ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2020-جىلى 1-ايدىڭ 28-كۇنى 23-سان
2020-جىلى 1-ايدىڭ 27-كۇنى 22-سان
2020-جىلى 1-ايدىڭ 25-كۇنى 21-سان
2020-جىلى 1-ايدىڭ 24-كۇنى 20-سان
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى نۇسقاۋىنىڭ رۋحىن تاباندىلىقپەن باتىل دايەكتىلەندىرىپ، ساقتانۋ-تىزگىندەۋ شارالارىن شىنايى تياناقتاندىرىپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ باس اماندىعىن قورعاۋ كەرەك
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى نۇسقاۋىنىڭ رۋحىن تاباندىلىقپەن باتىل دايەكتىلەندىرىپ، ساقتانۋ-تىزگىندەۋ شارالارىن شىنايى تياناقتاندىرىپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ باس اماندىعىن قورعاۋ كەرەك
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋ قىزمەتى جونىندەگى ماڭىزدى بايىمداۋلارىن ىشكەرىلەي دايەكتىلەندىرىپ، نىسانالارمەن، ولشەمدەرمەن تىعىز بايلانىستىرىپ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە مىعىم قايراتپەن، جوعارى ساپامەن قول جەتكىزەيى
اۆتونوميالى رايون كوكتەم مەرەكەسىن قارسى الۋ بايلانىسىمەن ارميا مەن جەرگىلىكتى ورىننىڭ اڭگىمە ءماجىلىسىن وتكىزدى
پارتيا 19 - كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ءتورتىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ رۋحىن ىشكەرىلەي دايەكتىلەندىرىپ، تياناقتاندىرىپ، اۋەلگى ماقساتتى، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاپ، ۋاقىتپەن جارىسا وتىرىپ، ءتۇرلى قىزمەتتەردى ويداعىداي ىستەيىك
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى نۇسقاۋىنىڭ رۋحىن باتىل دايەكتىلەندىرىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ باس اماندىعى مەن دەنساۋلىعىنا بار كۇشپەن شىنايى كەپىلدىك ەتەيىك
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى، مەملەكەتتىك كەڭەس كوكتەم مەرەكەسىن توپتىق قۇتتىقتاۋ جينالىسىن وتكىزدى
ساۋان اۋداندىق ەلەكترمەن قامداۋ سەرىكتەستىگى: بۇقارانىڭ ەلەكتردەن حاۋىپسىز پايدالانۋىنا جاعداي جاراتتى
مۋ باسىنا 800 يۋاننان تابىس ۇلەستىرىلدى
ايماقتىق نەگىزگى تاقىرىپتىق تاربيەگە باسشىلىق ەتۋ گرۋپپاسى كەڭسەسى قورىتىندى ءماجىلىسىن اشتى
تۇمشالامالى شام ءىلىپ،كوكتەم مەرەكەسىن قارسى الدى
اۆتونوميالى رايون زيالىلار اڭگىمە ءماجىلىسىن اشتى
جاڭا جىلدا جاڭا بەت-بەينەنى ايگىلەپ،مەيىرگە تولى مەرەكەلىك تىلەك جەتكىزدى
ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مادەنيەتىن جاقىننان تاماشالاپ،مەرەكە شاتتىعىنان ءلاززاتتاندى
2020-جىلى 1-ايدىڭ 23-كۇنى 19-سان
2020-جىلى 1-ايدىڭ 22-كۇنى 18-سان
كەدەيلىك قالپاعىن الىپ تاستاپ، شىت جاڭا تۇرمىس كەشىردى
ايماق باسشىلارى كوكتەم مەرەكەسى قارساڭىندا حال سۇراۋ قيمىلىن ورىستەتتى
شاعانتوعاي اۋدانىنىڭ 2019-جىلعى ساياحات كىرىسى 511 ميلليون يۋان بولدى
اۆتونوميالى رايون دەمالىسقا، پەنسياعا شىققان ساقا كادرلار اڭگىمە ءماجىلىسىن اشتى
”ەكىنى قورعاۋ“ ارقىلى بۇكىل پارتيانىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىنە جەتەكشىلىك ەتۋگە تاباندى بولايىق
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى ءسوزىنىڭ رۋحىن ىشكەرىلەي ۇيرەنىپ، دايەكتىلەندىرىپ، تياناقتاندىرىپ، پارتيانى جاپپاي قاتاڭ جونگە سالۋدىڭ جاڭا ناتيجەلەرىمەن جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام ورناتۋدىڭ شەشۋشى جەڭىسىنە جەتۋ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ شەشۋش
تىشقان جىلىن قارسى الىپ، باقىتقا شومدى بارشا جۇرت
مەرەكەلىك زات ساتىپ الىپ،مەرەكەلىك تىلەك ءبىلدىردى
2020-جىلى 1-ايدىڭ 21-كۇنى 17-سان
شاۋەشەك قالاسى: كوكتەم مەرەكەسىنە قاراعان تۇنگى باس قوسۋ داستارقانىنا زاكاز كوبەيدى

قارشىعا جانە قارشىعا تەكتىلەر

جولدانعان ۋاقىتى : 2015/5/14 10:39:22

قارشىعا جانە قارشىعا تەكتىلەر
ماعزان عابدوللين

  قارشىعانىڭ دەنە تۇرقى ءار ءتۇرلى بولادى. ەڭ كىشكەنەسىنىڭ تۇرقى ءبىر قارىس سىنىق سۇيەم. ەڭ ۇلكەنىنىڭ ىشىندەگى كەيبىرەۋلەرىنىڭ تۇرقى ءتورت سۇيەم كەلەتىندەرى دە كەزىگەدى.

  بالاپانىندا قارشىعانىڭ ءتۇسى قىزىل شۇبار، اق شۇبار، قارا قوڭىر شۇبار، سارى شۇبار سياقتانىپ كەلەدى. قازاق قۇسبەگىلەرى قارشىعانىڭ بالاپاندارىنىڭ ءتۇسىن ۇيا سالعان اعاشىنا (جەرىنە) بايلانىستى دەپ قارايدى. ماسەلەن، قاراعايعا سالعاندار قىزىل شۇبار، قىزعىلت بۋرىل شۇبار، قىزعىلت سارى شۇبار، قىزعىلت قۇلا شۇبار، قايىڭعا سالعانى اق شۇبار، توراڭعىعا سالعانى قۇلا شۇبار، تالعا سالعانى سارى شۇبار، جيدەگە سالعانى قارا شۇبار بولىپ شىعادى دەيدى. قالايدا قارشىعا بالاپانىنىڭ ءتۇر-ءتۇسىنىڭ ءار ءتۇرلى بولاتىنى راس.

  ءبىر تۇلەكتەن كەيىن بالاپان قارشىعانىڭ ءجۇنى ءبىر كەلكىلەۋ كوك سۇر شۇبارعا وزگەرەدى. ەرەسەكتەۋ قارشىعانىڭ جالپى ءتۇسى كوك بۋرىل شۇبار بولىپ، ەكى شەكەسىندە قارا سۇر جولاعى بولادى. قارشىعا ۇلكەيگەن سايىن سىرتى قويۋ قارا كوك سۇر بولادى. ال، تاماعى، باۋىرى اقشۋلان سۇر شۇبار بولىپ، ءاربىر تال قاۋىرسىن-جۇندەرىنىڭ ورتاسىندا كولدەنەڭ قارا سۇر جولاقتار بولادى. قۇيرىعىنىڭ ۇش جاعى اقسۇر جولاقپەن كومگەرىلگەن (جيەكتەلگەن) بولادى.

  قارشىعا كىشكەنە بولعانىمەن، ءبىراق وتە باتىل، ەرەكشە جىرتقىش قىران. قاناتتى قۇستاردان قاز-ۇيرەك، قۇر، قىرعاۋىل، دۋاداق، تىرنا، شىل-كەكىلىكتەن باستاپ تورعاي تۇقىمداستارعا دەيىن الادى. ال جەر بەتىندەگى جۇگىرگەن اڭنان اق قويان، تيىن، كوكشە قوياننان تىشقان تۇقىمداستارعا دەيىن ۇستايدى. بابىنا كەلگەندە وشىگىر، قورىقپايتىن ەرشىكەش بولىپ كەتەدى. تاڭەرتەڭگى شابىتىندا ءبىر ءتۇرلى، كەشكى  شابىتىندا  ءبىر ءتۇرلى بولىپ، كەشكى شابىتىندا ىلۋدە بىرەۋى جاقىننان قاشقان تۇلكىنى ۇستاپ قالادى. كەيبىر شابىتتى كەزىندە وزىنەن ۇلكەن، كۇيى كەلمەيتىن بۇركىت سياقتى قۇستارعا دا تۇسەدى.

  قارشىعا شابىتتاپ ۇشقىش، ءار شابىتىندا جۇزدەگەن شاقىرىم، شالقار ءبىر كوشتىك جەرلەردى ارالاپ، كەزىپ قايتادى. اۋادا (اسپاندا) ۇشۋعا تەبىندى ەمەس، ءبىراق سوزىمدى. قازاق قۇسبەگىلەرى قارشىعانى كەزەگەن، ۇشقىش، بىزدەڭدەگەن دەپ باعالايدى. قارشىعانىڭ اياعى-تىرناعى كۇشتى بولادى. قارشىعانىڭ ءوزى تەكتەستەرگە  ۇقسامايتىن ەرەكشەلىگى جەر بەتىندە شاپشاڭ ءارى جەر بەتىندەگى ارەكەتكە شەبەر. العاش ۇشقاندا 50-100 مەتر جەرگە دەيىن باسقا قۇستىڭ بارىنەن شاپشاڭ، ەپتى، ايلالى، ورالىمدى بولىپ، وتە شەبەر ۇشادى. اعاش، قامىس، ءىن سياقتى قيىن-قىستاۋ جەرلەردە ۇستاي بەرەدى.

  ەرەكشە وشىگىرلەرى ءىن، تاستىڭ قۋىسى سياقتىلارعا ۇستاماقشى نىساناسىمەن بىرگە كىرەدى. ونىڭ سەبەبى قانات-شالعىلارى قىسقالاۋدا، ۇشقاندا دوعالداۋ بولىپ كورىنەدى. قۇيرىعى ۇزىن، قانات-قۇيرىعىنىڭ وسى جاراتىلىسى ورمان-توعاي اراسىندا، تار ايادا، جاقپار تاستار اراسىندا،  تار جەردە، اعاش اراسىندا ۇرشىقتاي ءۇيىرىلىپ، ەپتى ۇشۋعا، قويان بۇلتاققا سالىپ، ۇيتقىپ ۇشۋعا بەيىم. سوندىقتان ول ءار رەت ءوز جاۋىنا شابۋىلداعاندا ولجالى ورالادى. ال باسقا جىرتقىش قۇستاردىڭ ءبارى قارشىعاداي ولجالى بولا بەرمەيدى. ءبىراق ول ۇشۋ شەبەرلىگى جانە الىمدىلىعى جاعىنان كەرەمەت كورىنگەنىمەن، سۇڭقار تەكتىلەرگە (سۇڭقار قاناتتىلار، قارا كوزدەر) قاراعاندا شابانداۋ بولعانىمەن، ساعاتىنا 80-90 شاقىرىم جىلدامدىقپەن ۇشا الادى. قارشىعا نەگىزىنەن جەر باۋىرلاپ، بۇقپانتايلاپ ۇشادى. اسپاندا شارىقتاپ، شالىقتاپ، سامعاپ كوپ ۇشپايدى. قارشىعا مەن قارشىعا تۇقىمداستار اڭ جانە قۇستارعا تۇسكەندە ەكى اياعىن ۇستاعان جەرىنەن قوزعاماي، جانى شىققانشا باسىپ وتىرادى، اۋىز سالمايدى. قارشىعانىڭ مىنەزى اشۋشاڭ، ناز مىنەزدى كەلەتىندىكتەن، شوشىنىپ، كوڭىلى قالسا، قاپەلىمدە  شالىقتاپ،  سىرعاقتاپ، ورەكپىپ اشۋى باسىلمايدى. سوندىقتان اڭ-قۇستى باسىپ وتىرعاندا ودان ايىرۋ ءۇشىن شوشىتىپ، قورقىتىپ، سەسكەندىرىپ الماۋ جاعىن قاراستىرۋ كەرەك.

  قارشىعانىڭ كوزدەرى جالپى بەتتىك سارى شەگىر بولادى. ءىشىنارا كەيبىرەۋلەرىنىڭ كوزى قىزعىلت شەگىر، ارا-تۇرا سارى شەگىرسىماق بولىپ كەزدەسەتىنى بولادى. تۇمسىق، تۇياق مۇيىزدەرى قارا، تاناۋىنىڭ تەسىگى جاپسار تاناۋ كەلەدى. ساۋساقتارى سالالى، سانى سيراعىمەن ۇزىن بولىپ، اڭقاسى بيىك، قولعا تەز جۋاسيدى. ءبىراق تىرشىلىككە شىدامسىز، ىستىق-سۋىققا ءتوزىمسىز، تالعامى نازىك، جەمدى قالاي بولسا سولاي بىلاپىت جەمەيدى. مەشكەي دە، قوماعاي دا ەمەس. تەز الىپ، تەز جەپ،  تەز   توياتتاپ،   سونىرقالاپ وتىرۋدى جاقسى كورەتىن شەتەن قۇس. تۇزدى ەت قارشىعانى اۋىرتادى. كوپ جەسە ولتىرەدى. كەيبىر قۇسبەگىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، قارشىعا جىلقى ەتى، ەشكى ەتىن جەسە اۋىرادى دەيتىن كوزقاراستار دا بار.

  قارشىعا ىلعي دا ۇياسىن اعاشقا  سالادى. ەكىدەن ۇشكە دەيىن جۇمىرتقا تاۋىپ، ولاردى ءبىر اي مولشەرىندە باسىپ شىعارادى. ءبىر جارىم اي شاماسىندا بالاپاندارى قانات قاعىپ، ۇيادان ۇشادى.

  قازاق قۇسبەگىلەرى قارشىعانى كوبىنشە تور، تۇزاق جانە باسقا دا ادىستەرمەن ۇستاۋعا ادەتتەنگەن.

  قازاق قۇسبەگىلەرى قارشىعانى ءوز ىشىنەن ءشاۋلى قارشىعا، سىرعاق قارشىعا، ەسىك قانات قارشىعا، تۇنجىر قارشىعا دەپ بولەدى.

  ءشاۋلى قارشىعا. جالپىلىق ۇعىمدا ءشاۋلى ءسوزى وتە كىشكەنە، قۇردىم، ۇساق، شوجە دەگەندى بىلدىرەدى. بۇركىتكە قاراتا ايتقاندا، ەركەگىن (كىشكەنەسىن) ءشاۋلى دەيمىز دەپ بۇركىتكە توقتالعاندا ايتقامىز.

ال قارشىعاعا  كەلگەندە ونىڭ ەركەگىن ايتىپ وتىرعامىز جوق. كەسەك، ءىرى، زور، ۇلكەن، تاپشى ەمەس دەگەننىڭ ورنىنا ءشاۋلى قارشىعا دەپ وتىرعانىمىز وتە ايقىن.

  قارا قارشىعا. مۇنداعى قارا دەگەن ءسوز قارشىعانىڭ تۇرىنە قاراتىلماعان. ويتكەنى ءبىز جوعارىدا قارشىعا تۋرالى ايتقاندا، قارا قارشىعا بولادى دەگەمىز جوق. قارشىعا ەرەسەك تارتقان سايىن سىرتى قويۋ قارا كوك، باۋىرى اق شۇلان، سۇر شۇبار دەگەن ەدىك. ال ەندى ويتسە مۇنداعى قارا قارشىعا دەگەنىمىز قاراپايىم، جاي، ادەتتەگىدەي، ماقتاۋلى ەمەس، ورتا، ورتاشا دارەجەلى قارشىعا دەگەن ءسوز. ءبىراق قارا قارشىعا (ورتا، ورتاشا قارشىعا) دەگەندەردىڭ ءبارى بىردەي ناشار، ءالسىز، كەرەكسىز، ءالجۋاز، تارتىمسىز، تاتىمسىز بولا بەرمەيتىن كورىنەدى. ولاردىڭ ىشىنەن دە ماقتاۋلى قىراندار شىعادى.

  تۇنجىر قارشىعا. تۇنجىر ءسوزىنىڭ توركىنى بەلگىسىز. قازاق تىلىندە ءبىر زاتتىڭ بوياۋىن، ءوڭىن، رەڭىن بەلگىلى ءبىر تۇسكە جىعا، جاتقىزا الماسا،ءوڭى تۇنجىرلاۋ ەكەن  دەپ اشىق ، بىرىڭعاي ءتۇستى  ەمەس  دەگەن ۇعىمنىڭ ورنىنا  قولداناتىن  جايتتەرىمىز  بار. «كۇن جاۋايىن دەپ تۇر»، «كۇننىڭ  كوزى اشىق ەمەس»، «كۇن بۇلتتانىپ تۇر» دەگەن ۇعىمدى ءبىلدىرۋ ءۇشىن «كۇن  تۇنجىراپ تۇر»، «كۇن تۇنجىراپ كەلەدى» دەپ ايتىلادى. ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنا، كەيبىر قىلىقتارى مەن ارەكەتتەرىنە قاراعاندا، «ءۇن قاتقىسى كەلمەدى، قاباعىن اشپادى» قاتارلى ۇعىمداردى ءبىلدىرۋ ءۇشىن، «تۇنجىراپ وتىرىپ الدى، تۇنجىراپ قالدى، قاباعىن ءتۇيىپ تۇنجىراپ وتىر» دەپ ايتىلادى. وسى ايتىلعان ءسوز تىركەستەرىندەگى تۇنجىر ءسوزى جاعىمسىز بەينەنى كورسەتەدى.

  ال، قارشىعا اتاۋىنداعى تۇنجىر ءسوزى كوبىندە ماقتاۋ، ماداقتاۋ، جوعارى باعالاۋ ۇعىمىندا تۇرعان سياقتانادى. كەيبىر قۇسبەگىلەردىڭ ايتۋىندا ءالدى، الىمدى، ۇلكەن، زور، ءىرى، كەسەك، قىران قارشىعا دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى دەيدى. تاعى بىرەۋلەر تۇنجىر قارشىعا دەگەننىڭ ورنىنا جاقسى قارشىعا دەپ اتايدى. قالي بىتىكە ۇلى تۇنجىر قارشىعا تۋرالى توقتالعاندا: «تۇنجىر ايىرىم تەك ەمەس، قارشىعانىڭ ەڭ ۇلكەن  اق  شۇبار ءتۇرىن تۇنجىر دەيمىز. ۇشۋ مانەرى، الىمدىلىعى، ءبىتىم-كەلبەتى، قانات-قۇيرىعى ەپتى، يكەمدى قيمىلى، سارى شەگىر كوزى، اڭ-قۇس ۇستاعان يكىمى، ءادىس-ايلاسى، ۇستاعان اڭ-قۇسىنىڭ جانى شىققانشا  اۋىز  سالماي وتىراتىن قىلىقتارىندا ايىرماشىلىق جوق، ۇقساس. ولارداعى پارىق سىرتقى جۇندەرى عانا» دەيدى.

  سىرعاق قارشىعا. سىرعاق ءسوزىنىڭ ءتۇپ-توركىنى بەلگىسىز. ءبىراق ادامعا، اڭعا، مالعا، قۇستىڭ مىنەزىنە، مۇز تۇيىرلەرگە (قار ەمەس، جاڭبىر ەمەس، ناق اتاۋى سىرعاق جاۋىپ تۇر دەيمىز) قاراتا قولدانعانداعى نەگىزگى ءمانى ءبىر ۇعىمداس سوزدەردى بەينەلەپ تۇسىندىرەدى. قازاق قۇسبەگىلەرىنىڭ ايتۋىندا سىرعاق قارشىعانىڭ تۇرىنە ەمەس، دەنە تۇرقىنا قاراي ايتىلاتىن كورىنەدى. مىسالى، قۇيرىعى ۇزىن، موينى ۇزىن، سيراعى ۇزىن، جىلانباس، ساۋساعى سالالى، مەيلى، قاي جاعىنان بولسادا جەبەلى، سۇڭعاق كەلگەن قارشىعانى سىرعاق قارشىعا دەسەدى. قارشىعانىڭ قۇيرىعى ۇزىن بولعان سايىن ۇشقىش، تار ايادا، تار جەردە اينالۋى وتە يكەمدى،ورالىمدى كەلەدى. سونداي بولعاندا اڭ-قۇس قانشا قويان بۇلتاققا سالسا دا قۇتقارمايدى. سيراعىنىڭ ۇزىن بولۋى ونىڭ ىلىمدىلىك قاسيەتىن ايگىلەيدى.

  تۇيعىن (اق تۇيعىن). قازاق قۇسبەگىلەرى تۇيعىن، مەيلى اق تۇيعىن، مەيلى كوك تۇيعىن نەمەسە قۇل تۇيعىن، كىر تۇيعىن دەسىن ءبارى ءبىر تۇيعىن. بۇلاردىڭ  پارقى  تەك وڭىندە عانا دەيدى. وسىنداي ايتۋشىلاردىڭ ءبىرى، تۇيعىن، لاشىن، تۇنجىرلاردى ءوز قولىمەن ۇستاپ، باعىپ-قاعىپ، اڭعا سالىپ، سىردەستەلەسىپ، ەتەنە ارالاسقان بىلگىر، دارىندى قۇسبەگى، باپكەر قالي بىتىكە ۇلى دا  تۇيعىن   دەيدى.   قالي  بىتىكە ۇلى: «تۇيعىن باسقا تەككە جاتپايدى، قارشىعا تەكتەس دەگەن دۇرىس. ويتكەنى ول قارشىعانىڭ ىشىندەگى ءشاۋلى، سىرعاق، ەسىك قانات، تۇنجىر (مۇنىڭ ءبارى دە ادەتتەگى قارشىعادان ۇلكەن) تۇرلەرىندەگى تۇنجىر تەگىنەن تۇيعىن شىعادى. تۇنجىر تۇزدە جۇرگەن كەزىندە 5-10 جىلدا ءبىر-اق رەت ۇيا كوتەرىپ، جالعىز جۇمىرتقا تابادى. ونى ءبىر اي نەمەسە 28-30 كۇن باسادى.

  ءبىر جارىم اي شاماسىندا بالاپانى ۇيادا قانات قاعىپ ۇشادى. سول جالعىز بالاپاندى تۇيعىن دەيمىز. قارشىعانىڭ باسقا تۇرىنەن ۇلكەن، ءوڭى نەگىزىنەن اق بولادى. كوزى سارى شەگىر، ۇشقىر  50-100 مەتر جەرگە دەيىن باسقا قۇستاردان شاپشاڭ، كۇشتى، ءىلىمدى كەلەدى. ەرجۇرەك، باتىل، وشىگىر بولادى. ادامعا تەز ءۇيىر بولادى. قارشىعا اڭ- قۇستاردان سىرت، اققۋ، دۋاداق، تاۋدىڭ اق  قويانى  قاتارلىلاردى ەرەكشە الادى. ءىشىنارا قىران بۇركىتتەردىڭ قاسقىر العانى سياقتى كەشكى شابىتىندا تۇلكى كورسە ۇستاپ قالادى. بۇل وتە سيرەك كەزدەسەدى.

  قارشىعا مەن تۇيعىننىڭ ءوڭ-ءتۇسى باسقا-باسقا بولعانىمەن، باس-اياق بىتىمدەرى، قانات-قۇيرىقتارى، ءبىتىم-كەلبەتى، جالپى تۇلعاسى، سارى شەگىر كوزدەرىنە دەيىن توڭىرەگىنە كوز سالىپ قاراعانداعى كوز جانارىنىڭ جالتىلى، قىراعىلىق، سەزگىرلىگى ءبارى ۇقساس. اۋەلى، دوعالداۋ قاناتى، ۇزىن قۇيرىقتارى دا ۇقساس بولعاندىقتان، ۇشۋ مانەرى، سامعاۋ تەزدىگى، ۇزىن قۇيرىقتارى ارقىلى يكەمدى،ەپتى، شەبەر، ورالىمدى قيمىلدارى، تار ايادا، تار جەرلەردە اعاش، جاقپار تاستار اراسىنداعى اڭ-قۇستى ۇستاۋلارى دا ءبىر-بىرىمەن سارىنداس كەلەدى. قولداعى تىرلىككە شىدامسىزدىعى، ناز مىنەز شەتەندىگى، سونداي-اق جەمدى بىلاپىت، قالاي بولسا، سولاي جەمەيتىن، ءالسىن-ءالى جەپ، توياتتاپ، سونىقىرلاپ وتىرۋدى ۇناتاتىندىعى، مىنەزىنىڭ اشۋشاڭ، شىتىرلاقتىعى تۇيعىننىڭ دا قارشىعا تۇقىمداستىعىن، تەگىنىڭ ءبىر ەكەنىن ايتقىزباي-اق ءبىلدىرىپ تۇرعان جوق پا» دەيدى. ايتا بەرسەك، مۇنداي سارىنداستىق كوپ. ولاردىڭ شابىتتانۋ مەزگىلى، الاتىن اڭ-قۇستارى، باپتاۋ، قايىرۋ، ۇيرەتۋ، شاقىرۋ (قىزىلعا، شىرعاعا) جاقتارى دا ۇقساس سارىنداس كەلەدى. قارشىعانىڭ سىرتى قاراكوك، باۋىرى اقشۋلان، ءجۇن ۇشتارىندا سۇر جولاقتى كەلەدى. ءبىر رەتكى اڭگىمەدە مەن ول كىسىدەن:

  -ءسىزدىڭ  ءبىر  ايتۋىڭىزدا  «قۇستىڭ وجەتى لاشىن، لاشىننان قورىقپايتىن دا، قاشىپ قۇتىلاتىن دا قۇس بالاسى  بولمايدى. وزىنە ءتونىپ كەلە جاتقاندا بۇركىت پانا ىزدەيدى. ەگەر وعان ۇلگىرە الماسا، شالقاسىنان ءتۇسىپ ەكى اياعىن كوككە قاراتىپ تىرناقتارىن جازىپ، تيىسسە شابۋىلعا وتۋگە دايىندالىپ، شىرىلداپ جاتىپ الادى. لاشىن باپ قىلاۋىنا جەتىپ، زار كۇيىنە كەلگەندە كولدەن ۇشقان توپتى قاز-ۇيرەكتى سۋ بەتىنەن اسپانعا كوتەرىلگەنشە، استىنان قوعامداپ ايداپ شىعىپ، ءبىر-ەكى شاقىرىم جەرگە دەيىن اسپانداتىپ نەمەسە مەجەلى جەرگە جەتتى-اۋ دەگەندە، الاي ءوتىپ ءبىرىن، بىلاي ءوتىپ ءبىرىن تەۋىپ تۇسىرە بەرەدى» دەگەن ەدىڭىز. ءبىراق لاشىنعا قاراعاندا تۇيعىننىڭ حالىق اراسىنداعى باعاسى ارتىعى قالاي دەدىم؟

  - ە، سولايى سولاي، تۇيعىن قارشىعادان گورى ءسال ىرىلەۋ، الدىلەۋ بولىپ، مەڭسىز، داقسىز، اق، ادەمى، سۇلۋ، كوركەمدىگى ارتىق بولىپ، ءسان- سالتاناتتىڭ باسى، بيىگى، بەلگىسى سانالاتىندىقتان سولاي. بولماسا قىراندىعى جاعىنان قارشىعادان، لاشىننان ارتىق ەمەس، ءبىراق ونىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلى، سالىمى، باعى جاڭا ايتقانىمىزداي سۇلۋ-سىمباتتىلىعىنان قارشىعا مەن لاشىننان ارتىق.

  بۇعىباي مەن اجى تورە قۇس جايلى اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا بۇعىباي «تورە، قۇستىڭ قايسىسى جاقسى؟» دەپتى. سوندا اجى تورە:

  -ايدىنى حالىققا ايگىلى ادىم جەرگە (50-100 مەتر جەرگە دەيىنگى شاپشاڭدىعىن مەڭزەگەنى) اتتاتپايتىن، اقشامالى، اق مىزاعا (تۇيعىن) جەتەتىن قۇس قايدا؟! - دەگەن ەكەن. سوندا بۇعىباي:

    - «اق تۇيعىن ايماقتاعىنى تارتادى» دەيتىن ءسوزدى مالدانعانىڭىز بولماسا ، اق اتاندى اسپاندا تۇمسىعىنان جەتەكتەپ (شىن مانىندە اققۋ بيىكتەگەندە ءتۇيىپ تۇسىرمەي، تۇمسىعىنان ۇستاپ، اياعىمەن جەتەكتەپ)، قۇزداعى بالاپان ۇياسىنا ەنگىزىپ، بالاپاندارىن اياقتاندىرىپ اسىرايتىن قۇبا شەكپەندى قۋ بالاعا (لاشىن) قايدان جەتسىن دەگەن ەكەن.

  بۇل ەكى قۇسقا جەكە-جەكە بەرىلگەن وبراز ولاردىڭ قانداي قۇس ەكەنىن، ايتقىزباي-اق، اڭعارتىپ تۇرعان جوق پا؟! ءبىز سولاي دەسەك، حالىق اراسىندا مىناداي ءبىر شۋماق ولەڭ بار:

«جۇيرىكتىڭ ءسانى بولماس قامشىلاعان،
اقپاسا سۋ بولا ما تامشىلاعان.
كۇنىنە سان مىڭ ۇيرەك ىلسە داعى،
 تۇيعىننىڭ باعاسى ارتىق قارشىعادان».

   قازاق حالقى قۇس اڭشىلىعىمەن شۇعىلدانعاننان تاق قازىرگە دەيىن قىراننىڭ تۇراقتى باعاسى جوق جانە ساتپايدى. ءبىراق داڭقى شىققان قىرانعا قىزىقسا،  ءسان-سالتانات ءۇشىن، باي- ماناپتار؛ دارىندى قۇسبەگىلەر سايات قۇرىپ، شەر قۇماردان شىعۋ ءۇشىن دە قالاپ-سۇراپ الاتىن بولعان. حالىقتىق سالت بويىنشا تۇعىرىنا قارا كىلەم جاۋىپ، ات، تۇيە اتاپ، سولاردىڭ ءبىرىن بەرەدى. سوسىن قۇس يەسى «ەندى قولقاڭدى سال، سۇراعانىڭدى ال» دەيدى. قۇس يەسى نەنى سۇراپ، نە قالاۋىن ءوزى بىلەدى. ءسويتىپ ءار ەكى جاقتا كەلەر جەرىن، كەسەر مولشەرىن ايتىسىپ، قولقاسىن سالىپ، سۇراعانىن الادى. كەيدە قۇس الۋشى قۇس يەسى رازى بولاتىنداي ەتىپ، جاقىندىق كوڭىلمەن لايىق كورگەن ءبىر دۇنيەسىن ءوزى ءبىلىپ بەرەدى. قۇس يەسى دۇنيەقورلىق، قاتتىلىق ىستەسە، العىسى كەلگەن ادام ايتقانىن بەرىپ ساتىپ الادى. سول قولقا سالاتىن قۇستاردىڭ ءبىرى، وسى ايتىپ وتىرعان اق تۇيعىن.

   اق تۇيعىن. اق تۇيعىننىڭ ءتۇسى كىرشىكسىز اپپاق، كەيبىرەۋىنىڭ تۋ سىرتى ءسال كوگجىلىم اق سۇر، باۋىرى سۇتتەي اق بولادى. ءوڭىنىڭ اقتىعى، ياعني ادەمىلىگىنە قاراپ، مىزا تۇيعىن دەپ تە  اتايدى.

  كىر تۇيعىن. كىر تۇيعىن دەگەن باسقاشا تەك ەمەس، سول تۇيعىننىڭ ءوزى. تەك سىرتى اق تۇيعىن سياقتى تۇنىق اق بولماي، ءسال-ءپال سۇرعىلتتاۋ كەلەتىندىكتەن، كىرلەگەن، كىر شالعان، كىرلەدى دەگەندەگى كىر ءسوزىن قوسىپ، تۇسىنە قاراي ايتۋدان شىققان. سونداعى ماقسات اق ەمەس، كىرلەپتى دەمەكشى.

   قۇل تۇيعىن. قۇل تۇيعىن دەپ اۋىز ەكى تىلدە ايتىلمايدى. ال نەگە بۇلاي ايتىلاتىنى جونىندە ناقتىلى دالەل جوق. نە ءۇشىن قۇل اتالعانى ءتىپتى دە ءمالىم ەمەس. قۇسبەگىلەردىڭ ايتۋىندا كىر تۇيعىنمەن ۇقساس مۇنىڭ قۇل تۇيعىن اتالۋىنىڭ سەبەبىن تابا الماي، بايىبىنا بارا الماي وتىرمىز.





رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn