ەەڭ جاڭا مازمۇندار
جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ قىزمەتىن اقىلداستى، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ مەن ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ قىزمەتىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ ويداعىداي ىستەۋ جونىندە ورنالاستىرۋ جاسادى
ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنە قامقورلىق جاساپ، ولاردى ايالاپ، ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىزگىلىگىن ارداقتايمىز
باعىتتامالى كومەكتەسۋ ارقىلى شەشۋشى جەڭىسكە كۇش توپتايىق
ايماعىمىز ءتۇرلى شارا قولدانىپ، كوكونىسپەن قامداۋدى قامتاماسىز ەتتى
قوعامداعى قاۋىمنىڭ ماسكى ىستەتۋ تۋرالى باعدارلاما
اسقاق جىگەردى ساقتاپ، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ توسقاۋىل شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە باتىل قول جەتكىزەمىز
رايونىمىزدىڭ كوپتەگەن تاراۋلارى شارا بەلگىلەپ، ىندەتكە قارسى اتتانۋدىڭ ءبىرىنشى شەبىندەگى قىزمەتكەرلەرگە قامقورلىق جاسادى
ءبىرىنشى شەپتە ەرلىكپەن شايقاس جاساپ جاتقان كومپارتيا مۇشەلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ولاردىڭ جاستىق كوكتەمى «ىندەت» پەن شايقاستا الاۋلادى
«84» زارارسىزداندىرۋ سۇيىقتىعىن ورىندى پايدالانايىق
ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىن قورعاۋعا، ولارعا قامقورلىق جاساۋعا، ولاردى ايالاۋعا، ءسوزسىز، وسكەلەڭ ءمان بەرىپ، ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىندەتتى جەڭۋ كۇرەسىنە ۇزدىكسىز ساۋ - سالامات ات سالىسۋىنا شىنايى كەپىلدىك ەتۋ كەرەك
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى نۇسقاۋىنىڭ رۋحىن ىشكەرىلەي ۇيرەنىپ، دايەكتىلەندىرىپ، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ توسقاۋىل شايقاسىنىڭ جانە كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە باتىل قول جەتكىزۋ كەرەك
ءبىرىنشى شەپتە شايقاس جاساپ جاتقان الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ايماقتىق جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ-تىزگىندەۋ ورتالىعى لاباراتورياسىندا ۆيرۋسپەن «بەتپە-بەت شايقاس»جاساپ جاتقان لابارانتتار
ۇيدە وتىرىپ ۇيرەنۋدە كوزدى قورعاۋ ءبىرىنشى ماسەلە
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدى جانە ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدى عىلمي ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، جۇمىس باستاۋدى، ءوندىرىستى قالپىنا كەلتىرۋدى حاۋىپسىز، ءتارتىپتى ىلگەرىلەتىپ، تۇتاس جىلدىق نىسانا مەن مىندەتتەردى قۇلشىنا جۇزەگە اسىرۋ كەرەك
ءبىرىنشى شەپتە شايقاس جاساپ جاتقان الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ كەزىندە كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ ءتۇيىندى قىزمەتىن ورنىقتى ىلگەرىلەتۋ كەرەك
شاۋەشەك قالاسى: ىندەت جاعدايى «كوجە-قاتىققا» ىقپال جەتكىزە المادى
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدىڭ جانە ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ نىساناسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قوس جەڭىسىنە قول جەتكىزۋ سىندى قاتاڭ شايقاستى باتىل جۇرگىزەيىك
ۇلكەن شايقاستا اۋەلگى ماقساتتى، بورىشتى امالياتتا ايگىلەپ، ۇلكەن سىناقتا تولىمدى جاۋاپ قايتارايىق
رايونىمىزدىڭ قامداۋ - ساۋدا جۇيەسى ءتۇرلى شارالار قولدانىپ اۋىل شارۋاشىلىق ماتەريالدارىمەن قامداۋدى قامتاماسىز ەتتى
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ ماماندارى: عىلمي، ۇيلەسىمدى بولۋ، كوزسىزدىكپەن ىستەتپەۋ، قالىپتان تىس قورعانباۋ
قىسىلتاياڭ كەزەڭدە وزىندىك قاسيەتتى ايگىلەپ، ”ىندەت“پەن شايقاسۋدىڭ ءبىرىنشى شەبىندە پارتيا تۋىن جەلبىرەتتى
ەكونوميكانىڭ ورنىقتى اينالىمىن جانە قوعامنىڭ جاراسىمدىلىعىن، ورنىقتىلىعىن ساقتايىق
قايتا ورالۋ ساپارىنداعى قورعانۋ باعدارلاماسى
شينجياڭداعى ەگىنشى - مالشىلاردىڭ ءۇي تىرلىگىنە نازار سالىڭىز
ەلەۋلى ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ - باسقارۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ كەرەك
ورتالىق كوميتەت ساياسي بيۋروسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ ءماجىلىسى جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنە توتەپ بەرۋ قىزمەتىن زەرتتەگەندە سويلەنگەن ءسوز
قالىپتى ەكونوميكالىق، قوعامدىق ءتارتىپتى شىنايى قورعايىق

مادەنيەت مايەگىنەن ەكى ۇزىك

جولدانعان ۋاقىتى : 2015/7/23 11:27:43

وجەت ايدارقان ۇلى

بەسىك جىرى


  سان عاسىردى باستان كەشىرىپ،ءومىردىڭ ىستىق-سۋىعىنا توزە ءجۇرىپ،ۇشان-تەڭىز تاجىريبە توپتاي بىلگەن ۇلتىمىز بولاشاقتىڭ يەسى،ۇلتتىڭ ءۇمىتى ۇرپاقتىڭ اقاۋسىز جەتىلۋىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ،كوكەيگە قونىمدى،تاربيەلىك تاعىلماتى جوعارى بەسىك جىرىن جاراتقان.

  بەسىك جىرى _ تۇرمىس -سالت جىرلارىنىڭ ەڭ   العاشقى نۇسقالارىنىڭ ءبىرى بولىپ، پاراساتتى اتا-بابالارىمىزدىڭ مول قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ جاۋهارى. ۇلتىمىزدا  ‹‹ءبىر جىلدىعىن ويلاعان ەل ءبيداي ەگەدى،ون جىلىن ويلاعان ەل اعاش ەگەدى،ماڭگىلىگىن ويلاعان ەل ۇرپاعىنىڭ جۇرەگىنە ىزگىلىكتىڭ ءدانىن ەگەدى›› دەيتىن ءسوز بار. انە،سول ۇرپاقتاردىڭ ءسابي ساناسىنا العاش رەت ىزگىلىكتىڭ ءدانىن ەگەتىن نارسە _ بەسىك جىرى. كەي ادامدار بالانى بەسىگىندە تاربيەلەۋ كەرەك دەيتىن وسى ءبىر ناقىلعا كۇماندى  كوزقاراسپەن  قاراپ،‹‹ ەرەسەك ادامداردىڭ ءوزى بەرگەن ءتالىمىڭدى قابىلداۋى ەكىتالاي، سوندا بەسىكتە جاتقان،ەشنارسەدەن حابارى جوق،ەشتەمەنى دە تۇسىنە المايتىن  ءسابيدى  بەسىك جىرى ارقىلى تاربيەلەۋ بوس ءسوز» دەپ قارايدى. ولاردىڭ بۇل تۇسىىنىگى استە دۇرىس ەمەس. شوقتىقتى اقىلمان اقىن  ماعجان ‹‹پەداگوگيكا›› دەگەن كىتابىندا ‹‹جاڭا تۋىلعان بالانىڭ جانىندا ايعاي سالىپ سويلەسەڭ دە ويانبايدى. بالانىڭ ەستۋ سەزىمى ەكى دە ءۇش اپتادا بىلىنە باستايدى. ءتورتىنشى اپتادا بالا كۇشتى دىبىسقا سەلت ەتپەسە،ونىڭ مىلقاۋ بولعانى. ءۇش تە ءتورت اپتادا بالاعا بەسىك جىرى اجەپتاۋىر اسەر ەتەدى. بۇل ۋاقىتتا بالا دىبىستىڭ جۇمساق،قوڭىر،قاتتى،نە جاعىمسىز ەكەنىن ايىراتىن بولادى.

ءتورت تە بەس اپتادا بالا دىبىستىڭ قايدان شىققانىن ءبىلىپ،دىبىس شىققان جاققا بۇرىلاتىن بولادى. التى اپتادا دىبىستى ءوزى تىلەپ تىڭدايدى» دەيدى. ءبىز بەسىك جىرىن تەك بالانى ۇيىقتاتۋ ءۇشىن عانا ايتىلاتىن جىر دەپ جالاڭ تۇسىنۋىمىزگە استە بولمايدى. قازىرگى كەزدە جاس انالارىمىز بالانى بەسىككە بولەمەيتىن،بولەسە دە بەسىك جىرىن ايتپايتىن بولىپ بارادى. ولار  جونىنەن العاندا، بەسىك جىرى انشەيىن ەرىككەندە عانا ايتاتىن ءالاۋلاي مەن قالاۋلاي سەكىلدى  سەزىلەتىن  ۇقسايدى. ءتىپتى  كەي ءبىرى بەسىك جىرىن ايتار بولسا، بالانىڭ مازاسى كەتىپ،دەر كەزىندە ۇيىقتاۋىنا ىقپال جاسايدى  دەپ قارايتىن كورىنەدى. ايگىلى اقىن،اعارتۋشى بەردىبەك قۇرجىقايەۆ:

«قازاق ءانى دۇنيەنى داندەتكەن،
قازاق ءانى جەر شارىندا ماڭگى وكتەم.
ونىمدىرەك دارىسىنەن ۇيقىنىڭ،
اجەلەردىڭ ‹بەسىك جىرى› اندەتكەن» دەيدى.

  بارشامىزعا ايان،ۇيقى ءدارىسى تەك نەرۆتى تىنىشتاندىرۋ ارقىلى عانا  ۇيىقتاتسا،بەسىك  جىرى  ۇرپاقتارعا ءمورالدى،ەڭبەكشىل،ەرجۇرەك،ءبىلىمدى،قايىرىمدى بولۋداي سان سالالى  جاقتان تاربيە  بەرەدى.

  جاعىمدى اۋەن مەن ايتىلعان جىردى بالا سۇيىنە تىڭداپ، بالبىراپ ءتاتتى ۇيقىعا باتادى. ۇلتىمىز سوناۋ اقتابان شۇبىرىندى،القاكول سۇلاما زاماندا دا بەسىگىن جۇرتقا تاستاپ،بەسىك جىرىن جوعالتقان ەمەس،قايتا كوز قاراشىعىنداي قورعاپ،ساناسىنا سارى مايداي ساقتاپ،كەيىنگىلەرگە قاز-قالپىندا اماناتتاعان.

  ۇلتىمىزدىڭ بەسىك جىرى  وتە كيەلى  بولىپ،ونىڭ ءتۇرى وتە كوپ. ول ءار داۋىرگە ساي وزگەرىپ،تۇرلەنىپ،مولىعىپ وتىرعان. ماسەلەن،ەرتەرەكتەگى بەسىك جىرىن الىپ ايتار بولساق:

«ءالدي،ءالدي،ءالدي-اي،
قويدى جايىپ جەرسىڭ ماي.
قوس قۇلاعى قامىستاي،
مىنەرسىڭ-اۋ قۇلىن-تاي.
اتا-اناڭدى اسىراپ،
بولسىن مىناۋ كوڭىل جاي.
سيىردى دا باعارسىڭ،
تۇيەنى دە باعارسىڭ.
بوتاسىنا كۇنىم-اۋ،
ۇكى،تۇمار تاعارسىڭ.
...........................
نەمەسە
اسپانداعى جۇلدىزىم،
سۋدا جۇزگەن قۇندىزىم.
امان-ەسەن ەسەيىپ،

  ىسىمەر بولشى گۇل قىزىم» دەپ ايتىلىپ،ۇرپاعىن مال باعىپ ەڭبەكشىل بولۋعا،اتا-اناسىنا قارايلاسىپ، ءىس تىگىپ ىسىمەر بولۋعا ماپەلەسە،ال تالايلاعان ۇركىن-قورقىن سوعىس بولعان زامانداردا بەسىك جىرى:

«ءالدي-ءالدي اق بوپەم،
اق بەسىككە جات بوپەم.
باتىر بولىپ ەسەيىپ،
جاۋعا ساداق ات بوپەم»
نەمەسە
«ءالدي-ءالدي،اۋباي-اي،
دۋلىعا-ساۋىت كيىنىپ،
جاۋعا باتىل ءتيىسىپ،

   باتىر بولار ما ەكەنسىڭ » دەپ ۇرپاقتاردى باتىر،ەرجۇرەك بولىپ ەلىن قورعاۋعا باۋلىسا،كەيىن كەلە مازمۇنى بۇرىنعىدان دا جاڭارىپ:

«ءالدي-ءالدي،ءالدي-اي،
ءسوز باستاعان قاراعىم،
شەشەن بولار ما ەكەنسىڭ.
ەل باستاعان قاشاندا،
كوسەم بولار ما ەكەنسىڭ.
ءالدي-ءالدي،ءالدي-اي،
ونەر-ءبىلىم يگەرىپ،
عالىم بولار ما ەكەنسىڭ.
لاۋلاپ جانىپ ارىنىڭ،

  جالىن بولار ما ەكەنسىڭ» دەپ داۋىرگە قاراي ءۇمىت،تىلەكتەر دە قوسىلىپ ايتىلاتىن بولعان. مەيلى قاي داۋىردە ايتىلعان بەسىك  جىرى  بولسىن،تۇگەلدەي  ۇرپاقتى   ءمورالدى،مۇراتتى،ساۋ دەنەلى،ەڭبەكشىل،ەرجۇرەك،ءبىلىمدى ادام بولۋعا باۋلىعانىن كورە الامىز. قورىتىپ ايتقاندا،بابالارىمىزدىڭ جاراتقان بەسىك جىرى بەكەر ايتىلماعان،جوعارىدا ايتقانىمىزداي،بەسىك جىرىنىڭ تاربيەلىك قۋاتى وتە كۇشتى بولىپ،قۇنارلى جىردى تىڭداپ وسكەن بالا قاعىلەز،سەرگەك،اقىلدى،قايىرىمدى،ەڭبەكشىل بولىپ ەرجەتەدى.

  حالقىمىز ۇرپاقتاردى تاربيەلەۋدە ارناۋلى ءبىر ورىنعا جيىپ الىپ تاربيە جۇرگىزبەگەن،قايتا بارلىق تاربيەنىڭ قاينار كوزى تال بەسىكتەن باستاۋ الادى دەپ قاراپ،اناۋ بەسىك جىرىنىڭ مازمۇنىنا ايرىقشا نازار اۋدارىپ،جىردىڭ ءون-بويىنا جۇيەلى اقىليا سوزدەردى سىڭىرە بىلگەن. انە وسىنىڭ ناتيجەسىندە ۇلتىمىز ۇرپاقتارى قۇيماقۇلاق بولىپ ءوسىپ،بىلايعى جەردە ۇلكەندەردىڭ ايتقان اقىل،كەڭەسىن سانالارىنا ساقتاپ ەرجەتىپ،قايىرىمدى،اق كوڭىل،اشىق-جارقىن بولۋداي ءبىر ۇلتتىڭ ءمورالدىق ساپاسىن قالىپتاستىرعان. دەمەك،‹‹بەسىك جىرى›› قازاق ەتنوگرافياسىندا وزىندىك ورىن العان ماڭىزدى سالتتىق جىردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ەندەشە،ءبىزدىڭ جاس انالارىمىز بەسىك جىرىنا استە ءسال قاراماي،ونىڭ مانىنە تەرەڭ ءۇڭىلىپ،مىناۋ وركەنيەتتى دارىپتەپ،ساپالى ۇرپاق جەتىستىرۋدى كەڭ كولەمدە جولعا قويىپ وتىرعان بۇگىنگى تاڭدا بەسىك جىرىنىڭ رولى ءتىپتى دە ماڭىزدى ەكەنىن جەتە ءتۇسىنىپ،ۇرپاققا تال بەسىكتەن تارتىپ تالىقپاي تاربيە جۇرگىزىپ،ۇلتىمىزدىڭ ماڭگىلىك جارقىن بولاشاعىن جاراتۋعا كۇش سالۋلارى كەرەك.

  قىزقۋار

  قىزقۋار _ قازاق حالقىنىڭ ات ءۇستى سپورت ويىندارىنىڭ ءبىر ءتۇرى. بۇل ويىنعا ات ونەرىنە جەتىك،قيمىلى شاپشاڭ،اقىل-ايلاسى مول ايەلدەر مەن ەرلەردى تاڭداپ  شىعاراتىن بولعان. مۇندا،ءار ەكى جاق قىزقۋارعا تۇسۋشىلەرگە جۇيرىك اتتارىن مىنگىزىپ،ويىندى قىزدىرۋدى ماقسات ەتكەن. ويىن ءتارتىبى بويىنشا قىزقۋارعا شىققان قىز بەن جىگىت توپتان شىعىپ،ءبىر شاقىرىمداي جەرگە دەيىن قاتارلاسىپ،ەگەر ولار ءوزارا قۇربى-قۇرداستاردان بولسا ازىلدەسىپ،سىرلاسىپ بارادى دا مولشەرلى جەرگە بارعاندا جىگىت اتىنىڭ باسىن شۇعىل بۇرىپ،جينالعان توپقا قاراي شابا جونەلەدى،قىز دا تەز ارەكەتتەنىپ،اتىنا قامشى باسىپ،جىگىتتى تۇرا قۋالايدى. جىگىتتى قۋىپ جەتسە توبەسىنە قامشى ءۇيىرىپ وتىرادى. جىگىت قىزدىڭ قۇربى-قۇرداستارى نە بولماسا جەزدەسى بولىپ،ءازىل سوزدەرى قىزعا ءوتىپ كەتكەن بولسا،وندا قامشىنىڭ سابىمەن جىگىتتىڭ باس كيىمىن قاعىپ ءتۇسىرىپ،جىگىتتى قامشىسىنىڭ ۇشىمەن جونداپ قوياتىن بولعان. بۇل بارىستا جىگىت قاعيدا بويىنشا قول قايتارماي تەك قانا قورعانۋعا ۇقىقتى. ەرەكشە ەستە بولاتىن ءىس،قىزقۋارعا جاقىن،  رۋلاس قىز-جىگىتتەر بىرگە تۇسپەيدى. قىزقۋار ويىنى ءاۋ باستا ۇيلەنبەگەن قىز-جىگىتتەردى ءوزارا ىڭكارلىعىن ءبىر-بىرىنە ءبىلدىرۋ ءۇشىن شىعارىلعان ويىن بولىپ،كەيىن دامىپ،ۇلتىمىز ەر-ايەلدەرىنىڭ باتىلدىعىن،الۋەتتىلىگىن سىناپ،ونەرىن ۇشتاي تۇسەتىن سپورت ويىن تۇرىنە اينالعان. الايدا،وسى  ءبىر  تاماشا  مادەنيەتتى، ءداستۇرلى ويىن ءتۇرىن  وزگە ۇلتتار مەن  ۇرپاقتارعا  تانىستىرۋىمىز دۇرىس بولماي وتىرعان كورىنەدى.

  بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا قايسى گازەتتەن  كورگەنىم ەسىمدە قالماپتى،قىزقۋار جونىندە ءبىر شاعىن ماقالا جاريالاندى. وندا: ‹‹قىزقۋارعا ءتۇسۋ تەك قىز-جىگىتتەردىڭ ءبىر-بىرىنە جۇرەك سىرىن ايتىپ،ىڭكارلىق ءبىلدىرىپ، ماحابباتتاسۋىنا ارنالعان ويىن ءتۇرى » دەپ  تانىستىرىلعان. قىزقۋارعا ىلعي دا ءبىر-بىرىنە ىڭكارلىعىن بىلدىرەتىن قىز-جىگىتتەر عانا تۇسپەيدى ءارى قىزقۋارعا تۇسۋشىلەردىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە ىڭكارلىعىن بىلدىرە بەرمەيدى،ويتكەنى قىزقۋار ۇلتىمىزدىڭ بۇقارالىق سيپاتى اسا جوعارى ءداستۇرلى سپورت قيمىلى،وعان ۇيلەنبەگەن قىز-جىگىت،ۇيلەنگەن جىگىت پەن ۇيلەنبەگەن قىز،جاسى ەگدە تارتقان ەرلەر مەن كەكسە ايەل دە،جاسى ۇلكەن ەرلەر مەن جاس كەلىنشەكتەر دە تۇسە  بەرەدى. سول ءۇشىن، قىزعا ءسوز سالىپ ىڭكارلىعىن ءبىلدىرۋ وتە سيرەك كەزدەسەدى دە ايتىلاتىن ءازىل-قالجىڭ تەك قۇربىلاستار،جەزدە،بالدىز ورتاسىندا عانا بولادى. توپقا قاراي شاپقاندا قىز (كەلىنشەك) وزىنەن جاس-شاماسى ۇلكەن ارىپتەسىن قۋىپ جەتسە، تەك قامشىسىن توبەسىنە ءۇيىرىپ قانا  وتىرادى. قىزقۋارعا تۇسكەننىڭ ءجونى وسى  دەپ استە كەلسە-كەلمەس قامشىنىڭ استىنا الىپ سابامايدى. اتاپ ايتقاندا، ۇلتىمىزدىڭ سالت -ءداستۇرى،ويىن-قيمىلدارى تۇگەلدەي عىلميلىققا يە،اتا-بابالارىمىزدىڭ  اقىل -پاراساتىنىڭ جاۋهارى. ءبىز وسى ءبىر التىنعا بەرگىسىز ارداقتى اسىل قازىنامىزدى كوزقاراشىعىمىزداي قورعاپ،وزگە ۇلتتارعا دۇرىس ءتۇسىندىرىپ،كەلەر ۇرپاققا قاز-قالپىندا اماناتتاي الساق،انە،سوندا ءوز  بورىشىمىزدى ۇرپاقتار الدىندا شىنايى ادا ەتكەن بولار ەدىك.





رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn