ەەڭ جاڭا مازمۇندار
شىعىس سولتۇستىك ازاتتىق رايونىنا اتتانۋ بۇراڭ دا شۇعىلالى ساپاردى ايگىلەدى
جاڭ يانجۇي: اۋا رايىن بارلاۋشى مامان
شيحۋ: بالىق اۋلاۋدى دانەكەر ەتىپ، اۋىل - قىستاق ساياحاتىن ىلگەرىلەتتى
ايماقتىق حالىق قۇرىلتايى قىزمەت كوميتەتى 2022 -جىلعى 2 -رەتكى ءماجىلىسىن اشتى
تارباعاتاي ايماعى 2 - توپتاعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ نىساندارىنا شوعىرلى قول قويۋ جانە الدىڭعى جارىم جىلداعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ قىزمەتىن قورىتىندىلاۋ ءماجىلىسىن اشتى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 5 -كۇنى 149 ـ سان
”ءبىر ەل، ەكى ءتۇزىم“ − جاقسى ءتۇزىم، وعان، ءسوز جوق، ۇزاق ۋاقىت تاباندى بولۋ كەرەك
العىس جىرىن پارتياعا ارنادى
”ياۋجانزىنى تانىستىرۋشىنىڭ“ ەستەلىگى
اۆتونوميالى رايوننىڭ پارتيا، ۇكىمەت ۋاكىلدەر ۇيىرمەسى حىبەيدا ۇيرەنۋدە، تەكسەرۋدە بولدى
تيانشان الابى جاراسىمدىلىق كارتيناسىمەن كەستەلەندى
پارتيانىڭ 100 جىلدىق كۇرەسىنىڭ تاريحي تاجىريبەلەرىن اناعۇرلىم ويداعىداي يگەرۋ جانە قولدانۋ كەرەك
شي جينپيڭ شياڭگاڭ عىلىم باقشاسىندا قىزمەت تەكسەردى
شياڭگاڭ وتان قۇشاعىنا ورالعاندىعىنىڭ 25 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسى جانە شياڭگاڭ ەرەكشە اكىمشىلىك رايونى 6 - كەزەكتى ۇكىمەتىنىڭ مىندەتكە وتىرۋ سالتى سالتاناتپەن وتكىزىلدى
شي جينپيڭ شياڭگاڭعا باردى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 4 -كۇنى 148 ـ سان
2022-جىلى 7-ايدىڭ 2 -كۇنى 147 ـ سان
الۋان ءتۇرلى قيمىلدارمەن ” 1 ـ شىلدەنى“ قارسى الدى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 1 -كۇنى 146 ـ سان
شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنان جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى مەملەكەتتىك 20 - قۇرىلتايىنا قاتىناساتىن ۋاكىلدەر سايلانىپ شىقتى
«شياڭگاڭنىڭ ۇزاق ۋاقىت گۇلدەنۋىن، ورنىقتىلىعىن بۇلجىماستان قورعادى − باس شۋجي شي جينپيڭ ”ءبىر ەل، ەكى ءتۇزىمنىڭ“ شياڭگاڭداعى امالياتىنىڭ ورنىقتى قاداممەن الىسقا جەتۋىنە جەتەكشىلىك ەتتى»
عىلىم - تەحنيكانىڭ جان تامىرىن ءوز قولىمىزدا مىقتاپ ۇستاپ، ەلىمىز دامۋىنىڭ دەربەستىگىن، ءوزىن -ءوزى باسقارۋىن، حاۋىپسىزدىگىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتۋ كەرەك
شىنايى قامقورلىق تيانشاندى مەيىرگە بولەدى، ىقىلاستى تاپسىرما العا باسۋعا ۇندەدى
ءتۇيىندى يگەرىپ، ولقىلىقتاردى تولىقتاپ، ساياحات ارقىلى شينجياڭدى گۇلدەندىرۋ ستراتەگياسىن ىشكەرىلەي اتقارايىق
بۇكىل رايوننىڭ ارىز - ارمان قىزمەتى ءماجىلىسى اشىلدى
شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنان جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى مەملەكەتتىك 20 - قۇرىلتايىنا قاتىناساتىن ۋاكىلدەر سايلانىپ شىقتى
مەيىرگە شومعان تيانشاننىڭ بار الابىنان كوكتەم لەبى ەستى
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى كەڭسەسى «ءتارتىپ تەكسەرۋ، باقىلاۋ - تەكسەرۋ ورگاندارى وكىلەتتى قۇرىلىمدارىنىڭ قىزمەت ەرەجەسىن» باسىپ تاراتتى
قالىڭ شاعىن شارۋالاردى استىقتى كوپتەپ ەگۋگە، جاقسى استىق ەگۋگە جەتەكتەپ، مەملەكەتتىڭ استىق حاۋىپسىزدىگىنە بىرگە كۇش قوسىڭىزدار
ساياحات كاسىپ كۇيىن بايىتىپ، ايماقتىڭ ساياحات كاسىبىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتەمىز

بايىپ پەن پايىم تارازىسى

جولدانعان ۋاقىتى : 2015/6/1 12:07:56

_ جازۋشى ورازقان احمەت ۇلىمەن سۇحپات

  ەكپىن اجىمبەكوۆ: تۇڭعىش باسپا  بەتىندە جارىق كورگەن «كىشكەنتاي سۋرەتشى» دەگەن شاعىن اڭگىمەڭىزدى ءجيى ەسكە الاسىز با؟سونداعى اسەرلەرىڭىزدى ۇمىتا قويماعان شىعارسىز،سوڭعى جىلدارداعى سۇبەلى شىعارمالارىڭىز جۇرتپەن جۇزدەسكەندە قانداي كوڭىل كۇيدە  بولدىڭىز؟

  ورازقان احمەت: ارينە، ءجيى-ءجيى ەسكە الامىن. ويتكەنى، بۇل اڭگىمە جاقسى-جامان  دەسەڭ دە  مەنىڭ  ادەبيەت سىندى ۇلكەن ونەردىڭ قيىن جولىنا باسقان العاشقى تاۋەكەل قادامىم، العاشقى تالپىنىسىم ەدى. مىنە، سودان بەرى ەلۋ توعىز جىل  ءوتىپتى. ءتاڭىردىڭ سيلاعان ۋاقىتىن كوپ دەمەيمىن،سويتسە دە، از جىل  ەمەس، ءبىر بالانىڭ دۇنيەگە كەلىپ،ونان سوڭ قارتتىققا بەت بۇراتىن مەزگىلى.

مىنە، وسى مەزگىل ىشىندە تالاي   اۋىر- جەڭىل كۇي كەشتىم، تالاي ىستىق-سۋىقتى باستان وتكىزدىم. قورلانعان دا، قالام ۇستاۋ ۇقىعىنان ايرىلعان دا شاعىم بولدى. ءبىراق، وسى اڭگىمەنىڭ جارىق كورۋىمەن كوڭىلىمە تۇسكەن ونەردىڭ نۇر-ساۋلەسى قانداي كۇيدە جۇرسەم دە، مەنى ادەبيەتتىڭ ۇلى كوشىنەن اداستىرعان ەمەس، ءالى سول داڭعىلدان تابان اۋدارماي كەلە جاتىرمىن. ەگەر وسى اڭگىمەم سول ءبىر جاس داۋرەننىڭ ارماندى ەلەسىندەي بوپ ماعان ءاردايىم ءۇمىت باعىشتاپ تۇرماعاندا، بۇل جولدان الدەقاشان ات باسىن بۇرىپ كەتۋىم دە مۇمكىن  ەدى... سوندىقتان بۇل اڭگىمە ىستىق سەزىلەدى، سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولسام، قازىر مەن دە ادەبيەتىمىزدىڭ ءبىر كىشكەنە سۋرەتشىسى بوپ كەلە جاتىرمىن.

  ال، از جازدىم با، كوپ جازدىم با، جازعاندارىم ساناتقا قوسىلا ما، قوسىلماي ما ءبار-ءبارى وقىرمانعا  ايان. ءوز باسىم مىنا شىعارمام سۇبەلى، مىنا جازعانىمنىڭ قابىرعاسى جالاڭ دەپ ايتا المايمىن. ەگەر ءوزىمىزدى ەرەكشەلەمەي، ءادىلىن ايتار بولساق، قالامگەر دە وقىرمان، وزگە ەمەس، ءوز شىعارماسىنىڭ دا وقىرمانى. ارينە، وقىرمان بولعان سوڭ ءبىر شىعارما جونىندەگى كوزقاراسى وزگەلەرگە كەيدە ۇقساپ، كەيدە ۇقساماي قالا بەرەدى. مىنە، سوندىقتان ءوز ويىمدى وقىرماندارىما  تاڭعىم كەلمەيدى. ولار دا ءوز كوزقاراسىن ساۋلەلەندىرسىن.

  ارينە، شىعارماڭنىڭ جۇرتشىلىقپەن بەت كورىسۋى قۋانىشتى ءىس. ايتسە دە،ادەبيەت تابالدىرىعىن ەندى-ەندى اتتاي باستاعان جاس قالامگەرلەر بولماسا، مەن سياقتى قارتتاردى تەبىرەنتىپ جىبەرمەيدى. ونىڭ ەسەسىنە الاڭداتادى، قورقىنىش  اكەلەدى. ويتكەنى، قالامگەر ءۇشىن جانعا باتاتىن ءىس-وقىرمان نازارىنا ىلىنبەي ەلەۋسىز قالۋ. ءبىز وسىدان  الاڭدايمىز. سورە تولى كىتاپ تۇرعانىمەن، گازەت-جۋرنال مەن راديو-تەلەۆيزوردا ايقايلاپ جاتقان ۇگىتشىڭ بولعانىمەن، شىعارماڭدى قولعا الىپ وقيتىن ادام شىقپاي قالسا، قۇي مويىندا، قۇي مويىنداما، «كوڭىلدى بولام» دەسەڭ دە بولا المايسىڭ. جاسىرارى جوق، مەن دە سوندايمىن، ءاربىر جاڭا ەڭبەگىم وقىرمانمەن بەت كورىسكەن سايىن الاڭداۋمەن جۇرەم. ءوز-وزىمنەن قوبالجىپ، بەيمازا كوڭىل كۇي كەشەمىن. سودان قاشان ءبىر جاقسى لەبىز ەستىگەنگە دەيىن وسى مازاسىز كۇيدەن ارىلا المايمىن. مىنە، سول ءۇشىن، نە جازسام دا وقىرماندارىمدى جالىقتىرماۋدىڭ امالىن  ىزدەيمىن،  ولاردى قىزىقتىرۋعا تىرىسام...

  _ شىعارمالارىڭىزداعى قايسى كەيىپكەرلەرىڭىزگە جانىڭىز جاقىن؟ جولىعىپ تۇراتىن،جاراسىمدى قارىم-قاتىناسپەن ارالاسىپ تۇراتىن، حات – حابار الىسىپ تۇراتىن كەيىپكەرىڭىز بار ما؟

  -وزىڭە دە ءمالىم، مەنىڭ شىعارمالارىمنىڭ نەگىزگى ارقاۋى – اۋىل -قىستاق، ناقتىلاپ ايتسام، ەگىنشى-مالشىلاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى بولدى. ونىڭ سەبەبى دە تىم قاراپايىم: «قازاندا نە بولسا، شومىشكە سول ىلىنەدى» دەگەن بار. مەنىڭ كوپ  ءومىرىم سول اۋىل-قىستاقتا، سول قاراپايىم ەگىنشى-مالشىلاردىڭ اراسىندا وتكەندىكتەن، بار بىلەتىنىم دە  سولاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى،سوسىن، ولاردى جازباي نەنى جازايىن؟...   ءسويتىپ، اينالامداعى تانىس-بىلىستەرىمنىڭ، دوس-جاراندارىمنىڭ توسىن بىلىنگەن ءومىر كەشۋلەرىن، قيلى-قيلى مىنەز-قىلىقتارىن جازدىم. كوركەم ادەبيەت بولعان سوڭ، شامامنىڭ جەتۋىنشە وڭدەپ-سىرلاعان بولدىم. ءبىراق،«سۋ جاردان اسسا دا،  تالدان  اسپايدى» ەمەس پە، ايتسە دە، تىم اسىرەلەۋگە بارا المادىم. اق-قارا بوياۋىن بۇزباي، قاز-قالپىندا كورسەتتىم. پەندەنى پەندە بەينەسىمەن ورتاعا شىعاردىم. ءبىر عاجابى، كىمنىڭ ءومىر كەشىرمەسىن،كىمنىڭ توسىن مىنەز-قۇلقىن جازسام دا، ولاردىڭ بىردە-ءبىرى ماعان رەنجىپ كورگەن ەمەس، باياعى دوستىق پەيىلدەرىنەن جازباي ارالاسىپ ءجۇردى. ءتىپتى، كەمەل  قۇرداسىم  جولىققان  سايىن:   «ەي،توپاس (مەنى سولاي اتايتىن)،سەنىڭ  اتىڭدى راحىمباي ەكەۋىمىز شىعاردىق، ءبىزسىز كۇنىڭ قايدا؟!» دەپ دۇرىلدەپ قوياتىن. بۇگىن سول قالامىما قۋات باعىشتاعان اياۋلى جەرلەستەرىمنىڭ ءبىرتالايى و دۇنيەلىك بوپ كەتتى. ءبىراق، ولاردىڭ بالا-شاعالارىمەن ءالى كۇنگە بايلانىسىمدى ۇزگەمىن جوق. كەشە عانا قاعاز جەڭگەمنىڭ كەلىنى مەن نەمەرەسى حال-جاعدايىمدى سۇراپ تەلەفون شالدى... مۇنىڭ سەبەبى، بالكىم، «تۇلپاردىڭ ءوز  تۇياعى  وزىنە  باتپايدى» دەگەندەي، ولاردىڭ مەنى ءالى دە      «ءوزىمىز» دەپ سانايتىندىعى بولۋ كەرەك. ءيا، سولاي بولعاي...

  _ بىردە تەلە جۇرگىزۋشىسىنە بەرگەن سۇحپاتىڭىزدا: مەنىڭ شىعارمالارىمداعى اقىل-ويىم، پاراسات پەن پايىم قورىتىندىلانعان شىعارمام «تۇلپاردىڭ سوڭعى تۇياعى» دەپ قالدىڭىز. وسى ءسوزىڭىزدىڭ ارقاۋىن تاراتىپ ايتىپ بەرىڭىز شى؟

  _ جاس قۇرعىر ءبىرتالاي جەرگە بارىپ قالعان ەمەس پە، بۇل ءسوز،بالكىم، ەسىمنەن كوتەرىلىپ كەتتى، بولماسا،ءوزىڭ سول ءسوزدىڭ ۇزىن ىرعاسىن عانا ەستە ساقتاپ ايتىپ    وتىرسىڭ، ەكىنىڭ ءبىرى.

  مەن  بۇلايشا كەسىپ-ءپىشىپ،«اقىل-ويىم، پاراسات  پايىمىم  قورىتىندىلانعان شىعارمام-‹تۇلپاردىڭ سوڭعى تۇياعى›» دەپ ايتپاعان سياقتىمىن. ولاي دەگەن بولسام،كەشىر،قاراعىم. ول ءبىر    اعاتتىق.

  نەگە دەسەڭ،ەلۋ جىلدان استام ادەبيەت شەرۋىندە ءىز قالدىرعان ءبىر جازۋشى بۇلايشا ءبىر شاعىن  حيكاياتتى «كورگەن-باققانىم وسى» دەگەندەي سويلەۋى ورىنسىز بولادى. اۋەلى، ءوزىنىڭ بار ادەبي تابىسىن ءوز قولىمەن جوققا شىعارعاندىق ەسەپتەلەدى. شىنىمدى ايتار بولسام، بۇل شىعارمانى  حيكايات-پوۆەستەرىم   ىشىندەگى ەڭ ءساتتى شىققان شىعارما دەپ تە ايتا المايمىن. ءبىراق،قالايدا بۇل شىعارمادا وقىرمانعا وي سالاتىن ءبىر توسىن وقيعا باياندالدى. ول- جانە دە سول ءوز اۋىلىمدا وتكەن وقيعا. وسىنى قالاي بەينەلەۋ جونىندە ۇزاق ويلاندىم. ول قىرىنان، بۇل قىرىنان جازىپ كورگەن دە بولدىم. وزىمشە اقىل-ويىمنىڭ، ادەبي تاجىريبەمنىڭ سارابىنا سالدىم. سودان بارىپ قازاقتىڭ اتبەگىلىك ونەرى، تۇلپارعا دەگەن ەرەكشە قۇرمەتى مەن ساعىنىشىن سول توسىن وقيعامەن بىرلەستىردىم. تازا قاندى عانا ەمەس، بويىندا تۇلپاردىڭ تازا قاسيەتى ساقتالعان جۇيرىكتى دارىپتەدىم. بار ويىم وسى عانا. ال وقىرماننىڭ ءار ءتۇرلى جورامالعا بارۋى باسقا ءبىر ماسەلە.  ەگەر حيكاياتتارىمداعى پاراسات-پايىمدى بايقاعىلارىڭ كەلسە،«جاسىل باقشانى» وقىپ كورسەڭىزدەر،بالكىم، سودان كەيبىر وي ۇشقىندى بايقاپ تا قالارسىزدار...

  _ شىڭعىس ايتماتوۆ اۋىزعا الىنسا،سوناۋ شالعايداعى قىرعىز اۋىلى شەكەر ايتىلادى. وقىرماندارىڭىز ساربۇلاققا بارا قالسا،مىندەتتى   تۇردە   شىعارمالارىڭىزداعى اۋىل كورىنىسىنەن كوز  ايدىن  بولۋعا  اڭسارى  اۋىپ،كەيىپكەرلەرىڭىزبەن جولىعىسىپ قالارداي كۇي كەشەتىنىن اڭگىمە ەتىپ جاتادى. ءسىز جونىنەن تاۋلى اۋىل ساربۇلاق تا قاتار ايتىلادى. اۋىلعا بارىپ تۇراسىز با؟اۋىل سىزگە  قانداي  قۇندىلىقتارىمەن ارداقتى؟

  _ ۇياتقا جولداس بولماۋدى ويلاساق، قاي-قاشان دا بويىمىزعا ولشەپ تون ءپىشۋدى ۇمىتپايىق. قانداي ءوزىمشىل بولساق تا، مەنشە، شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ تونى ماعان جاراسپايدى. شىڭعىس كىم، مەن كىم؟ الەم ادەبيەتىنىڭ ءبىر الىبىمەن، تىم بولماسا،تۇتاس قازاق ادەبيەتىنە تولىق تانىلماي جۇرگەن ادەتتەگى ءبىر «اۋىل اراسىنىڭ» قالامگەرىن سالىستىرا سويلەۋ وزگە ەمەس، ەستىر قۇلاقتىڭ وزىنە ورەسكەل. ءبىراق، اتا مەكەن  جونىندەگى ءسوز باسقا. اناۋ الەمدىك   بيىكتىڭ ءبىرى-حانتاڭىر دە تاۋ، مىناۋ ءبىزدىڭ اتىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيتىن ايعايىمىز بەن اقتاسىمىز دا تاۋ. وسى ماعىنادان العاندا، ءبىزدىڭ تاۋلى قىستاق ساربۇلاعىمىز دا ەشبىر جەردىڭ «شەكەرىنەن» كەم   ەمەس. بۇل ارادا دا نە ءبىر ءدۇبىرلى وقيعالار وتكەن. بۇل اراعا دا نە ءبىر ايتۋلى تۇلعالاردىڭ كىندىك  قانى  تامعان. مەن بالا جاسىمنان اپپاق اپامنىڭ،قايىپبەك پەن دانەشتىڭ اندەرىن، تەرگەۋسىز اتام مەن شەجىمبەك اكەمنىڭ كۇيلەرىن تىڭداپ ءوستىم. ساربۇلاقتىڭ ءمولدىر سۋىنا شومىلىپ،الما-ورىگىن ەمىن-ەركىن جەپ، ايۋدان قورىقسام دا ورماننىڭ قالىڭ نۋىنا كىرىپ تاڭقۋراي تەردىم، تابيعاتتىڭ نە ءتۇرلى عاجايىپ قۇبىلىستارىن كوردىم، سەزىندىم. وسىنىڭ ءبارى ماعان شابىت بەردى. ساربۇلاعىمنىڭ سۋىنىڭ  سىلدىر  ءۇنىن  ەستىپ    وتىرىپ،الىس-الىسقا قيال  قۇسىن  ۇشىردىم. قينالعان شاعىمدا جانە وسى اتا مەكەننەن پانا تاپتىم. تالاي-تالاي تابىستى شىعارمامدى دا وسى ارادا جازدىم. قويشى ايتەۋىر،ساربۇلاقتىڭ ءوزىم ءۇشىن بولعان قادىر-قىمباتىن ايتىپ تاۋىسا المايمىن. قانشا بارسام دا سۋىنا ءشولىم،اڭگىمەسىنە قۇلاعىمنىڭ قۇرىشى قانىپ كورگەن جوق. ءيا، ساربۇلاق مەنسىز دە داڭقتى،ساربۇلاقتىڭ اتىن مەن شىعارعام جوق،مەنىڭ اتىمدى ساربۇلاق شىعاردى...

  _ ەڭ ۇزاق ۋاقىتىڭىزدى الىپ،قول بايلاعان شىعارماڭىز قايسى،قانشا ۋاقىتتا جازىپ بولدىڭىز؟ادەتتە جازۋعا قانداي مەزگىلدى تاڭدايسىز؟ دراما،كينو سەنەرياسى سياقتى جانرلاردا شىعارما جازۋعا قىزىقپادىڭىز با؟
_ مەنىڭ كوپ ءومىرىم اۋىر تۇرمىس ارباسىن ۇزدىكسىز سۇيرەپ، تىرلىك كۇيبىڭىمەن ءوتتى. تارىمدا  ءجۇردىم، قايتىپ كەپ  ەگىنشى  بولدىم،قىزمەتكە ورالعان سوڭ دا اسپاي-ساسپاي وتىرىپ بىردەمە جازۋعا جاعداي كەلمەدى. سويتسە دە تۋىلا قالعان ورايدى قالت جىبەرگەم جوق، كوبىنشە بالا-شاعانىڭ ابىگەرى باسىلعان تۇنگى مەزگىلدەردى پايدالاندىم. انە-مىنەگە جىبەرمەي، تەز جازعاندارىم دا، ايدان ايعا،جىلدان جىلعا سوزىلعان شىعارمالارىم دا بار. اۋەلى، جيىرما-وتىز جىلدان بەرى سوڭعى نۇكتەسى قويىلماعان جازبالارىم دا جوق ەمەس. مىنە قازىر الدىمدا     «شالعاي اۋىل تاڭدارى»،«كۇزگى شۋاق»،«بۇل جەردە دە تەڭىز بار» دەگەن سياقتى كولەمدى-كولەمدى حيكاياتتارىم جاتىر. ەگەردە ءتاڭىرىم ۋاقىت پەن دەنساۋلىق بەرسە،بالكىم، ولاردى اياقتاتىپ تا قالارمىن.

  ارينە،اتپايتىن تاڭ،اشىلمايتىن تۇمان جوق، كەيىنگى جىلداردا قىزمەت اۋرەشىلىگىنەن، تۇرمىس اۋىرتپالىعىنان موينىم بوسادى. جازىپ – سىزۋىما ەمىن-ەركىن ۋاقىت شىقتى. سوندىقتان قويىن قورالاپ، جوعىن تۇگەندەپ دەگەندەي كەشكى قاربالاستىقپەن جۇرگەن اناۋ مالشى قاۋىم سياقتى، مەن دە قازىر ويداعىنى سارقىپ،بىتپەگەندى سوڭىنا شىعارىپ كەتپەك بوپ جانتالاسىپ ءجۇرمىن. كوبىنشە كۇندىز جازامىن. اسىرەسە، كوكتەم مەن كۇز مەن ءۇشىن اسا جەمىستى مەزگىل سانالادى.

  مەن وسى كوپ جىلدىق ادەبيەت ساپارىمدا پروزادان وزگە جانرعا ات  ءىزىن سالا المادىم. ويتكەنى،«كۇرەسۋدى كۇش بىلەدى»، شاماما قارادىم. «تالاپتى ەرگە نۇر جاۋادى» دەگەن ءۇمىتتى سوزگە دە سەنىپ كەتپەدىم. نۇر جاۋسا شاماسى جەتەتىن ىسكە بەل بۋعان تالاپكەرگە جاۋار.  ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەي ورىندى-ورىنسىز جۇلقىنعاننىڭ بارىنە جاۋا بەرەتىن قايداعى نۇر!؟  بىلە  بىلگەنگە ادامنىڭ  ءومىرى دە،  رۋحاني   مۇمكىندىگى دە شەكتى. ەرەكشە جاراتىلعان ساناۋلى تالانتتار بولماسا،  ادەبيەتتىڭ بارلىق جانرىندا بىردەي تابىسقا جەتكەن جازۋشىنى ەستىپ-بىلگەن ەمەسپىن. اناۋ «ەكى كەمەنىڭ قۇيرىعىن ۇستاپ» ءجۇرىپ سۋعا  كەتكەن مىقتىلاردىڭ تالايىن بىلەمىن. سوندىقتان بار  كۇش-جىگەرىمدى وسى ءبىر جانرعا جۇمسادىم. «تىرناعا ىلەسكەن قارعانىڭ شاتى ايرىلادى» دەگەن ءبىر جىگەرسىزدەۋ ماتەلدى  ەسىمدە بەرىك ساقتادىم.

  _ شىعارمالارىڭىز جونىندە جازىلعان سىن ماقالالارعا قالاي قارايسىز؟

  _ سىن دەگەنىمىز قاراپايىم تىلمەن ايتار بولساق: ءبىر نارسەنىڭ كەلبەت – بىتىمىنە باعا بەرۋ دەگەن ءسوز. ۇلى اباي: «اتتىڭ سىنى» دەگەندە،اتتىڭ بويىنداعى ءمىنىن تەرمەلەپ جاتپاي، ونىڭ سىر-سىمباتىن  ادام قىزىعاتىنداي ەتىپ سۋرەتتەدى ەمەس پە. وسى ماعىنادان العاندا، ءبىر قالامگەردىڭ ەڭبەگىنە سىن جازىلىپ، لايىقتى باعا بەرىلۋى جاقسى ءىس. ءبىراق، الدە ءبىزدىڭ ادەبيەت قوسىنىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ءبىلىم ورەسىنىڭ  تومەندىگى؛بولماسا ءالى دە سول باياعى «سىن تەزىنە الۋ» دەگەن ۇر دا جىق ۇراننىڭ ۇرەيىنەن ارىلا المادىق،ەكىنىڭ ءبىرى، ايتەۋىر،سىن جونىندە بىركەلكى كوزقاراسىمىز بولماي ءجۇر.

بىرەۋىن «تاپسىرمامەن جازعان» دەيمىز،بىرەۋىن «جاداعاي ماقتاۋ» دەيمىز،ەندى ءبىر اشتى-تۇشتى پىكىرى بارىنا ءۇن-ءتۇنسىز تىجىرىنا قارايمىز. سويتسە دە ءومىر شىركىننىڭ ءبىزدى ەكى بەتكەيلىككە ابدەن ۇيرەتىپ جىبەرگەندىگىنەن بولار،جانە دە «سىن جوق» دەپ سىندى ساعىنعانداي راي تانىتامىز. مۇندايدا ماقتاپ تا  ەشكىمگە جاقپايسىڭ، «ءادىلىن ايتام» دەپ تە ەشكىمگە جاقپايسىڭ. سودان بارىپ كەيبىر سىنشىلارىمىزدىڭ  تاۋى  شاعىلادى،سۋى قايتىپ مايىرىلادى. ارينە، ولار دا پەندە، كەشكە دەيىن ەلمەن ىرىڭ-جىرىڭ بوپ ءجۇرۋدى كىم  قالايدى  دەيسىڭ، سوسىن،    «جاراسىمدىلىقتىڭ» جالاۋىن جەلبىرەتىپ شىعا كەلەدى. اينالاسىنا جاعىنىپ، مايموڭكە ماداق جازادى.

  ادەبيەت بىلىمىنەن ازدى-كوپتى ساۋاتى بارلاردىڭ ءبارى دە بىلەدى، ادەبي سىن-كوركەم ادەبيەتتىڭ ءبىر جانرى، اۋەلى، جەتەكشى جانرى. جالپى قازاق ادەبيەتى تۇرعىسىنان ايتار بولساق، بۇل جانردىڭ دامۋ ورەسى وزگە جانرلاردان كەم ەمەس. ەگەر شىن قادىرىن تۇسىنەتىن  بولساق، ادەبيەتىمىزدە ءبىلىمدى، سارابدال سىنشى دا جەتەرلىك. سونىمەن بىرگە جانە دە وزنىكىن عانا ءجون ساناپ،ءوزى  ۇناتپاعان  قالامگەردىڭ «سازايىن بەرۋگە» بىلەك  سىبانىپ  تۇراتىن  قىڭىراتپا سىنشىلارىمىزدىڭ بار ەكەنىن دە جاسىرا المايمىن. «جامان اڭگىمە،جامان ولەڭ بولعان جەردە، جامان سىن دا بولادى» دەپ بۇل جاعدايعا كەشىرىممەن قاراساق تا،امال نە،ادام كوڭىلى جانە دە رەنجيدى، جانە دە قاعىس-ءتۇرتىس تۋادى. سوندىقتان ءالى دە ايتارىم: سىنشىلارىمىز ءوز ەڭبەگىنە جاۋاپكەرلىكپەن قاراۋى  كەرەك. وزگەگە  جاعىنىپ، وزگەنىڭ    «سازايىن بەرمەك»  بوپ الابۇرتىپ  ءجۇرىپ، بار جازعان-سىزعان دۇنيەسىن قوق قىپ جىبەرمەۋىن تىلەيمىن.

  ءوز باسىم اۋىر-جەڭىل سىننىڭ بارىنە قۇرمەتپەن قارايمىن. سىنشىلارىمىزدىڭ ەلەپ-ەسكەرگەندەرى  ءۇشىن العىستان باسقا ايتارىم جوق. ولاردىڭ اشتى-تۇشتى پىكىرلەرىنىڭ ارقاسىندا ءوز ەڭبەكتەرىمدەگى ولقىلىقتاردى تاني الدىم.  ال،ءبىراق، ولاردىڭ ەشقايسىسىنا بۇل ويىمدى  اشىپ ايتپادىم. جاسىراتىنى جوق،     «جاعاتسىعاندىق بولا ما» دەپ ويلادىم. ونىڭ ۇستىنە،ولاردىڭ سىنىن مەن ءۇشىن ەمەس،مىنا تۋعان ادەبيەتتىڭ ارتىقشىلىق-كەمشىلىگىن باعامداۋ   نيەتىمەن جازىلىپ وتىر  دەپ  ءتۇسىندىم. ءالى سول ويدامىن.

  −شىعارماشىلىعىڭىزدا «ادەبيەت-اردىڭ ءىسى» دەيتىن قاعيدانى تياناق ەتىپ،تەمىرقازىقتاي  باعدارعا  بالادىڭىز،وسى جونىندە ايتىڭىزشى؟

  _ ادەبيەت قانا «اردىڭ ءىسى» دەۋ تىم شالاعاي كوزقاراس. مەنشە، ادام بالاسىنىڭ تىرلىك جولىنداعى بارشا تىربانىسى-اردىڭ ءىسى بولۋعا ءتيىس. ار دەگەنىمىز ادالدىق، كىسىلىك نامىس. قالىپتى ادام نە ىستەسە دە ار-نامىسپەن ساناسپاي قويمايدى. ال   ادەبيەتكە بولە-جارا مۇنداي تالاپتىڭ قويىلۋىنا،بالكىم، بەلگىلى ءبىر تاريحي ءداۋىردىڭ،بەلگىلى ءبىر وقيعالاردىڭ سەبەپ-سالدارى بولۋى دا مۇمكىن. نەگە دەسەڭ، ادەبيەتتىڭ قاي-قاشان دا ساياسيمەن،قوعامدىق قۇبىلىستارمەن شىرما-شاتۋ بايلانىستا بولىپ كەلەتىنى بار. بايلانىستا بولىپ قانا قويماي،ساياسيعا بەلسەنە قىزمەت اتقاراتىن كەزدەرى دە ءجيى كوزگە تۇسەدى. كەيدە ەرىكتى، كەيدە    ەرىكسىز تۇردە ار-نامىستان اتتاپ كەتەدى. سوندىقتان كوركەم ادەبيەت سىندى ادامزاتتىڭ  وسى  رۋحاني  بايلىعىنىڭ  تازالىعىن  ساقتاۋ  ءۇشىن  «ادەبيەت-اردىڭ ءىسى» دەپ دارىپتەۋ ورتاعا شىققان دا بولۋ كەرەك. ارينە، بۇل جەكە ويىم، ايتكەنمەن كوركەم ادەبيەت قانداي تاسىلمەن جازىلسا دا، شىندىق سۇرلەۋىنەن اداسپاۋعا ءتيىس. مەن ءوز الىمشە،وسىلاي باسۋعا تالپىندىم،ءبىراق ۋاقىت وتكەلىنەن    ءساتتى ءوتتىم بە، ءسۇرىنىپ كەتتىم بە،ول جاعى جانە ناعايبىل. ايتەۋىر،قالايدا باعدارىم ءتۇزۋ دەپ بىلەمىن.

  _ شىعارمالارىڭىز جونىندە تەرەڭنەن تولعانىپ،ورەلى سىن جازعان تۇرعانباي ورازعالي ۇلى: «اۆتور وسى كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتى مەن رۋحاني بولمىس-ءبىتىمىن ءوزارا سالىستىرۋ ارقىلى سىرباز كىسىلىك پەن كىسىلىكسىزدىكتى،يناباتتىلىق پەن ءپاتۋاسىزدىقتى،جاقسىلىق پەن جامانشىلىقتى تۇيىندەپ كورسەتىپ، وقىرمانىن ىزگىلىككە،يمانجۇزدىلىككە،رۋحاني  كەمەلدەنۋگە  شاقىرادى. سونى قاستەرلەۋگە،ۇلىقتاۋعا ۇندەيدى» دەپ  كوكەي تەستى ماقساتىن ءداپ باسىپ ايتقانداي،عاسىر توعىسىنداعى «رۋحاني كەمەلدەنۋدىڭ» باستى جاقتارى قايسى بولار؟

  _ قاي-قاشان دا تۋعان  ادەبيەتىمىزدىڭ اياق الىسىن ءجىتى باقىلاپ جۇرەتىن تالانتتى سىنشىمىز تۇرعانباي ورازعالي ۇلى مەنىڭ ەڭبەكتەرىم جونىندە كوپتەگەن ورەلى وي، جاقسى پىكىرلەر ايتتى. ول باۋىرىما العىستان باسقا ايتارىم جوق.  ول باۋىرىمنىڭ ماقالاسىنان الىنعان مىنا ۇزىندىگە كەلەر بولساق، بۇل ايتىلعان پىكىر،جاسالعان قورىتىندى مەنشە جالعىز مەنىڭ شىعارمالارىما ەمەس،جالپى ادەبيەتكە قاراتىلۋعا  ءتيىستى ورتاق ولشەم، وزگەرمەس تەمىرقازىق. مەيلى قانداي كوركەم شىعارما بولسا دا، جەتەتىن كومبەسى تەك بىرەۋ،ول ادام بالاسىن تاتۋلىققا، ىزگىلىككە، يمانجۇزدىلىككە ۇندەۋ، جاماندىقتان اراشالاۋ بولىپ تابىلادى. ەگەر مەنىڭ شىعارمالارىمنان دا سونداي ءبىر جىلت ەتكەن ەرەكشەلىك بايقالعان بولسا،وندا  وسى  ۇزاق ادەبي ساپاردى ەش تابىسسىز،ەڭبەگىم ەش،تۇزىم سور بوپ باسىپ وتپەگەن ەكەم دەپ ويلايمىن. ەندى مىنا «رۋحاني كەمەلدەنۋ» دەگەن پالسافالىق سۇراۋ ماعان ءبىراز تۇسىنىكسىزدەۋ جانە جاۋاپ بەرۋىمە قايقاڭ كەپ تۇر. بىلايشا ايتقاندا، مەن كوتەرە المايتىن شوقپار سياقتى. سوندىقتان «ايتقاننىڭ ءجونى وسى» دەپ بۇتتى-شاتتى بىردەمەلەردى تانتىپ،ءوزىمدى فيلوسوف كورسەتكىم كەلمەيدى. كەشىر قارعام، وسىمەن توقتاپ قالايىن.

  _ءتىل مەن ءدىلدىڭ ەتەنەلىگىندە،ءسىرا،قانداي سىر بار؟

  _ بۇل سۇراۋ قازىرگى كۇندە جاس بۋىننىڭ،اسىرەسە قازاقستان جاستارىنىڭ اراسىندا كوپ ءسوز بوپ جۇرگەن ماسەلە. بىلايشا ايتقاندا، ادەبيەتشىلەردى دە، باسقالاردى دا شارپيتىن ۇلتتىق ماسەلە. ءتىل-ءبىر ۇلتتىڭ نەگىزگى بەلگىسى، بوگەنايى. ءدىل بولسا ادامنىڭ كوڭىل كۇيى، كوزقاراسى. ءدىل تىلدىك بايلانىس ارقىلى ورنايدى. ءبىز ءوز انا تىلىمىزبەن  ءوزىمىزدى تۇسىنسەك، وزگە تىلدەردى ۇيرەنىپ وزگە ۇلتتارمەن  ارالاسامىز، تۇسىنىسەمىز،ءدىل جاعىنان جاقىنداسامىز. قازىر كەيبىر دامىعان ۇلتتاردىڭ،ۇزدىك زيالىلاردىڭ باسىم كوبىنىڭ بىرنەشە ءتىلدى ەركىن  مەڭگەرگەنىن ەستىپ تە، كورىپ تە    ءجۇرمىز. 

سوندىقتان  ءبىزدىڭ  قالامگەرلەرىمىز اۋىل الدىنداعى كىشكەنە توبەشىكتە وتىرىپ اپ،وزدەرىمەن وزدەرى بوپ دۇرىلدەيتىن اقساقالدارىمىز ءتارىزدى كۇي كەشپەي، كوپ ءتىل ۇيرەنۋى،مەڭگەرۋى ءتيىس.

  سوسىن،ادەبيەتتىڭ الەمدىك وزىق ۇلگىلەرىنەن  ەركىن  پايدالانىپ،قايىرىلىپ كەپ ءوز ادەبيەتىمىزگە نازار سالۋى،باعا بەرۋى كەرەك... ال، ەندى «ادەبي ءتىل» دەگەن باسقا ءبىر اڭگىمە. ءوز انا ءتىلىن،ءوز ادەبي   ءتىلىن ەركىن مەڭگەرۋ-ءبىر قالامگەر ءۇشىن جەتكەن كومبە سانالمايدى، ساۋاتتىق تالاپ قانا. كوركەم ءتىلسىز كوركەم ادەبيەت تە بولمايدى. قانشاما كەلەلى ويىڭ بولسا دا، كوركەم تىلمەن ايشىقتاي الماساڭ،ءبارى ءبىر وقىرمان نازارىنا ىلىنە المايسىڭ. سوندىقتان   ادەبي ءتىل-قالامگەر ءۇشىن  ەڭ  ءبىرىنشى وتكەل ەسەپتەلەدى. بۇل جونىندە سوناۋ ارعى عاسىردان قازىرگە دەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ تالاي-تالاي مارقاسقالارى مەن بىلگىرلەرى پىكىر ايتقان،ءتالىم بەرگەن. ەندى ولاردان اسىرىپ مەن نە دەمەكپىن؟شىنىن  ايتقاندا،ساقالىم بار دەمەسەم، مەن دە ءبىر ادەبي ءتىل ماسەلەسىندە ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ جۇرگەن قالامگەر ەمەسپىن. اقىل ايتۋ وڭاي، سول    اقىلدى وزىڭە قولدانۋ قيىن. مەن بولماسام دا ادەبيەتىمىزدە اقىل ايتاتىن قالامگەر جەتەرلىك... سويتسە دە، سۇراعان ەكەنسىڭ، ويىمداعىنى ىركىپ قالمايىن، مەنشە ءبىزدىڭ جۇڭگو قازاق ادەبيەتىنىڭ ءسۇرىنىپ جۇرگەن ەڭ وسال تۇسى-وسى ادەبي ءتىل ماسەلەسى. وزگەسى وزگە،اۋەلى، دەسەڭ قازىرگى «مەن، مەن» دەپ كەۋدە توقپاقتاپ جۇرگەن ۇلكەندى- كىشىلى مىقتىلارىمىزدىڭ كوبى-اق   ادەبي تىلگە نەمقۇرايدى قارايدى.   ءتىپتى، سونداي ءبىر استامدىقپەن   ادەبي ءتىلىمىزدىڭ قالىپتى نورماسىن قالاي بولسا سولاي بۇزادى. وزدەرىن جاڭا ءبىر ادەبي ءتىل قالىپتاستىرماق بولعان تۇلعا رەتىندە ۇيالماي-قىزارماي تانىستىرىپ جۇرەدى. سونان كەيىن «الدىڭعى اربا قالاي جۇرسە،سوڭعى اربا سولاي جۇرەدى» ەمەس پە، ادەبي تىلىمىزگە قۇرمەت ەتۋ دەگەندى تامام قالامگەر ۇمىتا باستادى.  «سيىر سۋ ىشسە،بۇزاۋ مۇز جالايدىنىڭ» كەرى كەلدى. ەگەر شىن مانىندە كەمشىلىكتەردى مويىنداپ،ادەبيەتىمىزدى ساپالى دامۋ جولىنا تۇسىرەيىك دەسەك،ۇلكەن-كىشىمىز تۇگەل ءوز شىعارمالارىمىزعا قايتادان ءبىر نازار سالايىق. ونان سوڭ قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ التىن قورى سانالاتىن «اباي جولى» رومانىن جانە ءبىر رەت وقىپ شىعايىق. ونان قالعانىن ءوز كىسىلىگىمىز بەن ءبىلىم دەڭگەيىمىزدىڭ تارازىسىنا قالدىرايىق... قالاي دەسەڭ سولاي دە، ءبىز ءۇشىن ەندى وسىدان وزگە كوركەم ادەبيەتىمىزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەر جول جوق...

  _ءسىز 1995-جىلى ساۋلەت توقتىبايەۆقا بەرگەن «ىلە  گازەتىندەگى» سۇحپاتىڭىزدا «ءالى ارنايى قالام تارتپاعان،ءبىراق ماتەريالدىق نەگىزى قالانعان تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى-تاريحي تاقىرىپ. تاريحي تاقىرىپ بولعاندا دا، جەكە ءبىر تاريحي ادامنىڭ ەمەس، قايتا حالقىمىزدىڭ ءومىرىنىڭ بەلگىلى تاريحي كەزەڭىنە كۋا بولارداي تاريحي شىندىق تاقىرىبى. مۇندا دا جەتە ءبىلۋ تالاپ ەتىلەدى. ال بۇل تۇرعىدان مەنىڭ وزىمە جانە باسقالارعا قوياتىن تالابىم وزگەشەلەۋ» دەپسىز. ەندەشە،سول كوڭىلىڭىزدەگى وزگەشە تالاپتاعىداي تاريحي تاقىرىپتارعا قالام تارتپادىڭىز با؟

  _ ءيا،سولاي دەگەنىم بار. ويتكەنى كوركەم ادەبيەتتىڭ نەگىزگى مىندەتى تاريح جازۋ بولماعانىمەن، تاريحي وقيعالاردى وزىنە ماتەريال قاينارى  ەتەدى. تاريحشى عالىمدار تاريحي وقيعالارعا تاريحي كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلسە،جازۋشىلار  كوركەم   ادەبيەتتىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا بايلانىس جاسايدى. وبراز سومدايدى، ارتىقتاۋ دا كەتەدى، اسىرەلەۋگە بارادى. ارينە، مۇنداي شىعارمانىڭ بازارى كۇسەت، وقىرمانى كوپ بولادى. نەگە دەسەڭ، قايسى وقىرمان بولسىن، بۇگىنگىدەن كورى كەشەگى وتكەن وقيعالارعا قىزىعادى، كەشەگى اتا-بابالارىنىڭ ءساتتى-ءساتسىز كەشۋلەرىن بىلگىسى كەلەدى. سوندىقتان كوپتەگەن قالامگەرلەر وسىنداي قوعامدىق تالاپتىڭ ىقپالىمەن تالاسا-تارماسا تاريحي تاقىرىپقا بەت بۇرىپ ءجۇر. ءبىراق، امال نە،«ءاۋ دەگەننىڭ ءبارى ولەڭ ەمەس» دەگەندەي، جازىلعان تاريحي شىعارمالارىمىزدىڭ باسىم كوبى وقىرمان كوڭىلىنەن شىقپاي قالعان سياقتانادى. سوندىقتان «اتتەگەن-ايىمىز» جەتەرلىك. بوي جەتپەيتىن بيىك بار،ءتىل كەلمەيتىن ەجىك بار ەمەس پە،ايتاتىن ءۋاجى كۇردەلى، شارپيتىن كولەمى كەڭ مۇنداي تاقىرىپ كىم كورىنگەننىڭ يلەيتىن پۇشپاعى  ەمەس. مەن قاي-قاشان دا ءوز  شاما-شارقىمدى مولشەرلەپ ۇيرەنگەندىگىمنەن،بۇل جولمەن اپىل-عۇپىل جونەپ بەرۋگە  تاۋەكەل  ەتپەدىم،الدى-ارتقا قاراپ،باسۋعا ىڭعايلى جول ىزدەدىم. الگى ءسوزىم  وسىنداي   ويلانىپ-تولعانىپ جۇرگەن شاعىمدا اۋزىمنان شىققان. قازىر سول ارمانداعان ويىمدى ورىنداپ شىققاندايمىن. وسى جىل ىشىندە وقىرمانمەن بەت كورىسپەك بوپ وتىرعان «امانات» اتتى تريلوگيام سونىڭ ايعاعى. بۇل ەڭبەگىم مەنىڭ جازۋشى رەتىندە زاماننىڭ بولمىس-ءبىتىمىن قالاي تۇسىنگەندىگىمدى، تاريحي تۇلعالار مەن تاريحي  شىندىقتى قالاي بەينەلەگەندىگىمدى  انىق كورسەتىپ بەرەدى دەپ ويلايمىن. بار ايتارىم وسى.

سۇحپاتتاسقان-ەكپىن اجىمبەكوۆ



رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn