۇي اشەكەيلەۋ جۇمىسىمەن شۇعىلدانىپ،اۋقاتتانۋ جولىنا ءتۇستى
ماقتا شىرپيتىن كەز كەلدى
نەگىزگى تاقىرىپتىق پارتيا كۇنى قيمىلى پارتيالىلىقتى سىننان وتكىزدى
قايتالاي جۇمىستانىپ،باقىتتى تۇرمىسقا تالپىندى
اسفالت جول سالىنىپ،جۇرت قۋانىشقا بولەندى
ورتالىق تەلەۆيزياسىنىڭ ساحناسىندا ونەر كورسەتىپ،ارماندارى جۇزەگە استى
2020-جىلى 7-ايدىڭ 10-كۇنى 143-سان
نەگىزگى زاڭدى ۇيرەنۋ ۇگىت-تاربيەسىن كۇشەيتىپ، ايماقتى زاڭمەن جونگە سالۋدى ىلگەرىلەتۋ كەرەك لاستانۋدان ساقتانۋ جانە ونى جونگە سالۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە باتىل قول جەتكىزىپ،ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ كەرەك
كورىنىسى كوركەم ەگىنجاي
ايماقتىق حالىق قۇرىلتايى قىزمەت كوميتەتى 2020-جىلعى 2-رەتكى ءماجىلىسىن اشتى
شاعانتوعاي: كۇمىس شاعالانى قۇتقاردى
تومەنگى قاراۇڭگىر قىستاعى كىشى-گىرىم ىستەردەن ەلەۋلى ناتيجە جاراتتى
كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋ جولىندا شىنايى سۇيىسپەنشىلىگى ارقىلى بۇقارانىڭ سەنىمىنە يە بولدى
ساۋان اۋدانى رايون ىشىندەگى سەلبەستىك ارقىلى ءپايزاۋات اۋدانىنىڭ كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋىنا كۇش ۇستەدى
ساقا پارتيا مۇشەلەرىنەن حال سۇرادى
قىستاق تۇرعىندارىنىڭ تازالىق دارەتحاناسىن سالۋىنا كومەكتەستى
«كەلىنى جاقسى ءۇيدىڭ كەرەگەسى التىن»
مىڭ مەترلىك گۇل ءدالىزىنىڭ كوركى كوز تارتادى
تەلەگراف الدامشىلىعىنان ساقتانۋ ۇگىتىن جۇرگىزدى
شي جينپيڭ جۇڭگو-اراب ەلدەرى سەلبەستىك تالقى مىنبەرىنىڭ 9-كەزەكتى مينيستر دارەجەلىلەر ماجىلىسىنە قۇتتىقتاۋ حات جولدادى

ءىلياس جانسۇگىروۆ شىعارمالارىنداعى فولكلورلىق ءداستۇر

جولدانعان ۋاقىتى : 2015/3/16 11:34:22

شايكەنوۆا بانۋ شوقان قىزى

  فولكلور _ قازاق حالقى  تۇرمىسىنىڭ ايناسى. فولكلورداعى بەينەلى، بەدەرلى ءسوز   ۇلگىلەرى _ پوەزيانىڭ سۋرەتتىلىك سيپاتىن ارتتىراتىن شارتتىڭ ءبىرى. پوەزياداعى ناقىشتى ءسوز شىعارمانىڭ اجارىن اشادى، ونىڭ ەستەتيكالىق-ەموتسيالىق اسەرىن ارتتىرادى. ادامدى نازىك سەزىمگە بولەپ، ونىڭ ويىن وياتادى. كوركەمدىك قۋاتى ءالسىز بولسا، شىعارمانىڭ ءنارسىز بولۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ونىڭ كورىكتەۋلەرىنەن اقپا-توكپە   اقىنداردىڭ تالاي بۋىندارى ۇلگى الىپ، وزدەرىنىڭ شەبەرلىكتەرىن شىڭداعان. قازاق ادەبيەتى ساحناسىندا ەسىمى التىن ارىپتەرمەن جازىلعان كورنەكتى اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆ شىعارمالارىنىڭ دا فولكلورمەن بايلانىسى بولۋى زاڭدى قۇبىلىس. اقىننىڭ اۋىز ادەبيەتىنە جاقىندىعى ونىڭ ارناۋ ولەڭدەرىنەن، فولكلورلىق جانرلار اياسىندا شىعارما تۋدىرۋىنان دا كوزگە تۇسەدى، ياعني ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ الماس قىلىشتاي جارقىلداعان جىر جازىپ، جالىندى اقىن بولۋى،بىرىنشىدەن، ونىڭ تۋا بىتكەن تالانت-دارىنىنا بايلانىستى بولسا، ەكىنشى جاعىنان، حالىق پوەزياسىنىڭ ايشىق اجارىن ءوز   ولەڭدەرىندە اسا شەبەرلىكپەن پايدالانا بىلۋىندە بولسا كەرەك. ويتكەنى فولكلوردىڭ قۇنارلى توپىراعىنان ءنار الماعان اقىن بولا قويار ما ەكەن؟! كەز كەلگەن كورنەكتى اقىنداردىڭ بەلگىلى ءبىر ءداستۇر نەگىزىندە تۋىپ،  ونىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرەدى. مۇنداي ءداستۇر مەن ساباقتاستىقتان ءىلياس تا سىرت قالماعان. دەمەك، ءىلياس    جانسۇگىروۆتىڭ پوەزياسىنىڭ ءبىر باستاۋ كوزى _ فولكلور   بولىپ تابىلادى.

  ەندىگى كەزەكتە اقىننىڭ فولكلورلىق ءداستۇر نەگىزىندە جازىلعان ءبىرقاتار ولەڭدەرىنە توقتالا كەتەيىك.

  ماسەلەن، اقىننىڭ «بەتاشار» دەگەن ولەڭىن الايىق. بۇل ولەڭ بىلايشا جىرلانادى:

«ايت-ايت كەلىن، ايت كەلىن،
اتىڭنىڭ باسىن تارت كەلىن،
ساۋىسقاننان ساق كەلىن،
جۇمىرتقادان اق كەلىن.
كەلىن كەلدى كورىڭىز،
كورىمدىگىن بەرىڭىز.
الا-قۇلا دەمەڭىز،
اتىن ايتىپ بەرىڭىز» دەپ كەلەدى.

  بەتاشار _ قازاق حالقىنىڭ فولكلورىندا كەلىن تۇسكەندە  ايتىلاتىن جىر ۇلگىسى. وسى جىر ۇلگىسىنىڭ فولكلورلىق   شىعارمالاردا ورىن الۋىنا توقتالىپ وتەيىك. ادەتتە بەتاشار «كەلىن، كەلىن كەلىپ تۇر، كەلىپ ۇيگە ەنىپ تۇر» دەپ باستالادى. بۇل بولىمدە جاڭا تۇسكەن كەلىندى ەل-جۇرتىمەن تانىستىرسا، «ايت كەلىن-اۋ، ايت كەلىن، اتىڭنىڭ باسىن تارت كەلىن» دەگەن جولداردان ەكىنشى ءبولىم باستالىپ، كەلىندى الداعى ءومىرى تۋرالى، مىنەز-قۇلىق پەن تىرلىگى قالاي بولۋ كەرەك ەكەندىگى تۋرالى ايتىلادى، ياعني ءبىرىنشى ءبولىم:

«ساۋىسقاننان ساق كەلىن،
جۇمىرتقادان اق كەلىن.
كۇيەۋىڭە شاق كەلىن،
ەل-جۇرتىڭا جاق كەلىن» دەپ كەلسە،
ەكىنشى بولىمدە:
«بەتىڭدى كەلىن اشقانىم،
جاڭا جۇرتقا توسقانىم...» دەپ ورىلە بەرەدى.

  دەمەك، اقىن جاس كەلىنگە وسيەت ايتۋدى، ولارعا ونەگە    ۇيرەتۋدى ماقسات ەتكەن دە وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەڭ قولايلى ءتاسىل رەتىندە   بەتاشار جىر ۇلگىسىن پايدالانعان.
سونىمەن قاتار، اقىننىڭ «بوبەك بولەۋ» اتتى ولەڭىن تاڭداپ كورەيىك. ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ بۇل ولەڭى:

«بول-بول بوبەك، بول بوبەك،
بولەيىن بەرى كەل، بوبەك.
بەدەرلى بەسىك، ءتورت ەسىك،
توگىلتە سالدىم ءتور توسەك.
بوپەشىم بەسىك وتاۋىڭ،
وتاۋىڭا كىر بوبەك» دەپ جىرلايدى.

  ءسابي تاربيەسى مەن قۇلقىن قالىپتاستىرۋدا وزىندىك ورنى ەرەكشە قازاق حالقىنىڭ بەسىگى تۋرالى وي قوزعايدى. بۇل تۋىندى قازاق فولكلورىنداعى ۇلكەن تاراۋ «بەسىك جىرىمەن» ۇندەس كەلەدى. اۋىز ادەبيەتىمىزدە «بەسىك جىرى»:

«ءالدي-ءالدي اق بوپەم،
اق بەسىككە جات بوپەم.
جىلاما، بوپەم، جىلاما،
جىلىك شاعىپ بەرەيىن،
بايقۇتاننىڭ جىلىگىن،

  جىپكە تاعىپ بەرەيىن» دەگەن سياقتى جولدارمەن جەتكىزىلەدى. بۇل ەكى شىعارمانىڭ دا ايتار ويى مەن كوزدەگەن نىساناسى _بەسىكتىڭ ءسابي ومىرىندەگى ماڭىزىنا توقتالۋ، بەسىك جىرىنىڭ ءسابي ومىرىندەگى العاشقى ونەر مەكتەبى ەكەندىگىن جەتكىزۋ. مىنە، ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ جىرلارىنىڭ فولكلورلىق شىعارمامەن ۇندەستىگى وسىدان اڭعارىلسا كەرەك.

  جوقتاۋ _ اۋىز ادەبيەتىنىڭ كونە جانرلارىنىڭ ءبىرى. كونە  ءداۋىر سالتىمەن ساباقتاس تۋعان ولەڭ ءتۇرىن ءىلياس جانسۇگىروۆ تە كەڭىنەن پايدالانعان. اقىننىڭ  «باي-باي قۇلاگەرىم» اتتى     ولەڭىندە:

«باي-باي-اي
باي-باي-باي-اي.
شىنىمەن كەتكەنىڭ بە قۇلاگەرىم،
قاسىمدا قاسىناسىپ تۇرار ەدىڭ.
باسپا باس قىزعا بەرمەس جانۋارىم،
باسىلار ولگەنىڭشە قايتىپ شەرىڭ؟!
قۇلاگەر اينالايىن، ارعىماعىم،
وسى ەدى ولمەگەندە شابار شاعىڭ.
قۇتسىز كول جىلاندىنىڭ جارىسىندا،

  قۇشاقتاپ قاندى باسىڭ زار جىلادىم» دەگەن جولداردا  اقىننىڭ دوسىنداي كورگەن   اتىنىڭ اجالىنا قاتتى قايعىرعان كۇيىن بىلدىرگەن ولەڭى جوقتاۋ ۇلگىسىندە ۇشىراسادى.

  قايتالاۋ _ فولكلور جانرلارىنىڭ كوبىندە كەزدەسەتىن كوركەمدىك ءتاسىلدىڭ ءبىرى جانە ءار جانر تابيعاتىنا لايىق قىزمەت اتقارادى. بۇل ءتاسىل ءىلياستىڭ الدىندا ءومىر سۇرگەن اقىندار پوەزياسىنا دا ءتان. ماسەلەن، «الاڭ دا الاڭ، الاڭ جۇرت» (قازتۋعان)، «ەي،   ابىلاي، ابىلاي» (ۇمبەتەي)، «مەن،مەن ەدىم، مەن ەدىم» (ماحامبەت) ت.ب. مۇنداي قايتالاۋلار ارقىلى جىراۋلار تىڭداۋشىنىڭ نازارىن اۋدارادى، ايتار ويدى كۇشەيتىپ، ولەڭنىڭ اسەرلىلىگىن ارتتىرادى. فولكلوردىڭ تابيعاتىنان   تۋىندايتىن جەكە جىراۋلار پوەزياسىنداعى مۇنداي قايتالاۋلار ءىلياس جانسۇگىروۆ شىعارمالارىندا دا ۇشىراسادى. «سەپ، سەپ، سەپ»، «ۇمىتسىن، كوڭىلىم،  ۇمىتسىن» ت.ب ولەڭدەرىندە كەزدەسەدى.

  ءىلياس جانسۇگىروۆ ولەڭدەرىندە كوركەمدەۋ قۇرالدارىنىڭ سان الۋان ءتۇرى بار. فولكلوردا تەڭەۋ، ەپيتەت،  مەتافورالار  پوەتيكالىق قۇرالداردىڭ ارىدان كەلە جاتقان كونە تۇرلەرىنە   جاتادى.
تەڭەۋ _ زاتتىڭ، قۇبىلىستىڭ ەرەكشە بەلگىلەرىن كورسەتپەي-اق، ونى باسقا زاتپەن، قۇبىلىسپەن سالىستىرا سۋرەتتەۋ.    ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «كۇيشى» پوەماسىنداعى:

«ۇشىرىپ جەر بەتىنەن جازىققا ايداپ،
بۇرقىلداپ بىردە السىرەپ، بىردە قايناپ،
قۇمايداي تۇلكى قۋعان قۇلدىراڭداپ،
قىرانداي تۇلكى الاتىن كوزى جايناپ،
بۋراداي كەيدە اۋزىن قارش-قارش شايناپ،
ويناقتاپ، وق جىلانداي اندىعايلاپ.
تۇلپارداي جەر تارپىعان پىسقىرىنىپ،

  جورعاداي مايدا داۋىس، كەيدە مايماق» دەگەن جولدارداعى «قۇمايداي»، «قىرانداي»، «بۋراداي»، «وق جىلانداي»، «تۇلپارداي»،     «جورعاداي» دەگەن سوزدەر تەڭەۋ ۇلگىسىندە پايدالانىلىپ، پوەمانىڭ كوركەمدىك شەبەرلىگىن ارتتىرىپ تۇر.

  ال، ەپيتەت _ زاتتىڭ، قۇبىلىستىڭ ايرىقشا سيپاتىن، ساپاسىن انىقتايتىن سۋرەتتى ءسوز. ەپيتەتسىز ايتار ويدى انىقتاۋ، سۋرەتتەپ وتىرعان نارسەنى ناقتىلاۋ قيىن. سول سەبەپتەن دە ءىلياس جانسۇگىروۆ شىعارمالارىندا ەپيتەت كوپتەپ كەزدەسەدى. ولارعا توقتالا كەتسەك:

«ءۇي ءىشى ساپ-سارى الا، جاپقان زەرى،
اق كۇمىس، ايىل-تۇرمان، قىن زەرگەرى» دەگەن جولدارداعى جانە
«كوزدەرى كورگەن كوپتىڭ ەتكەندە جالت،

  قان باستى جەردى-كوكتى قىپ-قىزىل نارت» دەگەن «كۇيشى» پوەماسىنان الىنعان جولداردا «ساپ-سارى»، «قىپ-قىزىل» سوزدەرىندە ەپيتەت وتە جاقسى قولدانىلعان.

  سونىمەن قاتار، مەتافورا _ ءسوز ءمانىن وڭدەندىرە وزگەرتىپ ايتۋ، سۋرەتتەلىپ وتىرعان زاتتى نە قۇبىلىستى ايقىنداي، اجارلاندىرا ءتۇسۋ ءۇشىن ولاردى وزدەرىنە  ۇقساس وزگە زاتقا نە قۇبىلىسقا بالاۋ، ءسويتىپ، سۋرەتتەلىپ   وتىرعان زاتتى نەمەسە قۇبىلىستىڭ ماعىناسىن ۇستەۋ مازمۇنىن تەرەڭدەتىپ اسەرىن كۇشەيتۋى. جانسۇگىروۆتىڭ «گيمالاي» اتتى ولەڭىندە مەتافورانى كەڭىنەن قولدانىلۋىن كورە الامىز. مىسالى:

  «گيمالاي _ كوكتىڭ كىندىگى.

  گيمالاي _ جەردىڭ تۇندىگى»دەگەن جولداردا گيمالايدى بىرەسە كوكتىڭ كىندىگىنە، بىرەسە جەردىڭ تۇندىگىنە بالاپ، تاۋعا كول-كوسىر ماعىنا بەرىپ وتىر.

  ءىلياس جانسۇگىروۆ ولەڭدەرىندەگى وسىنداي ەرەكشەلىكتەر ونى حالىق ادەبيەتىمەن دە، جىراۋلار پوەزياسىمەن دە ۇندەستىرەدى. بۇعان قاراعاندا، اقىننىڭ حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتىمەن ساباقتاس بىرلىگىنىڭ ءتۇپ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن اڭعارامىز.

دايىنداعان-ا. سابايوۆ


 
رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.




 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn