ەەڭ جاڭا مازمۇندار
جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ قىزمەتىن اقىلداستى، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ مەن ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ قىزمەتىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ ويداعىداي ىستەۋ جونىندە ورنالاستىرۋ جاسادى
ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنە قامقورلىق جاساپ، ولاردى ايالاپ، ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىزگىلىگىن ارداقتايمىز
باعىتتامالى كومەكتەسۋ ارقىلى شەشۋشى جەڭىسكە كۇش توپتايىق
ايماعىمىز ءتۇرلى شارا قولدانىپ، كوكونىسپەن قامداۋدى قامتاماسىز ەتتى
قوعامداعى قاۋىمنىڭ ماسكى ىستەتۋ تۋرالى باعدارلاما
اسقاق جىگەردى ساقتاپ، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ توسقاۋىل شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە باتىل قول جەتكىزەمىز
رايونىمىزدىڭ كوپتەگەن تاراۋلارى شارا بەلگىلەپ، ىندەتكە قارسى اتتانۋدىڭ ءبىرىنشى شەبىندەگى قىزمەتكەرلەرگە قامقورلىق جاسادى
ءبىرىنشى شەپتە ەرلىكپەن شايقاس جاساپ جاتقان كومپارتيا مۇشەلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ولاردىڭ جاستىق كوكتەمى «ىندەت» پەن شايقاستا الاۋلادى
«84» زارارسىزداندىرۋ سۇيىقتىعىن ورىندى پايدالانايىق
ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىن قورعاۋعا، ولارعا قامقورلىق جاساۋعا، ولاردى ايالاۋعا، ءسوزسىز، وسكەلەڭ ءمان بەرىپ، ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىندەتتى جەڭۋ كۇرەسىنە ۇزدىكسىز ساۋ - سالامات ات سالىسۋىنا شىنايى كەپىلدىك ەتۋ كەرەك
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى نۇسقاۋىنىڭ رۋحىن ىشكەرىلەي ۇيرەنىپ، دايەكتىلەندىرىپ، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ توسقاۋىل شايقاسىنىڭ جانە كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە باتىل قول جەتكىزۋ كەرەك
ءبىرىنشى شەپتە شايقاس جاساپ جاتقان الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ايماقتىق جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ-تىزگىندەۋ ورتالىعى لاباراتورياسىندا ۆيرۋسپەن «بەتپە-بەت شايقاس»جاساپ جاتقان لابارانتتار
ۇيدە وتىرىپ ۇيرەنۋدە كوزدى قورعاۋ ءبىرىنشى ماسەلە
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدى جانە ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدى عىلمي ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، جۇمىس باستاۋدى، ءوندىرىستى قالپىنا كەلتىرۋدى حاۋىپسىز، ءتارتىپتى ىلگەرىلەتىپ، تۇتاس جىلدىق نىسانا مەن مىندەتتەردى قۇلشىنا جۇزەگە اسىرۋ كەرەك
ءبىرىنشى شەپتە شايقاس جاساپ جاتقان الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ كەزىندە كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ ءتۇيىندى قىزمەتىن ورنىقتى ىلگەرىلەتۋ كەرەك
شاۋەشەك قالاسى: ىندەت جاعدايى «كوجە-قاتىققا» ىقپال جەتكىزە المادى
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدىڭ جانە ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ نىساناسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قوس جەڭىسىنە قول جەتكىزۋ سىندى قاتاڭ شايقاستى باتىل جۇرگىزەيىك
ۇلكەن شايقاستا اۋەلگى ماقساتتى، بورىشتى امالياتتا ايگىلەپ، ۇلكەن سىناقتا تولىمدى جاۋاپ قايتارايىق
رايونىمىزدىڭ قامداۋ - ساۋدا جۇيەسى ءتۇرلى شارالار قولدانىپ اۋىل شارۋاشىلىق ماتەريالدارىمەن قامداۋدى قامتاماسىز ەتتى
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ ماماندارى: عىلمي، ۇيلەسىمدى بولۋ، كوزسىزدىكپەن ىستەتپەۋ، قالىپتان تىس قورعانباۋ
قىسىلتاياڭ كەزەڭدە وزىندىك قاسيەتتى ايگىلەپ، ”ىندەت“پەن شايقاسۋدىڭ ءبىرىنشى شەبىندە پارتيا تۋىن جەلبىرەتتى
ەكونوميكانىڭ ورنىقتى اينالىمىن جانە قوعامنىڭ جاراسىمدىلىعىن، ورنىقتىلىعىن ساقتايىق
قايتا ورالۋ ساپارىنداعى قورعانۋ باعدارلاماسى
شينجياڭداعى ەگىنشى - مالشىلاردىڭ ءۇي تىرلىگىنە نازار سالىڭىز
ەلەۋلى ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ - باسقارۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ كەرەك
ورتالىق كوميتەت ساياسي بيۋروسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ ءماجىلىسى جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنە توتەپ بەرۋ قىزمەتىن زەرتتەگەندە سويلەنگەن ءسوز
قالىپتى ەكونوميكالىق، قوعامدىق ءتارتىپتى شىنايى قورعايىق

ايتىس اقىندارى ءداۋىردىڭ جارشىسى

جولدانعان ۋاقىتى : 2015/7/21 13:04:32

ايتىس اقىندارى ءداۋىردىڭ جارشىسى
ماقان بايدۇيسەن ۇلى

  بۇگىنگى باي-باقىتتى تارباعاتاي تاريحتان بەرى مادەنيەتتىڭ التىن  وشاعى. ايماعىمىز توپىراعىندا ەجەلدەن تارتىپ جەز  تاڭداي،كۇمىس  كومەي اقىن-جىراۋلار،شەجىرە-شەشەندەر كوپ بولعان ءارى ولار بويلارىنا بىتكەن اسىل ونەرلەرىمەن جالپى قازاق مادەنيەتىنە تىكە ىقپال جاساعان ۇلى تۇلعالاردان ەكەنى بىزگە ايان. ارعى ءداۋىردى اۋىزعا الماعاندا،وتكەن عاسىردىڭ باس شەنى جانە ورتا تۇستارىنا تامانعى  وتپەلى كەزەڭدەردە جاساعان ارعىن اسەت،ءارىپجان،كاسىمباي،كارىباي،جۇماجان،ءناسي،سولتان ءماجيت قاتارلىلار ءوز تۇستارىنىڭ اۋزىمەن قۇس تىستەگەن دارابوز جۇيرىكتەرى ەكەنى تۇسىنىكتى. ءبىز وسى شوعىردىڭ ءداپ وزدەرىن كورگەن نەمەسە ونەگەلەرىن ەسكىرمەگەن تۇسىندا حالىق اۋزىنان تاۋىپ،سول قۇندى وقۋلىقتىڭ سارى  ۋىزىن  تاراتقان  ايتىس سايگۇلىكتەرى بەردىقان،جۇماعالي،كۇلشان،زاتەن قاتارلى كەسەك  تۇلعالاردىڭ  ءىزىن باسىپ وستىك.

  اسىل مۇرانى اعالار قولىنان اماناتتاپ العان سول تۇستاعى كەيىنگى بۋىن _ مەن قۇرالپىلار بۇل كۇندە ەلۋدى ارالادىق. پىسىپ-قاتتىق. ال قازىرگى كۇندە بىزگە ايتىس ونەرىن جالعاعان سايگۇلىك اقىن ۇستازدارىمىزدان ورتامىزدا جالعىز زامانىمىزدىڭ «ساراسى»،قازاق ايتىس ونەرىنىڭ مەملەكەتتىك جالعاستىرۋشىسى،اقىن  انامىز جامالقان  قاراباتىر قىزى كونەنىڭ كوزى،اسىلدىڭ سىنىعىنداي جارقىرايدى.

  1978-جىلدان كەيىنگى الدىڭعى اعالار سوڭىنان ەرگەن ايتىس كەرۋەنى ەكى تولقىن بولىپ،ەلىمىزدىڭ تاريحي بۇرىلىس كەزەڭىنە قادام تاستادى. ءبىز كەيىنگى  بۋىن  ەدىك. الدىڭعى قاتارىمىزدا مارقۇم حالىق ءناسي ۇلى، مىسىر ءتاشىمباي قىزى،اقتارقان قاۋما ۇلى جانە كامەش راقىمباي  قىزى،ءمۇسىلىمجان ءشارىپقان قىزى باستاعان ۇلكەن ءبىر توپ قامشى سالىم الدىمىزدا ءجۇردى.

  1981-جىلدان باستاپ ىلگەرىندى - كەيىندى ەرجان جايسا ۇلى،كادىرقان قيزات ۇلى،باعداش انبيە قىزى،ليزا قابدەش قىزى، سايدىن كوكسەگەن ۇلى،سىرعالي،نۇرگۇلسىم باستاعان كوپ اقىننان قۇرام تاپقان كەيىنگى تولقىن شىقتى. وسى توپتىڭ  جاس جاعىنان ۇلكەنى مەن  بولاتىنمىن. بۇگىنگى  جۇرت  الدىندا ءوزىمنىڭ ايتىستا اسا كەرەمەت ايتىسگەر بولماعانىمدى اتاپ ايتقىم كەلەدى. ءبىراق   ونەردىڭ قانىن جەرگە تيگىزبەيتىن قادىرلى حالىق تاسىمىزدى بەستەن قويىپ تورىنە شىعارىپ،قوشامەتتەگەن سوڭ ەل قۇرمەتىن جەرگە تاستاي الماي،20 قانشا جىل شامامنىڭ كەلىسىنشە بىلگەنىمدى ايتىپ،بوستىقتى تولتىرىپ،توپ ىشىندە ءجۇردىم.

  وراسان ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەتپەسەم دە ءوزىم تۋعان ايماقتىڭ ايتىس وركەنيەتىنىڭ جوقتان بارعا اينالعان كەشەگى ءداۋىرىن، سونداي-اق گۇلدەنىپ-كوركەيگەن ايتاقالسىن  بۇگىنگى  تۇرمىسىن  كوزبەن كورىپ،اراداعى اسا ۇلكەن  دامۋ پارقىن  كوڭىلمەن باعامدايتىن ايتىس سالاسىنىڭ كونە كوز ۋاكىلدەرىنىڭ ءبىرىمىن.

  سوناۋ 1970-جىلداردىڭ ىشىندە ۇلكەندى-كىشىلى ۇيىمدىق تاراۋلاردىڭ باس بولۋىندا باستالىپ وتكىزىلە باستاعان اقىندار ايتىسىن ول كەزدەگى جۇرت «بايقاۋ» دەپ اتايتىن. سول «بايقاۋلاردىڭ» دارابوز جۇيرىكتەرى قازىر ورتامىزدا وتىرعان جامالقان اپايىمىز،تاعى جۇماعالي،بەردىقان،كۇلشان،زاتەن قاتارلى مارقۇم اعالارىمىز بەن اپايلارىمىز بولاتىن.

  نەگىزىنەن ساحاراداعى مالشىلار ورتاسىن ءتۇيىن ەتىپ جۇرگىزىلەتىن سول زامانعى   ايتىستار 78-جىلعا دەيىنگى ارالىقتا نەگىزىنەن ساياسي باعداردى تاقىرىپ ەتەتىن. ال ايتىس مايدانى قازىرگىدەي ساحناعا ەمەس،قاۋمالاعان قالىڭ جۇرتتىڭ ورتاسى،دىبىس العىش،كەسكىن اپپاراتتارى مۇلدە جوق،قاراپايىم ورتا بولاتىن. تەك قالام العان ءتورت حاتشى ەكى اقىننىڭ  ايتقان  ولەڭىن  اۋىزدارىنان  قاعىپ الىپ،قاعازعا جولى بويىنشا نومىرلەپ جازىپ، ارتىنان جازىلعان ەستەلىككە قاراپ،اركىمنىڭ ايتقانىن ءوز اتتارىنا تاۋەلدەپ ءبولىپ شىعاتىن ەدى. وسى مادەنيەتتى كوزبەن كورگەن مەنمىن. ال ايتىس ءبىزدىڭ داۋىرگە جەتكەن 80-جىلداردىڭ باس شەنىندە حاتشىلار ەستەلىك الاتىن زامان اياقتاعان،ءتۇرلى ءۇن تاسپالار قوعامعا ەركىن كىرىپ،ۇگىت-احپارات سالاسىن قويعاندا،ءاربىر ەگىنشى-مالشىنىڭ قولىنا دەيىن بىردەن اينالعان كەز باستالعان. ءبىز دىبىس العىشتىڭ قۇلاعىندا ويناپ ايتىستىق. دىبىسىمىزدىڭ ءۇن اپپاراتى ارقىلى اۋماي ءوزىمىز بولىپ قايتا سويلەگەنىنە تاڭىرقادىق ءارى وعان قاتتى قىزىقتىق. ءبىر اۋىز سوزبەن ايتقاندا،زاتتىق مادەنيەتتىڭ دامۋى،اسىرەسە عىلىم -تەحنيكانىڭ  وركەندەۋى  ءبىزدىڭ ونەرگە بولعان قۇلشىنىسىمىزدى جەبەدى. ەندى ءبىر جاقتان،زامان اعىمى وڭالدى. ادەبيەت- كوركەمونەردىڭ باسىنا سالىنعان ساياسي نوقتا سىپىرىلدى. وسى قاتاردا ەركىندىك العان اقىندار ايتىسى كەڭ اۋادان  بارىنشا  تىنىس الىپ،ءوزىنىڭ جاڭا شۋاقتى كوكتەمىن قارسى الدى. ءبىز وسى كوكتەمنىڭ ەركىن سايرايتىن ەركە قارلىعاشتارى بولدىق. الاتىن جۇلدەمىز ءبىر جارىم مەتر بۇل،ماداقتاۋ  قاعازى عانا ەدى. ونى دا قازاق جولىمەن «ورامال-تون» دەپ رازى بولىپ قۋانىپ قايتاتىنبىز.

  ءداۋىر ۇشقان قۇستاي الدىعا زىمىرادى. بۇل تۇتاس ەلىمىزدىڭ زاتتىق جانە رۋحاني مادەنيەت قۇرىلىسىن اسا تەز دامىتتى. وسىعان وراي الدىڭعى اعا-بۋىنداردىڭ ءىزىن باسقان ءبىزدىڭ قوسىننىڭ توبى مول،توپانى كوپ بولدى. قوعامنىڭ قاجەتسىنۋى تۇرتكى بولىپ،ءارقايسى اۋدان،اۋىلداردان ءۇمىتتى  ايتىس اقىندار « ءدۇر ەتىپ» قانات قاقتى،اقىندار  ايتىسى جىل قۇرعاتپاي وتەتىن ماڭىزدى بۇقارالىق مادەنيەت قيمىلدارىنىڭ ۇلكەن ءتۇرى بولىپ قالىپتاستى.

  وسى پىسىپ - جەتىلگەن ورايلى ءسات رايونىمىز جانە ايماعىمىزدا تەلەۆيزور تارالىم جۇيەلەرىنىڭ جارىققا شىعىپ،قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەتىن ارنالاردىڭ ومىرگە كەلۋىمەن تىعىز ۇشتاستى. مىنە،بۇل قاجەتسىنۋ ساحاراداعى اقىندار ايتىسىن ساحناعا كوتەرۋدىڭ جاڭا تالابىن جارىققا شىعاردى.

  ۇمىتپاسام تارباعاتاي ايماعى 1986-جىلى قاراشا ايىندا تۇڭعىش ساحنالىق اقىندار ايتىسىن شاۋەشەك قالاسىندا دابىرالى وتكىزدى. مۇمكىن ءدال وسى ۋاقىتتا كورشىلەس ايماق،اۋدانداردىڭ ەشقايسىسى بۇل جۇمىستى قولعا الا قويماعان بولسا كەرەك. مەن وسىدان ەجەلدەن مادەنيەت وشاعى بولعان تارلان  تارباعاتاي مادەنيەتتى زامانعا قاراي سايكەستى دامىتىپ،جاڭالىق اشۋ جاقتارىندا،اسىرەسە اۋىز ادەبيەتىنىڭ بۇقارالىق سيپاتى كۇشتى جانر ايتىستى وسى زامانعى كوركەم ورەگە كوتەرۋدە تاعى دا سەركەلىك رول وينادى ما ەكەن دەپ تۇيەمىن.

  ءبىز اقىندار وسى كەلەلى ءىستىڭ ءجۇرىلۋ بارىسىنداعى قاتىستى سالالارمەن بولعان تالاي-تالاي تالاس-تارتىستاردى،قانشا تالقى كەڭەستەردى ماقۇلداۋ،بەكىمدەردىڭ نەشە قولدان وتكەنىن،كىمنىڭ باس بولىپ ورتاعا قويىپ،قانشالىق كۇش-قايرات جۇمساعانىن بىلە بەرمەيمىز. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز وسى تاريحي وتپەلى تۇستا كوزىمىزگە كوپ كورىنىپ،ايتىستى ساحنالاستىرۋدىڭ بولاشاققا ءتان وتە مۇيىم جۇمىس ەكەنىن ءوز اۋزىمەن سان قايتا ايتىپ،قۇلاعىمىزعا قۇيعان ۇيىستىرۋشىلاردىڭ القاسى سول كەزدەگى ايماقتىق مادەنيەت مەكەمەسىنىڭ باستىعى مارقۇم مەرقاميت قۇربان ۇلى اعامىزدى جاقسى بىلەمىز.

     دەسەدە جەكە ءبىر ادامنىڭ بۇقارالىق سيپات العان ۇلى ءدۇبىرلى جۇمىستى ءوز اقىلىمەن جالعىز تىندىرۋى ەكىتالاي ەكەنى شىن. ءدال سونداي سىندارلى كەزەڭدە جوعارى-تومەنگى ءىس باسىندا وتىرعان ەل ازاماتتارى،پاراساتتى زيالى قاۋىم وكىلدەرى جان-جاقتان اۋەن قوسىپ،قولداپ-قۋاتتاعانى وتە ايقىن. بۇگىنگى ءداۋىر مىنبەسىنەن الەمگە ايگىلەنىپ،بولاشاققا قول بۇلعاپ بارا جاتقان قازاق اقىندار ايتىسى سول داۋىردەگى ۇركەردەي ۇيىستىرۋشىلاردىڭ ورتاق توككەن تەرلەرىنىڭ كوك ايدىن تەڭىزىندە ۇدىرە العا تارتىپ بارادى.

  اقىندار ايتىسىن ساحناعا شىعارۋ جۇمىسى ماقۇلدانىپ،قولعا الىنىپ ىستەلە باستاعاننان كەيىنگى جۇكتىڭ اۋىرى اقىندارعا ءتان بولدى. توبىمىز كوپ،توپانىمىز مول بولعانىمەن، كوبىمىزدىڭ مادەنيەت ساۋيامىز تومەن اۋىلداعى ەگىنشى-مالشىلار ەدىك. ولەڭ ايتقان كەزدەگى بويىمىز ۇيرەنىسكەن كيىز ءۇيدىڭ ءىشى ەمەس،توبەنىڭ ۇستىنەن شىراعى جارقىراعان كەسكىن اپپاراتتارى «جان العىشتاي» تونگەن سالتاناتتى ساحناعا  كوندىگۋ بىزگە وڭايعا سوققان جوق. ال الدىڭدا ساماناداي سامسىعان قالىڭ كوز وتىر. ونىڭ ءبارى نە ايتساڭ دا ءجون كورىپ قابىلداي بەرەتىن اق كوڭىل اۋىل ادامدارى ەمەس،وڭكەي سايىپ قىران قالاعا مەكەندەگەن زيالى قاۋىم. ولار سىندى كوزبەن قارايدى. اسىلىن ەكشەپ،جاسىعىن تاستايدى. جانە اناۋ كەسكىن اپپاراتى ەرتەڭ-اق «ءجۇزىڭدى ايداي» عىلىپ الەمگە تاراتقالى وتىر.

  شىنىمدى ايتسام،«وسى پالەدەن» ەبىن تاۋىپ قاشىپ كەتۋدى ويلاعان شاقتارىم دا بولعان. ءبىراق قايدا باراسىڭ،ۇيگە بارساڭ وتباسىنداعىلار تاڭىرقايدى،ەل كۇلەدى،يە بولعان ۇكىمەتىڭنەن اۋىر سوگىس ەستيسىڭ. اقىماق بولعانىڭ سول،اقىرى نارتاۋەكەل مايدانعا شىعاسىڭ،شىقساڭ تاعى ءبىر بۇيرىڭدە قولدارىنا اسىر قالاقشاسىن  ۇستاعان  جەتى باعالاۋشى وتىرادى. كوزىڭنىڭ استىمەن قارايسىڭ،ولاردىڭ قاباقتارى ءتىپتى سۇستى كورىنەدى. يمەنگەنىڭدى جاسىرا الماي،ابدىراپ قالاسىڭ. ءوز باسىمداعى وسى قورعانشاقتىق پسيحيكا قانشا مايداندارعا دەيىن جالعاستى،قانشا جولعى باعالاۋدا شابىتتاندىرۋعا دا ىلىنبەي قالىپ ءجۇردىم.

  ءبىراق وسى  ساتسىزدىكتەرىمدى  تىكە وزىمنەن كوردىم،ادىلەتسىز دەپ تورەشىلەردى جازعىرماعام. ويتكەنى باعالانباي قالعان اقىن باعالاۋشىلارعا وكپە ارتسا بۇل دا قيسىنسىز بولعانى. سەبەپ،جەتى باعالاۋشى وڭايلىقپەن ىمىراعا كەلە قويمايدى. ولار قاشاندا تۇس-تۇسىنا ءنومىر بەرەدى. ادىلدىك مۇمكىن ءدال وسى جەردە شىعار. ەگەر وقىس ويلاپ ءادىلقازىلارعا وبالىمدى ارتقان بولسام،ونى ۇلكەن اعاتتىعىم دەپ تۇسىنەمىن.

  ءدال سول كەزەڭدە الدىمىزداعى اعا بۋىندار جۇماعالي،بەردىقان،جامالقان،كۇلشان،زاتەن قاتارلى ايتىستىڭ مايتالماندارى بىزگە جول كورسەتىپ،وزدەرى ايتىسقا ءتۇستى. اتاپ ايتقاندا،سول ۇلى تۇلعالار قازاق ايتىسىن ايماعىمىز كولەمىندە  ساحناعا ءوز قولدارىمەن شىعاردى. ءبىز دە تاي-قۇلىن بولىپ ىلەسىپ،تەڭنىڭ ءبىر شەتىنەن كوتەرىستىك. جيىپ ايتقاندا،سولاردان كەيىنگى ەكىنشى بۋىن ءبىز اعالاردىڭ ءىزىن باسىپ،ولاردان قالعان اتا مۇرامىز ايتىستى كەيىنگى ۇرپاقتارعا جالعادىق ءارى ساحارالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءازىل-قالجىڭ تۇرىنە بەيىم سالاسىن ءداۋىر ساحناسىنا شىعارۋعا اعا بۋىندارمەن بىرگە ەڭبەكتەندىك.

  وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان كەيىن ساحناعا تۇبەگەيلى قالىپتاسقان قازاق ايتىسى ءوزىنىڭ تەبىنى قاتتى جاڭا جالعاستىرۋشىلارىمەن تىڭ بەلەسكە كوتەرىلدى. ايماعىمىزدىڭ ءارقايسى اۋداندارىنان تالانتتى،كىسىنى ءتانتى قىلاتىن سايگۇلىك اقىندار توپقا ءتۇسىپ،قارا ءۇزىپ الدىعا شىقتى. بۇلاردىڭ سانى مەن ساپاسى الدىڭعى ءبىزدى نەشە ورادى. قازىردە ۋماق-شۋماق ءبىرىنىڭ ءىزىن ءبىرى باسىپ،بارعان سايىن جاڭا ستيل،وزگەشە بەتالىسپەن زامان بيىگىنە قاراي قۇلاشىن كەڭ جايىپ بارادى. ايتىسقا جاڭا اعىم كىرگىزىپ،ايماعىمىز كولەمىندە اتاعى اسپانداعان وسى اقىندارىمىزدىڭ اتىن اتاۋدىڭ قاجەتى شامالى. ويتكەنى قالىڭ كورەرمەن مەن جۇرتشىلىق ولاردى بەس قولدىڭ سالاسىنداي قانىق بىلەدى.

   دارىندى اقىندار قوسىنى  ايماعىمىزدىڭ مادەنيەت ىستەرىن ىلگەرىلەتۋگە تىڭ تەبىن باعىشتادى. « ايتىس اقىندار مەكەنى » اتاعىن العان اۋدان،اۋىلدار جارىققا شىقتى. ءدوربىلجىن اۋدانىندا ەكى جىل ايعا سوزىلعان الامان ايتىس ءوتىپ،حالىقتىڭ قولداۋىنا بولەندى. ايتىس ساپاسى جوعارىلاپ،جۇرت نازارىن  وزىنە اۋداردى.

  جاڭالىققا باستاماشى  جاستار جاعى زامان تالابىنا ساي جاراتقان تىڭ ايتۋ فورمالارى كەيدە جۇرت ۇعىمىنان جوعارى دەڭگەيگە ءوتتى. وسىدان حالىق  جاڭا ايتىس سارىنىنا ءدۇدامال كۇيدە بولدى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە جاڭا  ايتىسكەرلەر  تەك  وسىلاي  ايتىسۋعا ءتيىستى،نەگە دەسەڭىز،بۇل ءداۋىر تالابى. سول تالاپ ءداستۇرلى ايتىستى وسىلاي وزگەرۋگە شارتسىز بەيىمدەپ وتىر. ءبىر اقىننىڭ ءوزى بىرەر تولعاۋدى توگە سالىپ اراسىندا جەلدىرتە جونەلۋ قازىرگى جاستار جاراتقان ستيل. سايىپ كەلگەندە بۇل دا كەمەلىنە جەتكەن ساحنالىق ايتىستىڭ قاجەتى.

  ءوز باسىم بەينەتتى،اسا ماشاقاتتى،ادام توزگىسىز ايتىس جولىندا جۇرگەن اقىن ۇل-قىزدارىمىزدىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىنەن ءمىن ىزدەگىم كەلمەيدى. ولىسپەي -بەرىسپەي سوعىس مايدانىنا « جالاڭ قىلىش،جالعىز وقپەن» شىعۋ قانداي باتىرعا دا قاتەرلى بولاتىنى شىن. قارشا قاپالاقتاعان كوپ ولەڭ،دايىن جەبەلەر بولۋى مۇمكىن. ءبىراق ونىڭ ءبارىنىڭ نىساناعا دارۋى ناعايبىل عوي. ەگەر تاعى دا ءساپ سالساڭىز،قارسىلاستىڭ جان جەرىنە تيەتىن قاندى جەبەنىڭ دە از ەمەس  ەكەنىن بىلەسىز. ايتىس ايتىلۋ سارىنىندا داستۇردەن قانشا ءىز جاڭالانعانىمەن،جۇيەگە جىعۋ قاعيداسىنان استە اۋىتقىعان جوق. ودان استە ايرىلا  المايدى. ويتكەنى  جۇيە  ايتىستىڭ  بويىنداعى  باستى ەرەكشەلىك ءارى وزگەرمەيتىن تۇپكى قاسيەت.

  تاعى ءبىر ماسەلە،ايتىس  ءداۋىر  تىلىنە اينالدى. زامان جارشىسى اقىندار وسى قۇرال ارقىلى حالىققا ۇگىت-ءناسيحات بەرەتىن مىندەتتى قوسا ارقالادى. وعان ات ءۇستى قاراۋعا،امبە ودان باس تارتۋعا ءتىپتى دە بولمايدى. سوندا جاڭاعى سەڭدەي توگىلگەن اق نوسەر ولەڭ ەكى ءتۇرلى ماقساتتى ورىنداپ ايتىلىپ جاتادى. باستى جاعى قوعام جايلى وي-پىكىرىن ورتاعا سالۋ،كەيىنگىسى ارىپتەسىنە جاۋاپ بەرۋ بولىپ شىعادى.

  قازىر نەمەسە كەلەشەكتە بولسىن،قوعامدى دۇرىس جاقتان جىرلايتىن اقىندا،ەڭ اۋەلى،وتاندى،حالىقتى،پارتيانى شىنايى سۇيەتىن قالتقىسىز جۇرەك،دۇرىس باعدار بولۋ كەرەك. اقىندار جاقسىلىقتىڭ جارشىسى،امبە قاراڭعى جاقتاردى كورە بىلەتىن حالىقتىڭ كوزى. «ءبىر اقىننىڭ سويلەسە ءتىل مەن جاعى،مىڭ ادامنىڭ ايتىلار مۇڭ مەن زارى» دەيتىن ءتامسىل جوعارىداعى ۇعىمدى ايشىقتاي تۇسەدى. ماسەلە بۇل جەردە حالىقتىڭ ايتىلماي جاتقان ناعىز مۇڭى مەن زارى نە؟الدىمەن سونى  ايقىن  ءبىلىپ الۋ كەرەك.
 
  ءىشىنارا جاعدايدا اقىندارىمىز اۋىل اراسىنداعى بىرەن-ساران جەكە ادامداردىڭ ءوز مۇددەلەرىن كوزدەپ ايتقان سىڭار جاقتىلى كوزقاراستارىن حالىق مۇڭىنا اۋىستىرىپ الادى جانە جەكەلەر اراسىنداعى ۇساق-تۇيەك جەر-سۋ داۋى سياقتى تار كولەمدەگى قايشىلىقتاردى تىلدەرىنە تيەك ەتەدى. مۇنداي زاڭ ارقىلى شەشىم تاباتىن ىستەر ەشقاشان شەشىلمەيتىن مۇڭ-زارعا جاتپاسا كەرەك.

  وتان تۇتاستىعىن ءبۇلدىرۋدى ماقسات ەتكەن ءدىن شاريحاتىن بۇرمالاعان جات نيەتتەگى ۇشقارىلىق جانە وسى سياقتى جالپى حالىق مۇددەسىنە تيىمسىز،زاڭ-ەرەجەلەرگە تۇبىرىنەن قايشى ءارقانداي ارەكەتتىڭ بارلىعى حالىقتى مۇڭ مەن زارعا باتىراتىن كەلەڭسىز ءجايت. اقىن ءتىلى مىنە وسىلاردى شەنەگەندە عانا،جۇرت كوڭىلى ورنىعادى.

  تاعى دا «ءىشىپ –جەپ قويدى» دەپ ءوزىمىز تۇسىنە بەرمەيتىن  دۇنيەلەردى  ايتۋ،«ءتىل جويىلدى،سالت-ءداستۇر جوعالاتىن بولدى» دەگەن سىقىلدى تۇكتە ونبەيتىن بايبالامدى سالۋ ۋاقىتى وتكەن ايعاي،ونى قايتالاي بەرۋ ماعىناسىز داڭعازا. ۇلتتىڭ گۇلدەنىپ-كوركەيۋىنىڭ  قاس  جاۋى  ناداندىق،ول  ءتۇپسىز قاراڭعى شىڭىراۋ. وسىعان شىرمالۋ ناعىز مۇڭ-زار،حالىقتى بۇل شىڭىراۋدان الىپ شىعاتىن شام -شىراق ونەر -ءبىلىم،وقۋ -اعارتۋ مەن مادەنيەت،وياتاتىن قۇرال-اقىنداردىڭ  وتكىر ءتىلى.

  قازىر حالقىمىز مادەنيەت،ونەر-بىلىمنەن ارتتا،ەگەر ءبىز وسى ءتۇيىندى شەشە الساق،قالعان جەتەرسىز  جەرلەرىمىز  وزدىگىنەن  تولىقتانار ەدى. ول ءۇشىن،شىعار جول تەك بىرەۋ عانا،ول بولسا،كىتاپ وقۋدى سالتقا اينالدىرۋ. امال نە؟! ەشقايسىمىز دا كىتاپ بەتىن اشپايمىز. ولاي بولسا اقىندار اشىنا ايتاتىن حالىقتىڭ ەڭ  ۇلكەن مۇڭ مەن زارى وسى كىتاپ وقىماۋ دەرتى ەكەنىن ءبىلۋ كەرەك.

  قازىر ايتىس اقىندارىنىڭ ءوسىپ-جەتىلۋى وتە تەز. بۇل قۋانۋعا تاتيدى. ءبىراق سانى تىم مول،بۇل ءتۇيىن كىسىنى ويلاندىرادى. سول كوپتىڭ ءبارى  شەتىنەن اقىن  دەۋگە ءداتىم ءتىپتى دە بارمايدى. سودان وسى اقىنداردىڭ كوبىنىڭ نازارىن ەكرانعا  شىعۋ،جۇلدە الۋ،ءتىپتى ورايى كەلسە اقىن  بولىپ  جۇمىسقا ورنالاسۋ سياقتى كۇشتى دامەلەر باۋراپ العان جوق پا دەپ حاۋىپتەنەسىڭ. اقىندىق قيىن جول ەكەنىن ايتىپ وتىرمىز. بارا-بارا توپتىڭ ىرىكتەلەتىنىنە كوزىمىز جەتەدى،ءبىراق جولدا قالاتىنداردىڭ ۋاقىتىن بوسقا جىبەرگەنىنە قينالاسىڭ.

  ايتىس ساپاسىن جوعارىلاتۋ ايتىس اقىندارىنىڭ دارىنىمەن تىعىز قاتىستى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي،مۇددەلىك دامەمەن توپ مولايتۋشىلار دامۋعا كەدەرگى،ەسكىرگەن بايبالام سوزدەردى حالىق مۇڭى دەپ سۋ جاڭا قىلىپ قايتالايتىندار انە سول ساۋياسىز دۇرمەككە ەرگەندەر. بىزگە وسكەلەڭ احلاقتى،ءبىلىمدى،دۇنيەگە عىلمي تۇرعىدان كوز سالاتىن حالىقتىڭ ناعىز مۇڭى مەن زارىن جىعا تانىپ،سونى اشىنا ايتاتىن،كوڭىلى وياۋ،كوزدەرى اشىق اقىندار توبى كەرەك.



رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.




 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn