ەەڭ جاڭا مازمۇندار
جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ قىزمەتىن اقىلداستى، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ مەن ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ قىزمەتىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ ويداعىداي ىستەۋ جونىندە ورنالاستىرۋ جاسادى
ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنە قامقورلىق جاساپ، ولاردى ايالاپ، ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىزگىلىگىن ارداقتايمىز
باعىتتامالى كومەكتەسۋ ارقىلى شەشۋشى جەڭىسكە كۇش توپتايىق
ايماعىمىز ءتۇرلى شارا قولدانىپ، كوكونىسپەن قامداۋدى قامتاماسىز ەتتى
قوعامداعى قاۋىمنىڭ ماسكى ىستەتۋ تۋرالى باعدارلاما
اسقاق جىگەردى ساقتاپ، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ توسقاۋىل شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە باتىل قول جەتكىزەمىز
رايونىمىزدىڭ كوپتەگەن تاراۋلارى شارا بەلگىلەپ، ىندەتكە قارسى اتتانۋدىڭ ءبىرىنشى شەبىندەگى قىزمەتكەرلەرگە قامقورلىق جاسادى
ءبىرىنشى شەپتە ەرلىكپەن شايقاس جاساپ جاتقان كومپارتيا مۇشەلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ولاردىڭ جاستىق كوكتەمى «ىندەت» پەن شايقاستا الاۋلادى
«84» زارارسىزداندىرۋ سۇيىقتىعىن ورىندى پايدالانايىق
ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىن قورعاۋعا، ولارعا قامقورلىق جاساۋعا، ولاردى ايالاۋعا، ءسوزسىز، وسكەلەڭ ءمان بەرىپ، ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىندەتتى جەڭۋ كۇرەسىنە ۇزدىكسىز ساۋ - سالامات ات سالىسۋىنا شىنايى كەپىلدىك ەتۋ كەرەك
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى نۇسقاۋىنىڭ رۋحىن ىشكەرىلەي ۇيرەنىپ، دايەكتىلەندىرىپ، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ توسقاۋىل شايقاسىنىڭ جانە كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە باتىل قول جەتكىزۋ كەرەك
ءبىرىنشى شەپتە شايقاس جاساپ جاتقان الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ايماقتىق جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ-تىزگىندەۋ ورتالىعى لاباراتورياسىندا ۆيرۋسپەن «بەتپە-بەت شايقاس»جاساپ جاتقان لابارانتتار
ۇيدە وتىرىپ ۇيرەنۋدە كوزدى قورعاۋ ءبىرىنشى ماسەلە
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدى جانە ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدى عىلمي ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، جۇمىس باستاۋدى، ءوندىرىستى قالپىنا كەلتىرۋدى حاۋىپسىز، ءتارتىپتى ىلگەرىلەتىپ، تۇتاس جىلدىق نىسانا مەن مىندەتتەردى قۇلشىنا جۇزەگە اسىرۋ كەرەك
ءبىرىنشى شەپتە شايقاس جاساپ جاتقان الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ كەزىندە كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ ءتۇيىندى قىزمەتىن ورنىقتى ىلگەرىلەتۋ كەرەك
شاۋەشەك قالاسى: ىندەت جاعدايى «كوجە-قاتىققا» ىقپال جەتكىزە المادى
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدىڭ جانە ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ نىساناسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قوس جەڭىسىنە قول جەتكىزۋ سىندى قاتاڭ شايقاستى باتىل جۇرگىزەيىك
ۇلكەن شايقاستا اۋەلگى ماقساتتى، بورىشتى امالياتتا ايگىلەپ، ۇلكەن سىناقتا تولىمدى جاۋاپ قايتارايىق
رايونىمىزدىڭ قامداۋ - ساۋدا جۇيەسى ءتۇرلى شارالار قولدانىپ اۋىل شارۋاشىلىق ماتەريالدارىمەن قامداۋدى قامتاماسىز ەتتى
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ ماماندارى: عىلمي، ۇيلەسىمدى بولۋ، كوزسىزدىكپەن ىستەتپەۋ، قالىپتان تىس قورعانباۋ
قىسىلتاياڭ كەزەڭدە وزىندىك قاسيەتتى ايگىلەپ، ”ىندەت“پەن شايقاسۋدىڭ ءبىرىنشى شەبىندە پارتيا تۋىن جەلبىرەتتى
ەكونوميكانىڭ ورنىقتى اينالىمىن جانە قوعامنىڭ جاراسىمدىلىعىن، ورنىقتىلىعىن ساقتايىق
قايتا ورالۋ ساپارىنداعى قورعانۋ باعدارلاماسى
شينجياڭداعى ەگىنشى - مالشىلاردىڭ ءۇي تىرلىگىنە نازار سالىڭىز
ەلەۋلى ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ - باسقارۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ كەرەك
ورتالىق كوميتەت ساياسي بيۋروسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ ءماجىلىسى جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنە توتەپ بەرۋ قىزمەتىن زەرتتەگەندە سويلەنگەن ءسوز
قالىپتى ەكونوميكالىق، قوعامدىق ءتارتىپتى شىنايى قورعايىق

كوسەم ءسوزدىڭ كوك نايزاسى

جولدانعان ۋاقىتى : 2015/6/17 17:29:25

(اقيىق اقىن قۇرمانبەك زەيتىنعازى ۇلىن ەسكە الۋ)

قايرات ساۋىت ۇلى

  «قازاق شەشەندەرى جانە شەشەندىك سوزدەر» اتتى جەلىلەس كىتاپتىڭ باسپا الدىندا تۇرعان بىرەۋىندە اقيىق اقىن قۇرمانبەكتىڭ ەل ىشىندە ايتىپ كەتكەن تاپ بەرمەدەگى تاپقىر دا ۇتقىر سوزدەرى، شەشەندىك  لەبىزدەرى،ولەڭدەرى،ءازىلى،شەشەندىگى،ءسوز تاپقىشتىعى،قاعىتپالىعى،قاراتپالىعى،يۋمەرلىگى،شاپشاڭدىعى ونىڭ ناعىز تاپ بەرمەنىڭ تارلانى ەكەنىن بىلدىرەدى. ارينە،تاپ بەرمەنىڭ تارلانى اتانعان قۇرمانبەككە ءتورت-بەس اۋىز ولەڭ قۇراۋ تۇكتە قيىن شارۋا ەمەس. ايتسەدە،ءسوز ويىنى  باسقا ۇلتتاردا قاراپايىم قارا سوزبەن  قاعىتۋ،قاعىسۋ  ارقىلى ءازىل - قالجىڭ،كۇلدىرگى رەتىندە تانىلعان بولسا،قازاقتا قارا سوزدەن  گورى ولەڭمەن ىرعاعىنا كەلتىرىپ،وڭمەنىنەن  وتكىزىپ،ۇيقاسىن  تاۋىپ،ءمانى مەن  ماعىناسىنا  جەتكىزىپ،ءازىلى مەن قالجىڭىنىڭ قارىمجىسىن كەلتىرىپ،شەشەن ءتىلى مەن تۇيرەۋىش ءسوزىنىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ،تىڭدارمانىنىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ كەتىپ جاتادى... دەسەدە،قولىما تۇسكەن « قۇرمانبەك  سويلە  دەسەڭ  قينالعان با» دەپ باستالاتىن  تاپ  بەرمەدەگى  تاپقىر ولەڭدەرى الدىڭعى ەستىپ،وقىپ جۇرگەن تاپ بەرمە شەشەندىكتەرىنەن وزگەشە بولىپ كوزگە شالىنادى. سول ولەڭدەرىنىڭ جىلىك مايىن شاعىپ،جىنتىكتەپ كورەيىك.

  بىردە بىرنەشە ونەرپاز التاي قالاسىندا قۇرمانبەكپەن كەزىگىپ قالادى. ءبىراز وتىرۋدىڭ ءجونىن قالاي كەلتىرەمىز دەپ تۇرعاندا،سەتەرقان وگىزباي ۇلى دەرەۋ اسحاناعا،وڭاشا ۇيگە ورنالاستىرا قويادى. ۇيگە كىرىسىمەن ءىلۋلى تۇرعان دومبىرانى قولىنا العان قۇرمانبەك:

«تىرلىك پەن تىنىسىمىز ەگىز قايىڭ،
نە كۇيەمىن ەرىكسىز،نە مۇزدايمىن.
دىر-دۋماننىڭ دۇكەنىن قۇرماساڭدار،
قىل ىشەگى ۇزىلگەن قوبىزدايمىن.
كوپپەن بىرگە كوسىلگەن كوڭىل شىركىن،
ۇقسايدى ەكەن شالقىعان تەڭىزگە ايدىن.
تەگىنەن بە،بىلمەيمىن گەنىنەن بە،

  بالاسى تۇگەل پىسىق وگىزبايدىڭ» دەپ دۋماندى ءدۇر ەتكىزىپ باستاپ جىبەرەدى. مىنە،بۇل اقىن جانىنىڭ كۇيكى تىرلىك،كۇيبىڭ جۇمىس ءۇشىن ەمەس،كوپپەن بىرگە ءومىر جارمەنكەسىندە اقىلى مەن ناقىلىن ايتىپ جۇرەتىنىن ىجداعاتتاۋ ارقىلى  ارتىن ازىلمەن ادىپتەپ كەتە باراتىن تاپ بەرمەدەگى شەبەرلىگى. الدىڭعى ءتورت جولى اقىن جانىنىڭ كوپشىل جان ەكەنىن،ونىڭ سيى مەن سياپاتى،ريتىمى،جەلىسى،ماپەلەۋى،باپتاۋى،قۇرمەتى مەن قۇدىرەتى بار سىرلى دا سىندى،قاسيەتتى دارا ونەر ەكەنىن قازاقتىڭ سان تاريحتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ،جىرىن جىرلاپ كەلگەن قوڭىر قوبىزىمەن ۇندەستىرە كەلىپ،سوڭعى ءتورت جولىن سول مايدان،سول توپتىڭ نازارىنا قاراي بۇرادى دا كۇلكىنىڭ كۇيمەسىنەن ادەمى قالجىڭ مەن ءازىلدى توگە سالادى. مۇندا،قىسقا ءارى نۇسقا ايتۋ،ءازىلدى ۇرىمتال جەرىنەن ۇستاۋ باستى ماقسات ەتىلەدى دە وتىرعان ورتاسىنىڭ دۋمانىن اسىرادى. بۇل قۇرمانبەك سالعان تاپ بەرمەدە تاۋىپ ايتاتىن ءازىل-قالجىڭ ارالاس كەلەتىن شەشەندىك ءسوز  ونەرى  ۇلگىسىنىڭ  ءبىر ءتۇرى ەدى.

  قۇرمانبەك سالعان تاپ بەرمەنىڭ تارلانى اتىمەن كەلەتىن شەشەندىك ءسوز ۇلگىسىنىڭ ەندىگى مەن ايتقالى وتىرعان ءتۇرى «كوك نايزالى كوسەم ءتىل» دەپ وتىرعان تولعاۋ،تەرمە فورماسىندا كەلەتىن ومىرگە بولعان تانىمى،سىرلاستىعى،سيلاستىعى،اقىلى،ناقىلى،كىسىلىك پەن كىشىلىكتى تانۋعا باۋلۋى،ادامگەرشىلىكتى دارىپتەۋى،ادالدىقتى  ارداقتاپ،ارامدىقتىڭ شامىنا ءتيىپ سىنداۋى... ءبارى-ءبارىن دە ەكپىندەتىپ،ەلەڭدەتىپ،ەڭىستەتىپ،ەلەۋرەتىپ،نوسەرلەتىپ،داۋىلداتىپ،جالىنداتىپ كەلە جاتاتىن توكپەلىگى تۋرالى ءسوز بولادى. كوبىندە مۇنداي جىر ناق مايداندا،توي-دۋماندا،شارشى توپتىڭ الدىندا،شاعىن قوناعاسىدا،كىسىلىكتى كىسىلەردىڭ ءوزىن ارناۋلى ۇيىنە ىزدەپ بارعان تۇستارىندا نەمەسە ءمالىم ءبىر تۇلعانىڭ تاقىرىپ بەلگىلەپ بەرىپ سىناۋىندا بولادى دا الدىن الا دايىندىقسىز-اق ناق مايداندا توكپەلەيتىندىكتەن،وسى ولەڭدەرىنىڭ باسقى جولى ايتپاقشى ويىنىڭ بەتاشارى نەمەسە تاقىرىبى بولىپ تۇراقتانىپ قالا بەرەدى ەكەن. مىسالى،«قۇرمانبەك سويلە دەسەڭ قينالعان با»،«بالالار ولەڭ ايت دەپ سۇراماسىن»،«قۇرداسىن قاقتاپ،قۇربىسىن ماقتاپ »،« قالاعانىڭ شالىڭنىڭ قارا قوسى »،« قادىرلى سولتىكەنىم،ايدارقانىم »،« ۇلىم سەنىڭ قىزىعىڭدى كورسەم دەپ »  سياقتى ولەڭدەرىنىڭ ومىرشەڭدىك  قۇنىن،قوعامدىق  تاربيەلىك ءمانىن،ادەبي ءتىل قولدانۋ نەگىزىن،ۇيقاسىن ت.ب لارىن وتە جوعارى باعالاپ وتىرعان جايىم بار.

  ەل تىلەگىن ەكى ەتپەيتىن قۇرەكەڭ «ايت» دەسە بولدى ەكىلەنبەي اعىل-تەگىل اعىتىلىپ وتىرادى. بىردە ءمالىم ءبىر دابىرالى جيىندا قۇرمانبەكتىڭ تاپ بەرمەدەگى تاپقىشتىعىن تىڭداۋعا اڭسارى اۋعان جۇرتقا  بىلاي دەپ اعىتا جونەلگەن ەكەن:

«قۇرمانبەك سويلە دەسەڭ قينالعان با،
جەرىم كوپ سىندالعان دا،سىنالعان دا.
قاۋمالاپ قالىڭ جۇرتىڭ وتىرعاندا،
نە جەتسىن ەكى ايتقىزباي ءتىلدى العانعا.
بالسىنبە،‹بارەكەلدى› دەگىز ەلگە،
ۇمىتپەن ۇلكەن-كىشى جينالعاندا.
مەيىرىن پەيىلىمەن كىم بەرەدى،
تىندىرىپ تاستاعانداي بۇلدانعاندا.
ەلگەزەك ەلىڭ ءۇشىن توككەن تەرىڭ،
ۇقسايدى ءجۇزدى بەرىپ،مىڭدى العانعا.
ورتادان ويىپ جۇرتىم ورىن بەرسە،
پاتشالىق تاقتان ارتىق مي بار جانعا.
كەشىرىم ەتەدى ەلىڭ كەڭشىلىكپەن،
شەشەننەن ءسوز،شەبەردەن ءمىن قالعاندا.
ايتقاننىڭ اقيقاتتى ايىبى جوق،
تالعايتىن تارازى بار شىن-جالعانعا.
بايتاق ەل باۋىرىڭا پانالايىن،
ايبارلى اسقار تاۋداي تۇلعاڭ باردا.
وزىمدە ەركىمنەن تىس ەمىرەنەم،
ەتەنە ەل ءومىرى جىرلانعاندا.
      ...........................
جەرىم جوق نەسىبەدەن قۇر قالعان دا.
جۇرەگىم اۋزىمدى اشسام كورىنەدى،
يمانداي سىرىمدى ايتام يلانعانعا.
كورگەم جوق ەلىم باردا ەڭسەم ءتۇسىپ،
باتىرداي باعى جانعان مىڭ مايداندا.
نە جەتسىن ەندى كەلەر ۇرپاقتاردىڭ،
ەسىندە ەستەلىك بوپ جىر قالعانعا.
تولقىندا قالىقتاعان قايىعىڭنىڭ،
توقتاۋى قيىن ەمەس ءبىر قايراڭعا».

  قاراڭىز،اقىننىڭ ەلىمەن،جەرىمەن،حالقىمەن سىرلاستىعى دا،سيلاستىعى دا ەلىم دەپ بويىنداعى بارىن ۇلاعاتتاپ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋگە بورىشتار  ەكەنىن حالىقتىق ۇعىم،ۇلتتىق سانا  ارقىلى ادەمى  ىرعاق،تاماشا ۇيقاس،تارتىمدى ءسوز تىزبەكتەرى ارقىلى تەرمەلەپ وتەدى. تاپ  بەرمەدەگى  تاۋىپ ايتىلعان ءبىر نەمەسە ەكى شۋماق ولەڭمەن سالىستىرعاندا تاپ بەرمەدە شىققان مۇنداي جىرلارىنىڭ ويى ءورىستى بولىپ تىزبەكتەلىپ،شۋماقتالىپ،ءبىرىن-ءبىرى جالعاپ وتىرادى. ءومىر بولعان جەردە ءولىم دە بولادى. ءومىر وتكەل بەرمەس اعىندى  وزەن،الىپ تەڭىز-مۇحيت. ادام ايدىندا  جۇزگەن قايىق. ول تولقىن جارىپ ۇمتىلىس جاسايدى. وسى ۇمتىلىس ەلىم دەپ جاساعان ۇلىعاۋسار ۇلى ەڭبەك. ول ءماندى،ماعىنالى ەڭبەك بولسا،حالقىنا،ۇرپاقتارىنا،بولاشاققا تالماي جەتسە دەگەن ۇلى ارماننىڭ جەتەگىندە ءوزىنىڭ دە بۇل دۇنيەگە قوناق ەكەنىن،بويىندا بارىن،ءنارىن ەلىنە بەرىپ كەتسەم دەگەنىن،سوڭعىلارعا ۇلاعات ەتىپ جالعاسام  دەگەن ارمانى  مەن مۇراتى ەتىپ جەتكىزىپ وتىرادى.

  بىردە باستارى قوسىلا قالعان ءبىر ورايدا ءبىر توپ جاس جىگىت: «قۇراعا،داۋىسىڭىزدى ساعىندىق قوي» دەپ قولقا سالادى. سوندا دومبىراسىن قولىنا العان قۇرەكەڭ:

«بالالار ولەڭ ايت دەپ سۇراماسىن،
سۇراسا سويلەتەدى قۇراعاسىن.
      ...........................
ءومىردىڭ زاڭدىلىعى انە سولاي،
ءبىر قۋانىپ،ءبىر كۇنى مۇڭاياسىڭ.
تاعدىردىڭ دومناسىندا قايناعان سوڭ،
ءبىر كۇن تاسىپ،ءبىر كۇنى سۋالاسىڭ.
تىرلىكتىڭ باسەكەسى تىنىم بەرمەي،
ءبىر كۇن شارشاپ،ءبىر كۇنى تىڭاياسىڭ.
كورەسىڭ داۋلەتتى دە،بەينەتتى دە،
اجالدان امان جۇرسە مىنا باسىڭ.
     ...........................
وتكەن كۇن،كەتكەن وراي كەلمەس قايتىپ،
ومىرگە قايتىپ ەكى تۋا الاسىڭ.
وزىڭنەن وزگە جان جوق سەكىلدەنىپ،
ءبىر ىسكە قولىڭ جەتسە بۋ الاسىڭ.
‹ەلىرمە ەھە دەسە› دەگەن اباي،
ەڭكەيمەي ەلگە قالاي سيا الاسىڭ.
تاتۋ ءوت،قاتارىڭدى قادىرلەي ءبىل،
ءيت داعى تالامايدى ۇيالاسىن.
الدانبا از تىرلىكتىڭ الەگىنە،
جالعىز كۇن سىناتۇعىن پيالاسىڭ.
ادامعا ادام،دەنەگە جانىڭ قوناق،
كىم ءبىلسىن قانشا جاساپ جۇرە الاسىڭ.
تەر توكپەي تەگىن بەر دەپ تەلمىرۋمەن،
ەشكىمنىڭ الا المايسىڭ سىباعاسىن.
كۇلمەكتەي كوپ ىشىندە سۋ ۇرتتاعان،
كۇلىك جەپ ەز تىرلىكپەن كۇن الاسىڭ.
باعاڭدى حالىق ايتسا،تاريح ايتسا،
تاسىڭدى تارازىدان ۇعا الاسىڭ.
ايگىلى اقىل ويدىڭ الىپتارى،
تۇرعىزعان تىرلىگىندە مۇناراسىن.
بولعان سوڭ اقىل ارقاۋ،ءبىلىم دىڭگەك،
كوردىڭ بە مۇنارانىڭ قۇلاماسىن.
ۇلتىڭدى قور ساناما،تۋعان قازاق
الەمدىك الفارابي عۇلاماسىن.
بال اشقان باقسىداي-اق باس-اياقسىز،
قۇرمانبەك ايتىپ جاتىر قۇراماسىن.
اڭعال باس اۋىزشا وتتاپ اداسىپ ءجۇر،
تولتىرماي جازىپ-سىزىپ مۇراعاتىن.
قاڭباقتاي جەل ايداعان قايىعىڭدى،
كىم ءبىلسىن قاي جاعادان شىعاراسىڭ.
      ...........................
الپىستان اسقانىڭشا ايعاي سالىپ،
ەسىڭدى قاي زاماندا جيا الاسىڭ».

  مىنە،بۇل «بالالار ولەڭ ايت دەپ سۇراماسىن» دەپ تولعاۋ ۇلگىسىندە ايتىلعان قۇرمانبەك سالعان تاپ بەرمەنىڭ تاماشا ۇلگىسى. بۇل تاپ بەرمەدەگى تاۋىپ ايتقان  ايتۋ ۇلگىسى ءازىل-كۇلكىگە قاراعاندا ۇلاعاتتى وي،تارتىمدى پىكىر،تاربيەلىك رول وينايتىن تاماشا ءناسيحات،ايتۋلى اقىليا،كوركەم ناقىل ەكەنىن دە شۇبا جوق. مۇندا،ەزۋ تارتار كۇلكى،سىقاق،شىمشىما كوزگە شالىقپاعانىمەن،اقىننىڭ ۇزاق  جىلدىق  اقىندىق  ساپارىنداعى  ويعا ءتۇيىپ،بويعا جيىپ كەلگەن،شىنايى ءومىر تاجىريبەسىنەن كورگەن،قازىنالى حالىقتان سىڭگەن،اعا-بۋىن اقىن،جىراۋ،سال - سەرىلەردەن ۇلگى الىپ  ۇيرەنگەن  تاماشا ونەگەسى ارقىلى «بالالار» دەپ  ۇرپاقتارعا قالدىرىپ وتىرعان مۇراعاتى دا ەدى. اقىننىڭ اقىل-ويىنىڭ كەمەلىنە كەلىپ،تولىپ-پىسقان وي يىرىمى دە،تاپ  بەرمەدە  توكپەلەپ جەتكىزە الۋى دا وسى شىندىقتى راستايدى.

  اقىندار ايتىسىنىڭ دايىندىق جۇمىسىندا جۇرگەن قۇرمانبەك بىرنەشە سەرىگىن ەرتىپ شاشا دەگەن جەردەگى جەتى جىل بىرگە وقىعان ساباقتاسى ءارى قۇرداسىنىڭ ۇيىنە كەلگەندە ريزا بولعان قابىل شامبىل ۇلى اعىنان اقتارىلا كۇتەدى. ءازىل - قالجىڭ  اراسىندا  قابىل:   «ءجا،دوسىم،باس قوسىپ قالعانىمىزعا ءبىر ولەڭ ارناشى،باياعىداي تەبىنىڭ بار ما ەكەن» دەپ قۇرەكەڭدى تۇرتپەكتەيدى. سونداعى قۇرەكەڭنىڭ توكپەلەگەنى:

«ال تىڭدا،وتىرىسقا جىر ارناسام،
تالاپتان تابالاما شىعا الماسام.
    ...........................
سىنايتىن دا سيلايتىن،سىرلاس،مۇڭداس،
سەنىمدى سەندەي سەرىك تۋار قاشان.
قاپىدا ايرىلارسىڭ قاتارىڭنان،
قادىرىن،قاسيەتىن بىلە الماساڭ.
قاپاستا قامالعانداي قۇلازيسىڭ،
باس قوسىپ قۇربىلارمەن جۇرە الماساڭ.
بىرەۋگە ءبىر شاۋگىم شاي قۇيا الماساڭ،
بىرەۋدەن ءبىر قولاۋ تاي مىنە الماساڭ.
كوڭىلىن دوسىڭنىڭ دا تابۋ قيىن،
قولىڭنان قىل بۇلدىرگە شىعارماساڭ.
اعايىن الىپ-بەرىپ،بارىپ-كەلىپ،
اۋىل ءۇي ارالاسىپ تۇرا الماساڭ.
جامانداپ جاقىنىڭدى جاتقا ساناپ،
جانىنا بارعانىڭمەن سيا الماساڭ.
ەمىنىپ ەلدى كەزىپ،ەسىك اڭدىپ،
تيا الماي،سۇم ءناپسىڭدى تيا الماساڭ.
كۇلىك جەپ كۇنىڭ ءۇشىن كۇيبىڭدەگەن،
ۇيالما،ەز تىرلىكتەن ۇيالماساڭ.
اعايىن،الارىم جوق،ايتقان كەڭەس،
ءتىل الما،ەرىك وزىڭدە ءتىل الماساڭ.
اقىلسىز اقىماققا ەم قوناما،
ەتەك جاۋىپ،ەسىڭدى جيا الماساڭ».

  قاراڭىز،قانداي ادەمى ناقىلدار تىزبەگى دەسەڭىزشى. « تەڭ  تەڭىمەن، تەزەك     قابىمەن»،بەرەكە-بىرلىك،مەرەكە تىرلىكتى دارىپتەپ،«اعايىن تاتۋ بولسا ات كوپ،ابىسىن تاتۋ بولسا اس كوپ» دەگەن ۇلاعاتتى ويدىڭ ءنارىن،ءارىن  كەلتىرىپ،ءتىپتى دە  تەرەڭدەتە  تۇسكەندەي بولادى. كىسىلىك ومىردەگى تار  ءورىستى، قاپاس  مىنەزدى،سونىسىنا قاراماي ءتورشىل،ءورشىل،بىقسىق تىرلىكتى «مىنەز» ەتىپ ۇستانعان ناشار ادەتتى ايپارالايدى. اقىلمەن ەمەس،اقىماقتىقپەن  دوس  ۇستايتىن،اقىلسىزدىقپەن كىسىلىك قارىم - قاتىناس  جاسايتىن تار ورىستىلىكتى مىنەيدى.

«جاقسى دوس ءبىر تايپانىڭ تۇلعاسىنداي،
جامان دوس كولەڭكەڭنىڭ سۇلباسىنداي.
بۇزبايتىن ۋادەسىن جولداس كەرەك،
سىرت بەرىپ،سىرداڭ تارتىپ سىر جاسىرماي.
سۇيەنىش بولاتۇعىن سۇرىنگەندە،
سىرالعى تابىلا ما قۇرداسىڭداي.
شىققان ءسوز رياسىز شىن كوڭىلدەن،
تاپ ـ تازا تاس باستاۋدىڭ تۇنباسىنداي.
تۇرادى كەزىكپەسەڭ كەڭەس قۇرىپ،
سارايىڭ كەڭىپ،ماۋقىڭ ءبىر باسىلماي.
جالعاندا جالعىزسىراپ وتكەن جامان،
جانىڭنىڭ تەرەزەسى مۇلدە اشىلماي».

  بۇل تاپ بەرمە تارلاننىڭ دوستىق تۋرالى ناعىز جۇرەك ءسوزى. دوستىق تىرشىلىكتىڭ كۇرە تامىرى. دوستىق تىرشىلىكتىڭ دامدەندىرگىشى. كوڭىلىڭ  قۇلازىپ،جالعىزدىق باتقاندا دوسىڭ كەرەك ەكەنىن،ول دوسىڭنىڭ بالا كەزدەن سىرلاس،سيلاس،قيماس،ناعىز دوس ەكەنىن دە تەرەڭنەن تولعايدى. تار جول،تايعاق كەشۋلەردە،تىرلىكتەن ءۇمىت ءۇزىپ تۇڭىلمەۋگە دە دوستىڭ،زامانداستىڭ ادال كوڭىلى،تاپتىرماس  پەيىلى،جايدارى مىنەزى ءبارى-ءبارى دە كۇشتى دەمەۋ ەكەنىن تەرمەلەپ،توكپەلەپ جەتكىزەدى.

  1983-جىلى ماۋسىم ايىندا بىرنەشە اقىن،ءانشى ونەرپازدار جيىلىپ،دەمالىس كۇنى قۇرمانبەكتىڭ ۇيىنە كەلىپتى. كەلگەن كىسىلەر: «ەگەر ءبىز وتىرىپ ويناسىن دەسەڭىز،الدىمەن ءوزىڭىز ولەڭ باستاپ بەرىڭىز » دەپ تالاپ بىلدىرگەن ەكەن،سوندا قۇرمانبەك:

«بولسادا قانشا دىر-دۋ قالا كەشى،
قالاعانىڭ شالىڭنىڭ قارا قوسى.
     ...........................
سالداردىڭ سالتاناتتى سالتى بولعان،
الاشتى اۋىل ۇيدەي ارالايتىن.
     ...........................
تۇرعاندا قولدان كەلىپ قۇرعان ءساندى،
جاساپتى جازداي جاتىپ ءبىرقانشا ءاندى.
ءتاتتى اۋەن تامىلجىعان تاڭعا ۇلاسقان،
ارداقتاپ اقىن اباي ءبىرجان سالدى.

ۇلتىمىز قۇرىپ وتكەن ويىن-ساۋىق،
وردادا وينايتۇعىن جولىن تاۋىپ.
اقىت تا تولەبايدى ءبىر اي كۇتكەن،
ات مىنگىزىپ،وقالى تونىن جاۋىپ.

ارقالاپ كەتسە-داعى اقىر زامان،
اڭساعان اسىل ارمان اقىن الدان.
اسەت تە اسەم ءانىن اسەمدەتىپ،
ەكى ەلدىڭ قازاعىنا اتى قالعان.

بولەگەن اسەم انگە دالاسى باي،
كۇتكەن جۇرت دارىندىنى داناسىنداي.
بۇرىنعى اقان سەرى،ەستاي،ءمادي،
ۇكىلى ىبىرايدىڭ ءبارى وسىنداي.
    ...........................
بايگەدەن تۇرماسا دا اتىمىز كەپ،
ەل سالتىن ساقتامايتىن قاقىمىز جوق.
قازىر دە ءبىر جاقسى ۇلگى كەلەدى ورناپ،
اقىنىن قادىرلەيتىن اكىمى ىزدەپ.
  ...........................
قوناعىم تورە بولسىن،قارا بولسىن،
حان بازار قاشان دا وسى قارا قوسىم.
‹تىلەۋى قارا قازان، سارى بالانىڭ›،
قالقايىپ ءتۇتىنى وشپەي قالا بەرسىن».

  بۇل « قالاعانىڭ شالىڭنىڭ قارا قوسى». قۇرەكەڭنىڭ قازاق بالاسىنىڭ تاماشا ءداستۇرى مەيماندوستىق،قوناقۋارلىق ەكەنىن جىرلاۋمەن قوسا،قازاق حالقىنىڭ  دالا  مادەنيەتىنىڭ سارقىنى « قازاقتىڭ سال -سەرىلىك  قۇرۋ مادەنيەت» مايەگىنە تەرەڭ ۇڭىلە تۇسەدى.

  1992-جىلى اقپاندا بالۋاندار كومانداسىنا شاكىرت قابىلداۋ جۇمىسىمەن جۇرگەن سولتىكەن،ايدارقان قاتارلى بىرنەشەۋى قۇرمانبەكتىڭ ۇيىنە قوناق بولادى. اڭگىمە اراسىندا سولتىكەن: «قۇرەكە،ايدارقاننىڭ اتىنا ۇيقاستىرىپ ولەڭ باستاڭىزشى» دەپ تۇتقيىل تالاپ قويادى. سونداعى قۇرمانبەكتىڭ ولەڭى:

«قادىرلى سولتىكەنىم،ايدارقانىم،
      ...........................
سۇيەنىش قولتىعىمدا قوس بالداعىم،
سالماعىمدى سەندەردەي نارعا ارتامىن.
       ...........................
الالاپ،ادام تاڭداپ جاتقان مەن جوق،
بىردە بالا،بىرەسە شالعا ايتامىن.
كەزەگى كەپ قالعاندا كەرگىمەيمىن،
كەيدە قارا،كەي كەزدە حانعا ايتامىن.
تۇيەنىڭ قۇلاعىنا كۇي شەرتپەيمىن،
ۇعاتىن ءسوز قادىرىن جانعا ايتامىن.
جاپسىرعان جاماۋ-جاسقاۋ جاراساما،
ءوزىمنىڭ ويىمداعى باردى ايتامىن.
وتىزدا ورتانى ويىپ وردا بۇزعان،
كەلەدى جورعاسىنان تانباي شالىڭ.
شامالاپ شالدى تومەن دەپ قالدىڭ-اۋ،
بوساتىپ ولەڭنىڭ الدى ارقاۋىن.
جەلىگىپ جەڭەمىن دەپ جۇرگەندەردىڭ،
مەڭدەتىپ مەسەلدەسىن سان قايتاردىم.
تارلانعا ىلەسە الماي تارعاياقتاپ،
شاڭىندا قالعان تالاي تاي-بايتالىڭ.
ەلىمە بەرگەنىمنەن بەرەرىم كوپ،
تىنىسىم توقتاعانشا ماڭگى ايتامىن.
قيىن با ايدارقانىم دەگەن قيسىن،
قىسىلىپ،قىمتىرىلماي سانگە ايتامىن.
وسىنشا ورىندايىن تالابىڭدى،

  تاعى دا بالۋان ءىنىم بار ما ايتارىڭ» دەپ توگە سالىپتى.

  بىردە قۇرمانبەك قىزمەتتەن ۇيىنە كەلسە بالاسى  دوستارىن  شاقىرىپ  شاي  بەرىپ وتىرىپتى. جامىراي سالەم بەرگەن بالالار: «اكە،بىزگە ءبىر اۋىز ولەڭ ايتىپ بەرىڭىز» دەپ وتىنەدى. سوندا،قۇرەكەڭ  سول  تۇرعان بەتىندە:

«ۇلىم،سەنىڭ قىزىعىڭدى كورسەم دەپ،
جاتاردا دا دۇعا وقۋشى ەم كەمسەڭدەپ.
كوز الدىمدا ازامات بوپ ەرجەتتىڭ،
بۇگىن مەنىڭ شاتتىعىمدا ولشەۋ جوق.

شاش،ساقالىن كۇمىس قىراۋ شالعاندا،
تورەدەي بوپ توردەن ورىن العاندا.
امان كورگەن بالالاردىڭ قىزىعىن،
ارمان بار ما اكە بولعان شالداردا.

بارىن،جوعىن،كورىپ توقتىق،اشتىعىن،
بەلدەسۋگە بەلىن بۋىپ تاس ءتۇيىن.
بىلمەيسىڭدەر تايتالاستا اكەڭنىڭ،
وتكىزگەنىن وزدەرىڭدەي جاستىعىن.

بۇگىن تاعى ويلامايمىن ولسەم دەپ،
ادامزاتتىڭ ارمانىندا ولشەۋ جوق.
ءتاۋبا،ءتاڭىر ۇمىتتەنىپ وتىرمىن،

  كەلىن الىپ سونان قىزىق كورسەم دەپ» دەپ ولەڭدەتىپتى.

  قازاق ايتادى «اكەلى بالا جاۋ جۇرەك» دەپ،اكە  بولۋ  بەينە ۇلى  مۇرات،اسقاق ارمانداردى ارقالاعانمەن بىردەي. ودان بۇرىنعىنىڭ ءبارى دە ارمان بولعانىمەن،ول تاعى دا بالاۋسا  وي،بالا قيال،جاستىق  مۇرات، جىگىتتىك جالىن بولىپ عانا جالعاسىن تاۋىپ جاتادى. تەك،اكە اتىن العاندا عانا ءومىردىڭ وتكەنى تۋرالى  ويلانىپ،تولعانىپ،ونىڭ  قادىرىنە جەتە الاتىن بولاسىڭ. اتامىز قازاقتىڭ «اكەنىڭ قادىرىن بالالى بولعاندا بىلەسىڭ» دەۋى دە سول ءومىر شىندىعىنىڭ قورىتىندىسى ەكەنى دە سودان شىعار-اۋ. قۇرەكەڭ تاپ بەرمەدە ۇلى جانە ۇلىنىڭ دوستارىنىڭ تالابىنا ساي ءتورت-اق شۋماق ولەڭ ايتىپ تۇرعانىمەن،سونىڭ ءوزى ولارعا  ازدىق  ەتىپ تۇرعانى جوق. ءتورت شۋماق ارقىلى توڭىرەگىن قىمتاپ،نۇسقاپ تۇرعان « ۇلىم ساعان ايتام،ۇرپاقتارىم سەن تىڭدا» بولىپ كەلەتىن سالماقتى وي جاتقانى مەنمۇندالايدى. كۇللى قازاق حالقىنىڭ « اكە بالاعا سىنشى » دەگەن ۇلىلىعىن،دانالىعىن ۇلاعاتتايدى.

  قۇرمانبەك زەيتىنعازى ۇلى  ناعىز اقيىق ايتىسكەر اقىن. شىنايى كوركەمونەرپاز. ول لوگيكالىق ويلاۋ مەن بايانداۋدى ادەمى ۇشتاستىرا بىلەدى. ءوزىنىڭ وي  شۇڭەتىندەگى ءاسىلى بار تالانتتىڭ ۇشقىنىن لاۋلاتا تۇسۋگە باستان-اياق تاماشا جول ۇستانعان. ول جول تاپ بەرمەدە قۇرەكەڭدى قايراققا سالاتىن جول. قۇرەكەڭنىڭ ءوزىن قايراۋى،قايراعان سايىن وتكىرلەنىپ،بارا-بارا قوس ءجۇزدى الماس شابىتتى تالانتقا اينالعانى بۇرىن-سوڭدى ولەڭدەرىنەن بارعان سايىن ايقىندالا تۇسەدى. مۇحتار اۋەزوۆ: «ءمۇبادا،ءمالىم ءبىر اقىن جۇرتقا ايان زاتتار ارقىلى وقىرماندارىن،تىڭدارماندارىن قايران قالدىرسا،وندا ونىڭ ولەڭى توتەنشە ءساتتى بولىپ شىققاندىعى» دەگەن ەكەن. قۇرمانبەكتىڭ تاپ بەرمە تالانتى مىنە وسىنداي،حالىق ىشىندە ءاسىلى بار نەمەسە بۇرىنعى وتكەن عۇلامالار ايتىپ وتكەن ۇعىمدار،ناقىلدار،ماتەلدەر،تامسىلدەر،اقىليالار،ءسوز مارجاندارى،كوسەم سوزدەردى ويعا ساقتاپ،الدىمەن وزىنە ءسىڭىرىپ،تاۋەلدەپ الىپ،ونان سوڭ ۋاقىت وتە كەلە اسىلگى نارقىن،قۇنىن ساقتاپ،ءوزىنىڭ جاسامپازدىق تالانتىنا جاستاپ،ادەمى ولەڭ ورمەگىن قۇرىپ،زەرگەرلەردىڭ القا،جۇزىك سوققانىنداي زەيىنىن شوعىرلاندىرىپ،تىزبەكتەلگەن شىنجىرداي ءبىر-بىرىمەن ۇندەستىرىپ،ۇيقاسىنا كەلتىرىپ،شۋماق-شۋماعىمەن نەمەسە تولعاۋ،توكپە،تەرمە ۇلگىسىمەن اعىل-تەگىل كەتە بەرەدى. ايتپاقشى ويىن،يدەياسىن ولەڭ جولدارىنا سيعىزىپ،اناعۇرلىم تەرەڭ،اناعۇرلىم شۇعىلالى نارسەلەردى تىڭدارمانىنا «مىنەكي» دەپ جايىپ سالادى.

  قىسقاسى،قۇرمانبەك زەيتىنعازى ۇلى «الپىسىڭدى القىمداپ،جەتپىستىڭ قىزىعى مەن شىجىعىن ەندى كورەم-اۋ» دەگەندە قۋ جالعان دۇنيەدەن جان كۇيەرلەرىن ارتىنا قالدىرىپ،اياۋلى حالقىن اڭىراتىپ،باقيلىق ساپارعا اتتانىپ كەتتى.

  دەسەدە،جارىق دۇنيەدە 70 جىل عۇمىر كەشكەن قۇرەكەڭنىڭ «ايتىس» الەمىنە كەلە جاتقاننان ول دۇنيەگە اتتانىپ بارا جاتقانعا دەيىنگى ءومىر ساپارى «ارتيست» بولىپ وتكەن «ساحنالىق» ءومىر ەكەن.

  ويتكەنى دالادا دا،قالادا دا،ساحنادا دا،ۇيدە دە،قوناعاسىدا دا،ساباقحانا دا،تويدا دا،ويدا دا جۇرگەن جەرى دۋمان،وتىرعان ورنى «ساحنا» بولدى دەسەك،ەڭ دۇرىس قورىتىندى شىعارعان بولادى ەكەنبىز.

  مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ «مەن وتىرعان جەر ءتور» دەگەنى سياقتى قۇرەكەڭنىڭ وتىرعان ورنى،جۇرگەن جەرى حالىقتىڭ ءتورى،ساحنانىڭ ءوزى،قۇرمەتتىڭ ءورى ەكەن. قايدا جۇرسە،قايدا تۇرسا،كورەرمەنى،تىڭدارمانى قاسىنان تابىلادى،قارسى الدىندا تۇرادى. قۇرەكەڭ ءبىر ءومىر «ارتيست» بولىپ ءوتىپتى. نەتكەن،دارالىق دەشى! شۆەتساريا پسيحولوگى ستانيس لاتاكيدىڭ «ءارتيستىڭ ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋى» دەگەن ەڭبەگىندە: «ارتيست تىرلىگى ساحنالىق تىرلىك. ولار ساحنادا كۇلىپ،ساحنادا جىلاۋمەن ءبىر ۋاقىتتا،سول كۇلكىسىنىڭ سىڭعىرىن،ساۋلاعان كوز جاسىنىڭ ءمولدىر تامشىلارىن ىشتەي كۇزەتە ءجۇرىپ،ءبىر كوركەمونەرشىنىڭ قوس قاباتتى تىرشىلىگىن قالىپتاستىرادى» دەگەن ەكەن. قۇرەكەڭ دە «ايتىس» الەمىندەگى «ساحنالىق» تىرلىگىندە حالقىن سان رەت جىلاتىپ،سان رەت كۇلدىرگەن دە شىعار. سونىمەن بىرگە، ءوزى دە قانشا رەت جىلاعانى،قانشا رەت كۇلگەنى تەك وزىنە عانا ءمالىم. كۇلگەنى حالقىمەن بىرگە قۋانعانى،شاتتانعانى؛جىلاعانى حالقىمەن بىرگە زارلاعانى،زارلانعانى،جابىققانى،زارىققانى،قامىققانى. ءبارىن دە سولاي دەپ باعامداۋ وتە دۇرىس. باعامداي الماۋ قۇرەكەڭنىڭ ومىرىنە،ونەگەسىنە  جاسالعان قيانات دەپ تۇجىرىمداعان ءجون.

  قۇرەكەڭنىڭ تاپ بەرمەدەگى تاماشا تالعامىنا تاڭىرقاۋدان گورى،تابىنۋ ەڭ دۇرىس تالعام ەسەپتى. وزىمە تاۋەلدى بولعان وي-ۇسىنىس،سىن-پىكىرىمدى وسىلاي دەپ تۇجىرىمداپ وتىرمىن. قۇرەكەڭنىڭ باسقا ەڭبەكتەرىن بىلاي قويعاندا،تاپ بەرمەدەگى تابىستارى مەن تالعامدارىنىڭ ءوزى ءالى دە تالاي اۆتور،سىنشى،زەرتتەرمەندەردىڭ جىڭىشكەلىكپەن جىلىكتەپ،جاي بارلاپ جىنتىكتەيتىن كوپ ىزدەنىسكە مۇقتاج ەكەنىن ايتپاقپىن.






رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.


 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn