ەەڭ جاڭا مازمۇندار
جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ قىزمەتىن اقىلداستى، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ مەن ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ قىزمەتىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ ويداعىداي ىستەۋ جونىندە ورنالاستىرۋ جاسادى
ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنە قامقورلىق جاساپ، ولاردى ايالاپ، ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىزگىلىگىن ارداقتايمىز
باعىتتامالى كومەكتەسۋ ارقىلى شەشۋشى جەڭىسكە كۇش توپتايىق
ايماعىمىز ءتۇرلى شارا قولدانىپ، كوكونىسپەن قامداۋدى قامتاماسىز ەتتى
قوعامداعى قاۋىمنىڭ ماسكى ىستەتۋ تۋرالى باعدارلاما
اسقاق جىگەردى ساقتاپ، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ توسقاۋىل شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە باتىل قول جەتكىزەمىز
رايونىمىزدىڭ كوپتەگەن تاراۋلارى شارا بەلگىلەپ، ىندەتكە قارسى اتتانۋدىڭ ءبىرىنشى شەبىندەگى قىزمەتكەرلەرگە قامقورلىق جاسادى
ءبىرىنشى شەپتە ەرلىكپەن شايقاس جاساپ جاتقان كومپارتيا مۇشەلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ولاردىڭ جاستىق كوكتەمى «ىندەت» پەن شايقاستا الاۋلادى
«84» زارارسىزداندىرۋ سۇيىقتىعىن ورىندى پايدالانايىق
ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىن قورعاۋعا، ولارعا قامقورلىق جاساۋعا، ولاردى ايالاۋعا، ءسوزسىز، وسكەلەڭ ءمان بەرىپ، ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىندەتتى جەڭۋ كۇرەسىنە ۇزدىكسىز ساۋ - سالامات ات سالىسۋىنا شىنايى كەپىلدىك ەتۋ كەرەك
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى نۇسقاۋىنىڭ رۋحىن ىشكەرىلەي ۇيرەنىپ، دايەكتىلەندىرىپ، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ توسقاۋىل شايقاسىنىڭ جانە كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە باتىل قول جەتكىزۋ كەرەك
ءبىرىنشى شەپتە شايقاس جاساپ جاتقان الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ايماقتىق جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ-تىزگىندەۋ ورتالىعى لاباراتورياسىندا ۆيرۋسپەن «بەتپە-بەت شايقاس»جاساپ جاتقان لابارانتتار
ۇيدە وتىرىپ ۇيرەنۋدە كوزدى قورعاۋ ءبىرىنشى ماسەلە
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدى جانە ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدى عىلمي ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، جۇمىس باستاۋدى، ءوندىرىستى قالپىنا كەلتىرۋدى حاۋىپسىز، ءتارتىپتى ىلگەرىلەتىپ، تۇتاس جىلدىق نىسانا مەن مىندەتتەردى قۇلشىنا جۇزەگە اسىرۋ كەرەك
ءبىرىنشى شەپتە شايقاس جاساپ جاتقان الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ كەزىندە كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ ءتۇيىندى قىزمەتىن ورنىقتى ىلگەرىلەتۋ كەرەك
شاۋەشەك قالاسى: ىندەت جاعدايى «كوجە-قاتىققا» ىقپال جەتكىزە المادى
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدىڭ جانە ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ نىساناسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قوس جەڭىسىنە قول جەتكىزۋ سىندى قاتاڭ شايقاستى باتىل جۇرگىزەيىك
ۇلكەن شايقاستا اۋەلگى ماقساتتى، بورىشتى امالياتتا ايگىلەپ، ۇلكەن سىناقتا تولىمدى جاۋاپ قايتارايىق
رايونىمىزدىڭ قامداۋ - ساۋدا جۇيەسى ءتۇرلى شارالار قولدانىپ اۋىل شارۋاشىلىق ماتەريالدارىمەن قامداۋدى قامتاماسىز ەتتى
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ ماماندارى: عىلمي، ۇيلەسىمدى بولۋ، كوزسىزدىكپەن ىستەتپەۋ، قالىپتان تىس قورعانباۋ
قىسىلتاياڭ كەزەڭدە وزىندىك قاسيەتتى ايگىلەپ، ”ىندەت“پەن شايقاسۋدىڭ ءبىرىنشى شەبىندە پارتيا تۋىن جەلبىرەتتى
ەكونوميكانىڭ ورنىقتى اينالىمىن جانە قوعامنىڭ جاراسىمدىلىعىن، ورنىقتىلىعىن ساقتايىق
قايتا ورالۋ ساپارىنداعى قورعانۋ باعدارلاماسى
شينجياڭداعى ەگىنشى - مالشىلاردىڭ ءۇي تىرلىگىنە نازار سالىڭىز
ەلەۋلى ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ - باسقارۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ كەرەك
ورتالىق كوميتەت ساياسي بيۋروسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ ءماجىلىسى جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنە توتەپ بەرۋ قىزمەتىن زەرتتەگەندە سويلەنگەن ءسوز
قالىپتى ەكونوميكالىق، قوعامدىق ءتارتىپتى شىنايى قورعايىق

كونە كوز قارتتارىمىزدىڭ ۇلىقتاعان ۇلى مۇراسى تۋرالى

جولدانعان ۋاقىتى : 2015/7/23 11:24:01

نۇرگۇل سەيىلعازى قىزى

  بەيزاتتىق مادەني مۇرا ءار ۇلت حالقىنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان،كۇندەلىكتى  تۇرمىسىمەن  بىتە  قايناسقان ءار ءتۇرلى ءداستۇرلى مادەنيەتتى بەينەلەۋ فورماسى. مادەني مۇرالاردى تانۋ،بايقاۋ،ارحيۆ تۇرعىزۋ،رەتتەۋ،ساقتاۋ،ۇگىتتەۋ،قورعاۋ،جالعاستىرۋ،كوركەيتۋ،دامىتۋ سياقتىلار مادەني مۇرالاردى قورعاۋ شارالارى بولىپ تابىلادى.

  ايتالىق،شاعانتوعاي اۋدانىندا «بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى قورعاۋ» كەڭسەسى اۋدان كولەمىندە بەيزاتتىق مادەني مۇرالارىمىزدىڭ 57 ءتۇرىن قورعاۋعا العان. قازاق ۇلتىنىڭ «اق سۇيەك» ويىنى،قازاق حالقىنىڭ  ۇلتتىق كيىم -كەشەكتەرى،قازاق  حالقىنىڭ  دويبى ويىنى،ءسۇت ونىمدەرى،ءسۇت ونىمدەرىنىڭ مانەرلەنۋى،قولونەر سىقىلدى 57 ءتۇرى بار.

   شاعانتوعاي اۋدانى كولەمىندە اتا-بابالارىمىزدان جالعاسقان مۇرالارىمىزدى كوكىرەگىنە ۇيالاتىپ،ءالى دە كەلەر ۇرپاقتىڭ وسىنداي مۇرالارىن ۇمىتىپ كەتپەۋىن ويلاپ،وزدەرىنىڭ ءتۇرلى قولونەرلەرىن ۇمىتپاي،جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ازاماتتارىمىزدىڭ حالىق اراسىندا كوپ ەكەندىگىن،بەيزاتتىق مۇرالارىمىزدىڭ تالاي جوقشىسى بار ەكەندىگىن حالىق اراسىن ارالاۋ ارقىلى كوزىمىزبەن كورىپ،ىستەپ جاتقان جۇمىستارمەن تانىسىپ،وسى ماقالانى جازۋ ويىنا كەلدىم.

  كەزىندە شاعانتوعاي اۋداندىق باجى مەكەمەسىنىڭ باستىعى وعازقان قاليجان ۇلى زەرىگەرشىلىكتىڭ ءتىلىن ءبىلىپ،تەحنيكاسىن يگەرگەن،ات ابزەلدەرىنىڭ ەرتوقىم،ىشپەك،وڭدىك،كوپشىك،ايىل -تۇرمان،جۇگەن-نوقتا،ومىلدىرىك،قۇيىسقان،تىزگىن-شىلبىر ءتۇرلى-ءتۇستى قامشىلاردى جاساپ،ۇمىت بولىپ بارا جاتقان اتا-مۇرالارىمىزدى قاستەرلەپ،پەنسياعا شىققاننان كەيىن دە جالعاستىرىپ كەلگەن. بۇل ونەردىڭ وزىنە قالاي دارىعانىن سۇراعانىمىزدا،وعازقان اقساقال: «اكەم قاليجان جانكوز ۇلى وتە شەبەر ادام ەكەن. ول كىسىنىڭ جاساعان قايقىباس توسەگى،كەبەجە-ساندىق،تەمىردەن جاساعان وشاق سياقتى بۇيىمدارى ءالى كۇنگە دەيىن ەل قولىندا بار. ول كەزدەردە جەلىم بولماعاندىقتان،ارىق تايىنشانىڭ تەرىسىن قايناتىپ،جاساپ العان. سول كىسىنىڭ قولونەرى اتادان بالاعا ميراس بولىپ ماعان قالدى» دەدى.

  «ۇلتىمىزدا ‹ات _ ادامنىڭ قاناتى› دەيدى. ات قاتىناس پەن ءوندىرىستىڭ باستى كولىگى. قازىر زامانىمىزدىڭ دامۋىنا ساي پايدالانۋدان قالىپ بارادى،ءتىپتى ءوندىرىس كولىگى بولۋدان قالدى،تەك مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا اۋىل اراسى مال قايىرۋ،جوق قاراۋ  سياقتى ۇساق جۇمىستارعا پايدالانىلىپ وتىر. دەسەدە،ماقتانارلىعى بايگە،جورعا سياقتى دەنە تاربيە باسەكەسىنە ءمان بەرىلۋدە. ات بار جەردە ەرتوقىم بار،ءبىز بۇرىنعى جاعدايدى ەسكە الساق،ءبىر ۇيدە اتقا قانشا ادام مىنسە،سونشا ەرتوقىم بولۋشى ەدى. قازىر مال شارۋاشىلىق ورىندارىنداعى ۇيلەردە بىردەن،كوپ دەگەندە  ەكىدەن عانا ەرتوقىم بار،بۇنىڭ دا ايىل -تۇرمانى تولىق ەمەس. ءبىزدىڭ قۇرىلىستى جەرلەر مەن قالاداعى جاستارىمىز،بالالار ەرتوقىم،ونىڭ قاجەتتى ماتەريالى جونىندە ساۋاتى جوق. سوندىقتان ساۋاتى بار ۇلكەندەرىمىز ولارعا ۇعىندىرۋعا بورىشتىمىز» دەيدى اكە مۇراگەرى وعازقان ءسوزىن ساباقتاپ.

  ەرتوقىم – ەردىڭ باسى،توقىم،تەبىنگى،ىشپەك-وڭدىك،كوپشىك،ايىل ( تارتپا ايىل،ءتوس ايىل)  جۇگەن-نوقتا،ومىلدىرىك،قۇيىسقان،تىزگىن-شىلبىر،قانجىعا،ۇزەڭگى باۋ،ۇزەڭگى بولىپ قۇرالادى. بۇدان سىرت،اتقا قاجەتتى قامشى،شىدەر،ورە،تۇسامىس قاتارلىلار دا بار.

  بۇلاردى جاساۋ ادىستەرى:

  ەرتوقىم. ەرتوقىمىنىڭ ءتۇرى كوپ. مىسالى، قازاق ەر،موڭعۇل ەر،ورىس ەر،ەنگىلىس ەر،اسكەري ەر. مۇنىڭ ىشىندە قازاق ەردىڭ  جاسالۋى  ەكى قاپتال،الدىڭعى-ارتقى قاس،بەلدىك بولىپ بەس  بولىمگە بولىنەدى. قاپتالمەن قاتىستى بەلدىكتى جوندەپ بولىپ،قيۋىن تاۋىپ قاپتالعا قوسىپ،ءار قوسقان بالاقتان ەكى جەردەن تەسىپ شەگەمەن شەگەلەيدى. ورىس ەردى قاپتالىن جاساپ بولعاننان كەيىن تەمىردەن ءيىپ قاپتالعا ءار بالاقتى ەكى جەردەن مىقتاپ شەگەلەيدى. اسىلگى قايىڭ نەمەسە ەمەننەن جاسايدى.

  ەنگىلىس ەردى قاپتالمەن قوسقاندا الدىمەن جەلىممەن وتىرعىزىپ،ءبىر كۇننەن كەيىن ءار بالاعىن ەكى جەردەن تەسىپ شەگەمەن شەگەلەپ  بەكىتسە مىقتى بولادى.

  بۇل ءۇش تۇردەگى ەردىڭ ءارقايسىسىنىڭ قاپتالىنىڭ ۇزىندىعى 0.50 دە 0.55 سانتيمەتر بولسا  بولادى. ەردىڭ باسى ابدەن جاسالىپ بولعاننان كەيىن الدىڭعى ەكى قاپتالدىڭ ارالىعى ءبىر سۇيەم،ارتى ءبىر قارىس بولىپ، بەتى تەگىس سەمونت نەمەسە تاقتايعا قويعاندا ەردىڭ ءتورت بالاعى تەگىس ءتيىپ قوزعالماسا اتتىڭ ارقاسىنا تيمەيتىن بولادى. بۇل قايسى تۇردەگى ەرتوقىمدى جاساساڭىز سەنىمدى ولشەم.

  ەنگىلىس ەرتوقىمدى جاساعاندا كىسىلىككە ءۇش رەمەندى ايقاستىرىپ شەگەلەپ،پەرەزەنتپەن قاپتاپ،كيىزبەن تولىقتاعاننان كەيىن ۇلتان،بۇلعارى سياقتى ماتەريالدارمەن قاپتالادى ءارى ۇلتاننان تەبىن‍گى،بۇلعارى ۇلتاننان كيىزبەن  استارلاپ  توقىم  جاسالادى. ەرتوقىمعا قاجەتتى اعاش  ماتەريالىن  قايىڭ،مويىل سياقتى اعاشتىڭ بەزىنەن نەمەسە اعاشتىڭ تابيعي فورماسى ۇقساعانىنان قاس الامىز.

  قاپتالدى ءتۇزۋ،تولىمدى،شىرىمەگەن،وزەگى جوق،بورسىماعان قايىڭنان،مويىلدان السا سەنىمدى بولادى.

  ەرتوقىمعا قاجەتتى اعاشتى العاننان كەيىن كەمىندە 15 كۇن بولماعاندا ءبىر اي  كولەڭكەگە  كەپتىرەدى. تىم اسىعىس جاعدايدا اعاشتى تۇزدى سۋعا قايناتىپ،ءبىر اپتادان كەيىن ىستەتسە بولادى.

  ەرتوقىمنىڭ قاجەتتى ماتەريالدارى تەرىدەن جاسالاتىن بولعاندىقتان،تەرى يلەۋ ەڭ  ماڭىزدى جۇمىس. يلەگەن تەرى ءيى قانباسا جاساعان ماتەريال ءارى قاتتى،ءارى كورىكسىز ىستەتۋگە قولايسىز بولادى. ءيى ءوتىپ كەتسە ۇزىلگىش بولادى. سوندىقتان تەرى ءدال بابىندا يلەنۋى كەرەك.

  ايىل (تارتپا ايىل،ءتوس ايىل). سيىردىڭ يلەنگەن جون تەرىسىنەن 0.45 سانتيمەتر ءتىلىپ الىپ تارامىسپەن نەمەسە جىپپەن قايىپ بولماسا تاسپامەن تىگىپ تارتىپ ايىل جاسالادى. ۇزبە ايىلدى ءبىر مەتردەيىن جوعارعىداي تىگىپ الىپ 0.40 - 0.50 سانتيمەتردەي تەسىك تەسىلىپ،8 تاسپادان ورىلەدى. 0.25 دە 0.30 سانتيمەتر تەسىك جىرىم ءورىپ،جوعارعى ءبىر مەترلىك ايىلعا ەكى ايىلباس ورناتىپ سوعان جالعانادى. ءتوس ايىلدا سونداي بولادى. تەك جالپاقتىعى 3 سانتيمەتر جىڭىشكە بولعانى ءجون. بۇل ايىلدار قازاق ەر،موڭعۇل ەر،ورىس ەرگە ىستەتسە قولايلى بولادى.

  ەنگىلىس ەرگە ءبىر مەترلىك ايىل جاساپ،0.80 سانتيمەترلىك جالپاق قايىستىڭ ەكى جاعىنان 0.25 سانتيمەترلىك تەسىك جىرىم ءورىپ جاساپ،ەردىڭ ۇستىنەن تارتپا ايىل جاساۋعا بولادى. 0.25 سانتيمەتر ەكى جىرىم ءورىپ،ەردىڭ ەكى جاعىنان شەگەلەپ ءتوس ايىل جاسالادى.

  ۇزەڭگى باۋ. ۇزىندىعى سيىردىڭ جون تەرىسىنەن 1.15 سانتيمەتر ءتىلىپ الىپ،قايىپ تىگىپ جاساعان جاقسى ( ەكى قابات ).

  جۇگەن. بۇل قازاق جۇگەن،ورىس جۇگەن بولىپ بىرنەشە تۇرگە بولىنەدى. بۇندا قازاق جۇگەن پايدالانۋعا قولايلى،بۇنى جاساعاندا ءتورت شىعىرىقپەن تۇتاستىرىپ جاساسا كورنەكتى بولادى. جەلكەلىك ۇزىندىعى 0.65 سانتيمەتر،ايىلباس ورناتىلعان جاعى 4 سانتيمەتر،ەكى جاقتاۋ  ءارقايسىسىنىڭ  ۇزىندىعى 0.17 سانتيمەتر،ساعالدىرىق ايىلباس ورناتىلعان جاعى 0.34 سانتيمەتر،ايىلباسسىز وڭ جاعى 0.18 سانتيمەتر،اۋىزدىققا جالعاناتىن سۋلىق 0.4 سانتيمەتر،كەڭسىرىك 0.32 سانتيمەتر بولادى. ال تىزگىندى ءار ادام ءوزىنىڭ قالاۋىنا قاراي تاقسا بولادى.
 
  نوقتا. جەلكەلىك 0.65 سانتيمەتر،ايىلباس ورناتىلعان وڭ جاعى 0.4 سانتيمەتر،ەكى جاقتاۋ ءارقايسىسى 0.17 سانتيمەتر،كەڭسىرىك 0.32 سانتيمەتر بولادى،نوقتاعا ەكى ساعالدىرىق بولعان ءجون. تاماقتىڭ استىنا كەلەتىنى 0.38 سانتيمەتر،ەكى ورتاسىن 8 دە 12 تاسپادان 0.15 سانتيمەتر ءورىپ  جالعايدى. نوقتادا 4 شىعىرىقپەن  تۇتاسادى. نوقتا جۇگەندى تارامىس  نەمەسە مىقتى جىپپەن قايىپ جاساعاندا كورنەكتى بولادى.

  قامشى. جۇقا،جاقسى تەرىدەن ورىلەدى. قامشىنىڭ سابى توبىلعى،تاۋتەكە  ءمۇيىزى،ەلىكتىڭ  سيراعى قاتارلىلارمەن ساپتالادى. بۇدان سىرت،بۇيرا قامشى،بۇل 8 دە 12 تاسپادان ورىلەدى. قامشىنىڭ قولعا ۇستايتىن جەرى بۇلعارىمەن قاپتاپ تىگىلەدى. قامشى 6 تۇتام،9 تۇتام بولادى.

  شىدەر. نەگىزىنەن قايىستان 4، 6، 8، 12 تاسپادان ءورىپ  جاسايدى. تىرسەگى 0.30 سانتيمەتر،  ىلگەگى 0.24 سانتيمەتر قايىستان تۇيىقتالادى. شىدەردىڭ تيەگىن توبىلعى،ىرعاي،مۇيىزدەن جاسايدى.

  شاعانتوعاي اۋدانى جانكىسى اۋىلىنىڭ تەرىسبۇلاق قىستاعىندا تۇراتىن مۇقاش ماجيت ۇلى وسى اۋىل كولەمىندە اۋىزعا الىنعان قازاقتىڭ ءۇي اعاش جاساۋشى شەبەرى بولىپ،1978-جىلدان باستاپ شۇعىلدانعان ەكەن. بۇل اقساقالىمىز دا قازاق كيىز ءۇيىن  قالاي جاسايتىنىن باسقىش-باسقىش بويىنشا ءتۇسىندىرىپ بەردى.

  كيىز ءۇي. كەرەگە،ۋىق،شاڭىراق،سىقىرلاۋىق،تايانىش،ماڭدايشا سياقتى بولەكتەردەن قۇرالادى.

  80 دە 100 باستىق ۇيلەر 7 دە 6 قاناتتان قۇرام تابادى. كيىز ءۇيدىڭ اعاشىن تالدان جاسايدى. ال كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىن قايىڭنان جاسايدى. شاڭىراق كيىز ءۇيدىڭ ەڭسەسىن قۇراپ تۇتاستىرىپ تۇراتىن كۇمبەز.

  وراق دەگەن اسپاپ بار،مۇنىمەن  ءۇي اعاشتىڭ بەلىن يگەنگە،اعاشتىڭ باسىن سىرتىنا قاراي قايىرعانعا ىستەتەدى.

  سىزدىق وراق. ءۇي اعاشىن باسىپ بولعاننان كەيىن اعاشتىڭ بەتىنە سىزدىق تۇسىرۋگە ىستەتىلەدى.

  ءۇي اعاشىن باسقاندا مورعا سالامىز. موردى قويدىڭ كوڭىنەن جاسايدى. 

  مور جاساۋدىڭ ءادىسى: اۋەلى،جەردى ءۇي اعاشتىڭ بيىكتىگىندەي ەتىپ قازعاننان كەيىن جاڭاعى دايىنداپ العان قويدىڭ كوڭىن سالامىز. مۇندا ديقات قىلاتىن نارسە كوڭنىڭ ىشىندەگى تاستاردى تەرىپ الىپ تاستايمىز. ويتكەنى تاس قىزعاننان كەيىن ءۇي اعاشىن كۇيدىرىپ كەتۋى مۇمكىن. موردى ورتەگەندە قولامتا بولىپ شىعادى. مۇنى وت مور دەيمىز. وت مورعا باساتىن اعاشتى بىردەن-بىردەن سالامىز. ول اعاش قولامتانىڭ ىشىندە 3 تە 5 مينۋت ۋاقىت تۇرادى. سودان كەيىن ءۇي اعاشتى الىپ شىعىپ،تەزگە سالامىز.

  ال،ەندى بۋ مور كوڭنىڭ اراسىن جارىپ، ىستىق سۋ قۇيامىز،ودان كەيىن كوڭدى ارالاستىرىپ،كوڭدى قايتادان بۇركەپ جاۋىپ تاستايمىز. كوڭ 2 نەمەسە ءبىر جارىم كۇندە قىزادى. كوڭ قىزىپ بولعاننان كەيىن كوڭدى اشىپ ءۇي اعاش باساتىن تالدى (ءاسىلى تال قابىعى ەرتە ارشىلىپ كەپتىرىلەدى) ىشىنە جاقسىلاپ كومىپ تاستايمىز. اعاش جىبىگەننەن كەيىن شەتىنەن الىپ شىعىپ باسا بەرەمىز.

  كەرەگەنىڭ كوزىن تەسۋدىڭ ادىستەرى:

  ۇسكىمەن كەرەگەنىڭ كوزىن تەسەمىز. كەرەگەنىڭ كوزى ۇشكە بولىنەدى.

  (1) تور كوز (2) جەل كوز (3) بور كوز.

  تور كوز ادەتتە كىشكەنە بولادى. مولشەرىمەن 14 تە 15 سانتيمەتر اينالاسىندا.

  بور كوز 16 سانتيمەتر اينالاسىندا بولادى.

  جەل كوز 18 سانتيمەتر اينالاسىندا بولادى.

  سيىردىڭ،تۇيەنىڭ  يلەنبەگەن  تەرىسىنەن  تاسپا ءتىلىپ كەرەگەنى  كوكتەيدى. ەسكەرتەتىن  ءجايت، يلەنگەن تەرىمەن كەرەگەنى كوكتەسە تەرى سوزىلىپ كەتەدى. سوندىقتان يلەنبەگەن تەرىنى ىستەتەدى.

  سول جاق باسقى ساعاناق ەكى باسى ەكى كوز بولىپ تۇسەدى. وڭ جاق باسى ءۇش كوز بولىپ تۇسەدى. كەرەگەنىڭ باسى تولعاننان كەيىن تەڭشەپ الىپ اياق جاعىن ارامەن قيىپ تاستايمىز.

    ۋىق. كەرەگە باسى مەن شاڭىراقتى تۇتاستىراتىن اعاش،ول تالدان جاسالادى. ۋىقتىڭ كەرەگە باسىنا بايلاناتىن جاعى جالپاق،سوم،يىنتەك كەلەدى دە باسىندا تەسىك بولادى. مۇنى ۋىقتىڭ ءيىنى دەيدى.

  ۋىقتىڭ جوعارعى ءتۇزۋ جاعى شاڭىراق كوزىنە سۇعاتىن ۇشىن قالامى دەيدى.

  اتادان جالعاسقان قولونەرىن ۇلاعاتتاعان كونە كوز قارتتارىمىزدىڭ ءبىرى شاعانتوعاي اۋداندىق پروكۋراتۋرا مەكەمەسىنەن پەنسياعا شىققان قابىلمالىك تۇرىسبەك ۇلى. بۇل قارتىمىز قازاق حالقىنىڭ دويبى ويىنىنىڭ شىعۋ تەگى،مەزگىلى تۋرالى «دويبى اسپاپتارىنىڭ تاپقىرلانۋى تۋرالى ىزدەنىستەر» دەگەن ماقالاسىن جازىپ شىعىپتى.

  اقساقالىمىزدان دويبىنىڭ قالاي تاپقىرلانۋى تۋرالى سۇراعانىمىزدا،تاريحي  ماتەريالداردىڭ  دالەلدەۋىنە نەگىزدەلگەندە،كونە تاس قۇرالدار داۋىرىنەن تارتىپ،ادام بالاسى ەڭبەك قابىلەتىنىڭ تولاسسىز وسۋىنە بايلانىستى كۇندەلىك تۇرمىسقا قاجەتتى ءوندىرىس قۇرالدارى مەن كيىم-كەشەك سياقتى تۇرمىس بۇيىمدارىن جاساۋ ونەرلەرى دە ۇزدىكسىز جەتىلىپ،قوعامنىڭ دامۋىنا قاراي جاڭالانىپ وتىرعان. وسىعان سايكەس رۋلىق قوعامنان قۇلدىق قوعامعا وتكەننەن كەيىن اتا-بابامىزدىڭ اقىل-پاراساتىنىڭ دامۋىنا ىلەسە مال مەن اڭ تەرىلەرىنەن يلەپ مانەرلەپ، ءار ءتۇرلى كيىم-كەشەك جاساۋ بارىسىندا مانەرلەنگەن جارعاق اق تەرىگە قازعاق كۇنبيدىڭ سوعىس جوسپار قاريتاسى نەگىزىندە دويبى جولدارىن جازىپ شىققان ەكەن.

  مانەرلەگەن جارعاق اق تەرىنى ەكى جاقتاعى سولدان وڭعا قاراي بىردەن تورتكە دەيىنگى بيلىك ورنى،ەكىدەن تورتكە دەيىنگى سەگىزدەن ون التى قوس قۇلدىق ورىن،ەكى ۇشتەگى سەگىز قوس جەكپە-جەككە شىعۋ مايدانى،وعان جۋان-جىڭىشكەلىگى ۇقساس اعاشتان ءبىرىنىڭ جوعارى قارايتىن باسىن جۇقارتا  جونىپ،ورتاسىن ويىپ،اشاقاي قىپ،ەندى ءبىرىنىڭ باسىن سۇيىرلەي جونىپ،بەينە قازاق كيىز ءۇي فورماسىندا،تىگەر جاق استىن ورنىقتى بولۋ ءۇشىن تەگىستەپ اعاشتان جاساعان.

  مانەرلەگەن جارعاق اق تەرىگە سىزىلعان دويبى جولى بۇعان دويبى تاسى دەگەن اتاما بەرگەن. اعاشتان كەسىپ دويبى تاقتايىن جاساعان،بۇعان دويبى تاقتاي دەگەن اتاۋ بەرگەن.

  قازاق مال سويىپ جەگەندە باس-سيراعىن ءۇيتىپ جۋىپ تازالاپ،سىلىندىرا پىسىرىپ،قۇيقاسىن جەپ جىلىنشىك پەن باقايدى تۇتاستىرىپ  تۇراتىن بۋىننان اجىراتىپ،جىلىنشىك  باسىنداعى  سىبىرداق  سۇيەكتى الىپ،ەكىگە بولىنەتىن جىگىنەن ەكىگە ءبولىپ،24 تولعاندا 12 سىبىرداق  سۇيەكتى  اق كۇيىندە،12  سىبىرداق سۇيەكتى دالا تاسىنىڭ قىزىل قىناسىن سۋعا سالىپ قايناتىپ،وعان سىبىرداق سۇيەكتى سالىپ،دويبى تاسىن جاسايدى. كەيدە ءتۇرلى - تۇستەگى ءجۇن  بوياۋلارىمەن بوياۋ ارقىلى دا جاساعان.

  دويبى تاقتايدىڭ ەندى ءبىر كورىنىسى شاي ۇستەلگە ۇقسايدى. پانەركە تاقتايشاعا قاتتى قاعاز سىزىقتارداعى شاقپاق كوزدەرىن ءبىرىن قارا،ەندى ءبىرىن اق سىر نەمەسە اق-قارا بوياۋمەن بوياپ شاقپاقتاپ شىعادى.

  شاقپاق كوزدەرى بويالىپ جاسالعان دويبى جولدارى بۇل ەكەۋىنىڭ كورىنىسى ۇقساماعانىمەن،زاڭدىلىعى ءبىر. قازىر كوبىنەسە حالىقارالىق شاحمات تاقتايشاسىن پايدالانىپ ءجۇر.

  دويبىعا اعاشتان ويىپ تاسىن جاساپ قالماستان، مالدىڭ اسىقتارىن بوياۋ ارقىلى دا دويبى تاسىن جاساپ العانىن كوردىم.

  وسىنداي وزدەرىنىڭ اتا-داستۇرلەرىن ۇلىقتايتىن،كەيىنگى ەستى ۇرپاققا مۇرا رەتىندە قالدىرعىسى كەلەتىن قارتتارىمىزدىڭ،زەرگەرلەرىمىزدىڭ،ونەرپازدارىمىزدىڭ حالىق اراسىندا ءالى دە كوپ ەكەنىن تانىپ جەتتىم.





رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn