ەەڭ جاڭا مازمۇندار
جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ قىزمەتىن اقىلداستى، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ مەن ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ قىزمەتىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ ويداعىداي ىستەۋ جونىندە ورنالاستىرۋ جاسادى
ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنە قامقورلىق جاساپ، ولاردى ايالاپ، ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىزگىلىگىن ارداقتايمىز
باعىتتامالى كومەكتەسۋ ارقىلى شەشۋشى جەڭىسكە كۇش توپتايىق
ايماعىمىز ءتۇرلى شارا قولدانىپ، كوكونىسپەن قامداۋدى قامتاماسىز ەتتى
قوعامداعى قاۋىمنىڭ ماسكى ىستەتۋ تۋرالى باعدارلاما
اسقاق جىگەردى ساقتاپ، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ توسقاۋىل شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە باتىل قول جەتكىزەمىز
رايونىمىزدىڭ كوپتەگەن تاراۋلارى شارا بەلگىلەپ، ىندەتكە قارسى اتتانۋدىڭ ءبىرىنشى شەبىندەگى قىزمەتكەرلەرگە قامقورلىق جاسادى
ءبىرىنشى شەپتە ەرلىكپەن شايقاس جاساپ جاتقان كومپارتيا مۇشەلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ولاردىڭ جاستىق كوكتەمى «ىندەت» پەن شايقاستا الاۋلادى
«84» زارارسىزداندىرۋ سۇيىقتىعىن ورىندى پايدالانايىق
ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىن قورعاۋعا، ولارعا قامقورلىق جاساۋعا، ولاردى ايالاۋعا، ءسوزسىز، وسكەلەڭ ءمان بەرىپ، ەمدەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىندەتتى جەڭۋ كۇرەسىنە ۇزدىكسىز ساۋ - سالامات ات سالىسۋىنا شىنايى كەپىلدىك ەتۋ كەرەك
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى نۇسقاۋىنىڭ رۋحىن ىشكەرىلەي ۇيرەنىپ، دايەكتىلەندىرىپ، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ توسقاۋىل شايقاسىنىڭ جانە كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە باتىل قول جەتكىزۋ كەرەك
ءبىرىنشى شەپتە شايقاس جاساپ جاتقان الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ايماقتىق جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ-تىزگىندەۋ ورتالىعى لاباراتورياسىندا ۆيرۋسپەن «بەتپە-بەت شايقاس»جاساپ جاتقان لابارانتتار
ۇيدە وتىرىپ ۇيرەنۋدە كوزدى قورعاۋ ءبىرىنشى ماسەلە
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدى جانە ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدى عىلمي ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، جۇمىس باستاۋدى، ءوندىرىستى قالپىنا كەلتىرۋدى حاۋىپسىز، ءتارتىپتى ىلگەرىلەتىپ، تۇتاس جىلدىق نىسانا مەن مىندەتتەردى قۇلشىنا جۇزەگە اسىرۋ كەرەك
ءبىرىنشى شەپتە شايقاس جاساپ جاتقان الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرىنە قۇرمەت بىلدىرەمىز
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ كەزىندە كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ ءتۇيىندى قىزمەتىن ورنىقتى ىلگەرىلەتۋ كەرەك
شاۋەشەك قالاسى: ىندەت جاعدايى «كوجە-قاتىققا» ىقپال جەتكىزە المادى
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدىڭ جانە ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ نىساناسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قوس جەڭىسىنە قول جەتكىزۋ سىندى قاتاڭ شايقاستى باتىل جۇرگىزەيىك
ۇلكەن شايقاستا اۋەلگى ماقساتتى، بورىشتى امالياتتا ايگىلەپ، ۇلكەن سىناقتا تولىمدى جاۋاپ قايتارايىق
رايونىمىزدىڭ قامداۋ - ساۋدا جۇيەسى ءتۇرلى شارالار قولدانىپ اۋىل شارۋاشىلىق ماتەريالدارىمەن قامداۋدى قامتاماسىز ەتتى
ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ ماماندارى: عىلمي، ۇيلەسىمدى بولۋ، كوزسىزدىكپەن ىستەتپەۋ، قالىپتان تىس قورعانباۋ
قىسىلتاياڭ كەزەڭدە وزىندىك قاسيەتتى ايگىلەپ، ”ىندەت“پەن شايقاسۋدىڭ ءبىرىنشى شەبىندە پارتيا تۋىن جەلبىرەتتى
ەكونوميكانىڭ ورنىقتى اينالىمىن جانە قوعامنىڭ جاراسىمدىلىعىن، ورنىقتىلىعىن ساقتايىق
قايتا ورالۋ ساپارىنداعى قورعانۋ باعدارلاماسى
شينجياڭداعى ەگىنشى - مالشىلاردىڭ ءۇي تىرلىگىنە نازار سالىڭىز
ەلەۋلى ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ - باسقارۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ كەرەك
ورتالىق كوميتەت ساياسي بيۋروسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ ءماجىلىسى جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنە توتەپ بەرۋ قىزمەتىن زەرتتەگەندە سويلەنگەن ءسوز
قالىپتى ەكونوميكالىق، قوعامدىق ءتارتىپتى شىنايى قورعايىق

قارا ولەڭنىڭ توركىنى - ايتىس

جولدانعان ۋاقىتى : 2015/8/13 12:25:10

ءابدىحاميت ورنىقباي ۇلى

  قارا ولەڭ قازاق حالىق پوەزياسىنىڭ ەجەلدەن قالىپتاسىپ، بىرتە- بىرتە كەمەلدەنگەن اسا ءبىر  قوماقتى  سالاسى.  قارا  ولەڭنىڭ وزىندىك تابيعاتى، بوگەنايى تۋرالى كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر ارناۋلى تاقىرىپ ەتىپ جۇيەلى ەڭبەك جازباسا دا  قازاق فولكلورىن تانۋعا قاتىستى عىلمي ەڭبەكتەرىندە ازدى-كوپتى ايتىپ كەلەدى. اسىرەسە، قارا ولەڭنىڭ جانرلىق ەرەكشەلىگى، مازمۇندىق بوياۋى، حالىقتىق ءان ولەڭدەرىمەن بايلانىسى، كوركەمدىگى ت.ب جاقتاردان ەداۋىر كەمەلدى وي- پىكىرلەر ورتاعا قويىلدى. ىلگەرىندى-كەيىندى قارا ولەڭدەر  جيناقتارى جارىق كوردى.

  تام-تۇمداپ جينالعان ەرتەرەكتەگى دەرەكتەردى ايتپاساقتا، قازىرگە دەيىنگى   باسىلىم كورگەن قازاقستانداعى اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتىڭ،ورازاقىن اسقاردىڭ،  ەلىمىزدەگى ومارقان اسىل ۇلىنىڭ قۇراستىرعان «قارا ولەڭ» توپتامالارىنداعى جانە باسقا دا  باسىلىمدارداعى  جارىق كورگەن قارا ولەڭ ۇلگىلەرىن  قوسا ەسەپتەگەندە ون بەس مىڭنىڭ ۇستىندە قارا ولەڭ (شۋماق) بار دەۋگە بولادى ەكەن،وعان قازىرگە دەيىن حالىق   اراسىنان ءالى دە جينالماي جاتقان قارا ولەڭ نۇسقالارىن،ۆاريانتتارىن قوسا ەسەپتەڭىز، دەمەك، قارا ولەڭ قازاق پوەزياسىنىڭ ۇشان-تەڭىز ءبىر سالاسى ەكەنى انىق كورىنەدى. «قارا ولەڭ» جونىندە ارناۋلى جۇيەگە تۇسكەن نازاريالىق انىقتاما جاسالعان جوق، ونىڭ سەبەبى دە سول مول مازمۇنى، توركىن تاريحىنىڭ كۇردەلى، باسقا دا فولكلورلىق جانرلارمەن بايلانىسىپ جاتاتىن تابيعاتىمەن قاتىستى دەۋگە بولادى. وسىدان 150 جىل بۇرىن شوقان ۋاليحانوۆتىڭ: «قارا ولەڭ دەگەنىمىز ءتورت جولدان تۇراتىن، ايتار ويى بار جەكە شۋماقتى ولەڭ. ءار شۋماقتا جەكە-جەكە وي جاتادى، سونداي-اق بۇل ولەڭ داۋىسقا نەگىزدەلەدى» دەگەنى، بۇل قارا ولەڭنىڭ قازاق حالىق فولكلورىنداعى  قيسا-داستانداردان، تۇرمىس-سالت جىرلارىنان وزگەشەلەنىپ تۇراتىن ەرەكشەلىگىن ايقىنداۋ ءۇشىن ايتقانى بولسا كەرەك. ارينە، قارا ولەڭنىڭ العاش تەك ءبىر شۋماقتان عانا دۇنيەگە كەلەتىنىن نەمەسە حالىق ونەرپازدارىنىڭ تەك دارا شۋماق جاسامپازدىعىمەن شۇعىلدانعانىن دالەلدەۋ ءۇشىن ايتىلعان پىكىر ەمەس.    ەگەر بەلگىلى ءبىر ماعىنادان «قارا ولەڭدەردى حالىق اراسىنا كەڭ تارالعان دارا شۋماقتار» دەسەك، وسى دارا شۋماقتاردىڭ جارىققا شىعۋ قاينارى قايدا، قالاي قالىپتاسقان دەگەن ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى. مۇندا قارا    ولەڭنىڭ ايتىس ونەرىمەن بەلگىلى قاتىناسى بار ەكەندىگى جونىندە ايتىلىپ جۇرگەن پىكىرلەردى ەسكەرسەك، بەكسۇلتان كاسەي ۇلى «ايتىس _ ءسوز بارىمتاسى» دەگەن ەڭبەگىندە «قارا ولەڭنىڭ جەكە شۋماقتارىنىڭ ناقتىلى مازمۇنىنا ءساپ سالساق، ونىڭ ايتىس ونەرىمەن تابيعي ىلىكتەستىگى ءتىپتى ايقىن كورىنەدى. دالىرەك ايتقاندا، قارا ولەڭ شۋماقتارىنىڭ دەنى ءسوز باسەكەسىنە، ايتىسۋعا، ارىپتەسكە ارناپ، كوزدەي ايتىلاتىنى مەنمۇندالايدى» دەپ كورسەتەدى.

   «قازاق ءومىرىنىڭ ادەت-سالتىمەن بايلانىسىپ جاتقان الۋان تويدا ‹اۋىلدىڭ التى اۋىزى›، ‹قوناق كادە› سياقتى داستۇرلەردى كولدەنەڭ تارتىپ، كەزەكتەسىپ ولەڭ ايتاتىن سالت الىگە دەيىن ەل ىشىندە جالعاسىپ كەلەدى. مەيلى جەكە ولەڭ ايتسىن، مەيلى ءوزىن وزگەلەرگە تانىستىرسىن، مەيلى قوناقتان    اماندىق سۇراسىن، مەيلى ءوزىنىڭ ارمان اڭسارىن ورتاعا سالسىن، مەيلى قارسى جاعىن ولەڭگە شاقىرسىن، وسىنىڭ ءبارى العاش قارا ولەڭ ارقىلى باستالىپ، ورىندالىپ وتىرعان. مۇنىڭ ءوزى قارا ولەڭنىڭ ايتىسقا جاقىن    ەكەندىگىن اڭعارتادى» دەسەك، بۇل جەردە مىناداي سۇراۋ تۋادى؟ەگەر قارا ولەڭنىڭ ءتۇپ-توركىنى ايتىس دەسەك، ايتىستىڭ توركىنى قايدان باستالادى، ەڭ العاشقى سالتتىق ايتىس ۇلگىلەرىنىڭ قارا ولەڭمەن بايلانىسى قانشالىق دارەجەدە؟ بۇل ءۇشىن ايتىستىڭ ساقتالىپ كەلگەن بايىرعى ۇيالارىن اقتارۋعا تۋرا كەلەدى.

  ايتىستىڭ  توركىنى جانە قالىپتاسۋىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر قازىرگى كەزدە ۇلكەن جاقتان ءبىر ارناعا ءتۇسىپ كەلەدى، اسىرەسە ايتىستىڭ بايىرعى ۇلگىلەرى - قازاقتىڭ تۇرمىس-سالت، تىرشىلىك- جوسىندارىمەن بايلانىستى تۋعان   «بادىك  ايتىسى»، «جار-جار   ايتىسى»، ءتورت تۇلىك ولەڭدەرىندەگى «ءتامسىل ايتىسى» ۇلگىسى بولسىن، ەسكى ەپوستارىمىز «الپامىس» داستانىنداعى  الپامىس پەن بادامشانىڭ  «جار-جار ايتىسى»، «قوبىلاندى» داستانىنداعى قارامان مەن قوبىلاندىنىڭ،  ەستەمەس پەن قۇرتقانىڭ، قوبىلاندى مەن  قارلىعانىڭ، قارلىعا مەن قاراماننىڭ، «قامبار باتىر» داستانىنداعى نازىم مەن قامباردىڭ،  الشوراز بەن   كەلمەمبەتتىڭ  ءوزارا  ديالوگتارى (ولەڭ ورنەگىندەگى) ءبارى دە ءسوز تالاسىنا جاقىن كەلەتىندىكتەن ءارى   قارسى  جاعىن يلاندىرۋ، بويسۇندىرۋ سىڭايى بولعاندىقتان ايتىستىڭ بەلگىلى ەرەكشەلىكتەرىن كورنەكتىلەندىرە العان. «قازاقتىڭ عاشىقتىق داستاندارىنىڭ ىشىندەگى قازاقتىڭ ەرتە كەزدەگى رۋ-تايپالىق داۋىرىندەگى وقيعالاردى وزىنە ارقاۋ ەتىپ، سيۋجەتى كەيىنىرەك ءمالىم بولا باستاعان ‹ماقپال قىز›، ‹كۇلشە قىز› جىرلارىندا دا ايتىستىڭ ۇلگىلەرى كەزدەسەدى»  ەكەن. سونىمەن بىرگە، تاياۋ زامانداردا تۋعان «ناۋرىزباي-حانىشايىم» قاتارلى كوپتەگەن تاريحي داستاندار مەن كولەمدى جىرلاردان دا ايتىستىڭ ەداۋىر كورنەكتى بوگەنايلارىن كورسەتە الاتىن ۇلگىلەرىن كورۋگە بولادى. وسىنداي حالىق فولكلورىنىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىندە تەرەڭ تامىر تارتۋىنان-اق، «ايتىستىڭ حالىق اراسىندا تەرەڭ بۇقارالىق نەگىزى بار، وعان ەر- ايەل  دەمەي، حالىق ونەرپازى بولسىن، بولماسىن بارلىعى دا قاتىناسۋشىسى ءارى تاماشالاۋشى بولا العان» دەگەندى دۇرىس پىكىر ەسەپتەيمىز.

  ەندى ەجەلگى جازبا پوەزيامىزعا كەلسەك، «قورقىت اتا كىتابىنداعى» جەلىلەس جىرلاردىڭ ءبىر بولىمىندەگى وزىندىك ەرەكشەلىكتەردى تۇيىندەي كەلە «بۇلاردىڭ ىشكى مازمۇنى الۋان سىرعا اۋىسىپ جىردىڭ وقيعاسىن ءوربىتۋ مەن قايشىلىق-قاقتىعىستى شيەلەنىستىرۋدىڭ، كەيىپكەر حاراكتەرىن اشۋدىڭ كىلتى سياقتى بولعانىمەن، سىرتقى فورماسى ايتىسقا ۇقسايدى. ارينە، ىشكى مازمۇنداردا سوزگە ءسوز قايتارۋ، سۇراۋعا جاۋاپ بەرۋدىڭ نىشاندارى دا جوق ەمەس، وسى ءتۇيىندى ۇستانا وتىرىپ، ەكى كەيىپكەردىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا جاۋاپتاسۋ ساتتەرىن ايتىسقا جاقىنداستىرۋدىڭ ەش ەرسىلىگى جوق» دەگەندى قۇپتاۋعا ابدەن بولادى. بۇدان باسقا تۇرىك تىلدەر سوزدىگىندەگى «جاز بەن قىستىڭ ايتىسى»، «قۇتتى بىلىك» داستانىنداعى كۇنتۋدى مەن ايتولدىنىڭ پىكىر تالاسى، ايتولدى مەن بالاسى وگدۇلمىش اراسىنداعى بايلىق پەن كىسىلىك تۋرالى وي تالاسى، حوجا احمەت ياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتىندەگى» بەيىش پەن توزاقتىڭ ايتىسى سياقتىلار ءبىر قاراعاندا ءبىر اۆتوردىڭ قولىنان شىققان دۇنيەلەر بولعانىمەن، ول ايتىس سىندى ۇلى دا تۇلعالى ونەردىڭ فورمالىق ەرەكشەلىگىنەن پايدالانىپ جازىپ وتىر. ەندەشە،ول ايتىستىڭ جازبا ۇلگىسىنىڭ (حات ۇلگىسىنىڭ) العاشقى كورىنىسى دەسەك، ەندى ءبىر جاقتان، جوعارىداعى اتالعان كلاسسيك شىعارمالار مازمۇندىق بايلانىسى جاقتان قازاق قارا ولەڭدەرىندەگى كەڭەس، ءناسيحات، شاريعات مازمۇندارىنىڭ قالىپتاسۋىنا، تۋۋىنا دا نەگىز بولدى دەپ قاراۋعا ابدەن بولادى. ال  حالىقتىق سارىنى كۇشتى قارا ولەڭدەردىڭ ناعىز تابيعاتىنىڭ تۇلعالانۋىنا سالتتىق ايتىس ۇلگىسى دە، قايىم ايتىس ۇلگىسى دە، ارناۋلى كەزدەسكەن اقىنداردىڭ ايتىس ولەڭدەرى دە ۇلكەن قاينار بولعانىن قورىتىندىلاۋعا بولادى. ونى  ءبىز مىنا جاقتاردان تالداپ كورسەتۋدى ءجون كوردىك:

  ءبىرىنشى، ايتىس پەن قارا ولەڭنىڭ مازمۇندىق مانەرى جانە ونداعى وي جۇلگەسى ءوزارا جاقىندىق تانىتادى. ەگەر قارا ولەڭدى  «حالىق اراسىنا قاناتىن كەڭ جايعان ءارى كوپ ساقتالىپ، كوپ ايتىلىپ كەلە جاتقان بايىرعى ولەڭ، ونىڭ وسىنداي ورەگە كوتەرىلۋى دە حالىق ومىرىمەن تىكە بايلانىسىپ جاتقان رۋحاني تىرەگىنىڭ مىقتىلىعىندا» دەسەك، ونىڭ مازمۇنىنىڭ سونشالىق باي بولۋى دا حالىقتىڭ ەجەلدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان الۋان ءتۇرلى ويىن-ساۋىق، سالت - داستۇرىمەن، الەۋمەتتىك ءومىرى،  تىنىس-تىرشىلىگىمەن بايلانىسىپ جاتاتىندىعىندا بولماق. قارا ولەڭنىڭ بۇگىنگە جەتكەن قورىن تەرەڭدەي جىكتەگەندە مازمۇندىق، تاقىرىپتىق ىڭعايىنا قاراي «باستاۋ ولەڭ»، «امان ولەڭ»، «تاۋ ولەڭ»، «جەر -سۋ ولەڭ»، «بالىق ولەڭ»، «جۇپتىر ولەڭ»، «قايىم ولەڭ»، «جاس ولەڭ»، «اڭ-قۇس ولەڭ»، «ارىپتەس ولەڭ»،«وكپە-ناز ولەڭ»، «اتا ولەڭ»، «ساعىنىش ولەڭ»، «ونەر  ولەڭ»، «كەڭەس ولەڭ»، «مىسال ولەڭ»، «جۇمباق ولەڭ»، «جۇلدىز ولەڭ»، «تانىسۋ ولەڭ»، «ەگىن ولەڭ»، «شاريعات ولەڭ»، «توي باستار»، «قوشتاسۋ ولەڭ»، ت. ب تولىپ جاتقان تۇرلەرگە بولۋگە بولاتىندىعىن كورۋگە بولادى. ەندەشە، وسى قارا ولەڭدەر ەڭ العاشىندا جەكە ءبىر ادام وڭاشا وتىرىپ شىعارىپ، ونى ءوز كوكىرەگىندە ساقتاپ، سونان بارىپ ەلگە تاراتقان ەمەس، قايتا ۇلكەن توپ ورتاسىندا توي-تومالاقتا، ءتۇرلى سالتتىق، مەرەكەلىك  باس قوسۋلاردا كوپتىڭ الدىندا جارىققا شىققاندىعى ولەڭ مازمۇنىنان انىق اڭعارىلادى. ەندەشە، قارا ولەڭنىڭ قايىمداسىپ ايتىلعان ءتۇرى بولسىن، ادۋىن اقىنداردىڭ اۋزىنان توگىلگەن جىر مارجاندارى بولسىن، ەڭ الدىمەن سونداعى توپتىڭ قۇلاعىنا جەتەدى. ءبىراق، ايتىس ولەڭ وقيعالى قيسا-داستاندارداي سيۋجەتكە بايلانعان جىر بولماعاندىعى سەبەپتى، باس- اياعى جۇيەلى كۇيىندە ەل ەسىندە قالمايدى، قايتا ەڭ تارتىمدى، ەڭ ادەمى  شۋماقتارى  دارا-دارا كۇيىندە  ەل ەسىندە قالىپ، كەيىنگىلەر ءوز ىڭعايلارىنا قاراي قايتالاي جاڭعىرتۋ بارىسىندا وڭدەلىپ، ۆاريانتتانىپ، تولىسىپ، قوردالانا بەرگەن دەۋگە بولادى. بەلگىلى ءبىر ايتىستىڭ جالپى  بارىسىنا  جوعارىداعى اتالىپ وتكەن قارا ولەڭ تۇرلەرى ءبىر ورىندا تولىق قامتىلىپ كەتە  الماعانىمەن، تەگىندە الۋان ورەدەگى، ءار كەزەڭدەردەگى، ءار وڭىرلەردەگى ايتىستاردان قالعان جۇرناق ەكەنى ايقىن كورىنەدى. ونىڭ تارتىمدى بولعانى سونداي، ءار تۇكپىردە جاساعان قازاق بالاسىنىڭ بەينە ماقال-ماتەلدەردەي-اق وي جۇلگەسىن كوپ وزگەرىسسىز ساقتاپ، سول قالپىندا ايتىپ تاراتىپ كەلگەنى تامساندىرادى.  قارا  ولەڭدەردىڭ ىشىندەگى  ءبىر-بىرىنە ءدال جاۋاپ بولاتىنداي ولەڭ شوعىرىنىڭ تىزبەگىن ايتىس فورماسىنا كەلتىرىپ قايتالاي قۇراستىرسا، ءداستۇرلى ۇلكەن ءبىر ايتىستاردىڭ سۇلباسى شىعاتىنىن ەسكەرسەك، ءار شۋماق قارا ولەڭنىڭ ەڭ  العاش بەلگىلى اقىنداردىڭ ايتىس بارىسىنداعى ءتول تۋماسى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. ونداعى كەيبىر ۇقساس مازمۇندىق سارىنداستىقتار ءار جەردە، ءار كەزەڭدە  قايتالاي جاڭعىرتۋدان، وڭدەۋدەن وتكەن نۇسقالاردىڭ ەرەكشەلىگىن تانىتادى. 

دەمەك، «باستاۋ، اماندىق،    تانىسۋ» ولەڭدەرىنەن كەيىن جايى جاراسسا، اقىنداردىڭ  ارالىقتا باسقا دا  مازمۇنداعى ولەڭدەردى كىرىكتىرە ەركىن كوسىلىپ، تىڭدارماننىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ، سوڭىن «اياقتاۋ ولەڭىمەن» اقىرلاستىراتىن   ءداستۇر _ جالپى حالىقتىق ايتىستىڭ ۇلكەن جۇلگەسى بولعانى ايقىن كورىنەدى. دەمەك، اقىنداردىڭ تاپقىر دا تالانتتىلارى ءار ءتۇرلى تاقىرىپتارعا ەركىن بەتتەپ بىلىمدىك سايىس جاساسا، جاتتاما ايتاتىندارى دا ءوزى بىلەتىن قارا ولەڭ قورى مول بولعان جاعدايدا ءداستۇرلى ايتىس جولىمەن مۇمكىندىكتەرىنشە وڭدەپ، ءبىرتالايعا دەيىن ايتىسا الادى دەگەن ءسوز. مىنە، بۇل قارا ولەڭنىڭ ايتىسپەن بىرگە جاساپ، ومىرشەڭدىگىمەن وڭدەنىپ كەلگەندىگىن تۇسىندىرسە كەرەك. ارىپتەس سايلاپ وتىرعىزعان سوڭ، ءۇنسىز وتىرىپ قالۋعا بولمايدى. دەمەك، «توي باستاردىڭ» بولاتىنى سەكىلدى، «باستاۋ ولەڭ» ايتىلمايتىن حالىقتىق ايتىس بولمايدى.

« باستايىن باستا دەسەڭ ولەڭىمدى،
كورەيىن نە كورسەمدە كورەرىمدى.
قارا ولەڭنىڭ داۋىلىن سوقتىرايىن،
قايتەيىن سىزدەن اياپ ونەرىمدى.
...........................
ايت دەگەندە ولەڭدە قويا بەرمەي،

كۇندە وسىنداي قىزىقتى توي بولار ما؟» دەپ قارسى جاعىن ولەڭگە شاقىرعاندا، ارىپتەسى قاراپ تۇرماي:

«باسىنان قارا تاۋدىڭ قۇلان اۋلاپ،
جۇرەيىك شاماڭ جەتسە كوڭىل اۋلاپ.
اۋىلدىڭ التى اۋزىن ايتىپ بەرشى،

تۇرسا ەگەر كومەيىڭنەن ولەڭ قاۋلاپ» دەپ توگىلە جونەلسە  نەگە جاراسپاسىن. ەندەشە، بۇل جەردە «اۋىلدىڭ التى اۋزىن» ايتۋشىنىڭ بىلەرى كوپ بولعان جاعدايدا، ەركىن كوسىلىپ ايتۋىنا دا جول اشىلادى. ال قارسى جاعىن ولقىسىنسا نەمەسە قايشىلىق   ارقىلى ۇدەتپەك بولسا:

«ايتىسپايمىن ارىپتەس سەنىمەنەن،
تەڭ ەمەسسىڭ تۇبىندە مەنىمەنەن.
ماعان قويعان اقىنىڭ وسى بولسا،

  قاعىپ سوعىپ وتەمىن جەڭىممەنەن» دەسە ەكى جاقتىڭ ءسوز ەگەسى كۇشەيىپ، «شاماسى كەلسە» جاتتاندىدان سۋىرىپ سالماعا كوشىپ، تاماشا ايتىس جارىققا شىعۋى ابدەن مۇمكىن. 

  «اۋىلى شالعاي جەرگە كوشىپ، كورمەگەلى كوپ ايدىڭ ءجۇزى بولعان» تانىستار ءۇشىن:

«كوشكەندە جىلقى ايدايمىن جيىستىرىپ،
ەر قوستىم ءتورت اعاشقا قيىستىرىپ.
جاڭا عانا ءجۇزىڭدى كورگەن كەزدە،

  جاقىن وتىر تىزەڭدى ءتيىستىرىپ» دەپ وزىمسىنە ولەڭدى توتە باستاپ كەتكەنى دۇرىس بولسا، «جەتى اتاسىن بىلمەگەندى  جەتىم» سانايتىن قازاق «امان ولەڭنەن» سوڭ تانىستىق ءۇشىن «اتا ولەڭ» ايتاتىن  ءداستۇر دە بولعان.  ءوزارا تانىس-بىلىستەر ءۇشىن اتا ولەڭ ايتۋ  كەرەك  بولماعانىمەن، ءبىرىن-ءبىرى تانىمايتىن ەكى ارىپتەس جونىنەن پارىقسىز ولەڭ تۋىپ قالماۋى ءۇشىن نەمەسە ۇياتقا جولداس بولماۋ ءۇشىن، ارينە:
«اۋەل بۇرىن جارالعان ادام اتا،
جاننىڭ ءبارى پانالار ول ءبىر بۇتا.
اتا جونىن بىلمەگەن نامىس دەيدى،

  جازا باسىپ  جۇرمەيىك مۇنى ۇمىتا» دەپ ايتىلاتىن «اتا ولەڭ» كەرەك. جالپى «باستاۋ ولەڭ» مەن «اياقتاۋ نەمەسە قوش ايتىسۋ ولەڭىنىڭ» اراسىندا ۇلكەن ايتىس ارناسى جاتىر. ونى اركىم، ءار ارىپتەس ولەڭ وزەنىمەن ءوز الدەرىنشە تولتىرىپ، ارلەپ ايتاتىن بولعان. سول ايتىلعان ولەڭدەردىڭ كەرەمەت شۋماقتارى ەل اراسىنا تاراپ، كوپشىلىك قولدى قارا ولەڭنىڭ قورىنا بارىپ قوسىلا  بەرگەن.

  ەگەر جالپى قارا ولەڭ قورىنداعى ايتىسقا لايىق ولەڭ شۋماقتارىن ۇلكەن ءبىر جۇيەگە باعىندىرىپ، ايبىندى ايتىستىڭ قۇرىلىمىن جاساپ،  ونى اۋەنمەن سۇيەمەلدەپ كەرەمەت ايتىس كونسەرتىن ۇيىمداستىرسا، اۋەلقان قالي ۇلى پروفەسسوردىڭ سوزىمەن ايتقاندا، «قازاق ساحاراسىنىڭ دراماسى بولعان ايتىس ونەرى»  تاعى ءبىر قىرىنان كورىنەتىن ەدى.  دەمەك، وسىدان-اق ايتىس پەن قارا ولەڭنىڭ اراسىندا تەرەڭنەن باستالعان توركىندەستىك بايلانىس، ۇزىلمەس جەلى، بۇزىلماس جۇلگە جاتقاندىعىن قورىتىندىلاۋعا ابدەن بولادى.

  ەكىنشى، قارا ولەڭدەردىڭ قۇرىلىمدىق سيپاتى ونىڭ ايتىس ونەرىمەن بايلانىستى تۋعانىن بايقاتادى. ەڭ بايىرعى ايتىس ءتۇرى سانالاتىن سالتتىق ايتىستار «بادىك ايتىسى» مەن «جار-جار ايتىسىنىڭ» قازىرگە جەتكەن بارلىق نۇسقالارىنىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىگىنە ۇڭىلگەندە، ونىڭ بۇكىلدەي قارا ولەڭدەرگە ءتان قاسيەتتەرىنىڭ كورنەكتى ورىندا تۇراتىنىن كورۋگە بولادى. بادىك ولەڭدەرىندەگى:

«ەي، بادىك ەندى كوشسەڭ ۇرانعا كوش،
جەر باۋىرلاپ سۋسىعان جىلانعا كوش.
 ەجەلگىدەي ءتىلىمدى الساڭ بادىك،

  اق كويلەككە سيماعان بۇراڭعا كوش» دەپ كەلەتىن ولەڭ شۋماعى  abaa ۇيقاسىنا بىتكەن ون ءبىر بۋىندى، ءۇش بۋناقتى قارا ولەڭ قۇرىلىمىنا يە بولسا، «جار-جار ايتىسىنداعى»:

«قىزىل قىرشىن زامانداس، قىزىل قىرشىن،
قىزىل قىرشىن ىشىنەن قىرعي ۇشسىن.
اكەم بار دەپ ارقاڭا مەدەۋ قىلما،

  الىپ كەتەر مال بەرگەن، سەن قۇسسىڭ»دەپ كەلەتىن ولەڭ شۋماعى ءار تارماق سايىن «جار-جار» اۋەنىنىڭ قاجەتى ءۇشىن قوسىلعان «جار-جار» دەگەن ەكى بۋىن ءسوزدى شىعارىپ تاستاعاندا تاعى  دا سول abaa ۇيقاسىنا بىتكەن ون ءبىر بۋىندى، ءۇش بۋناقتى قارا ولەڭ قۇرىلىمىنا يە  ولەڭ بولىپ شىعا كەلەدى. ەگەر وسى ەسكى سالتتىق ايتىستاردىڭ مازمۇنىنان، تانىمدىق، نانىمدىق دەرەك كوزدەرىنەن اسا بايىرعى ولەڭدەر ەكەنى تۇراقتانعان بولسا، بۇل حالىقتىڭ رۋحاني قاجەتىنەن شىققاندىعى ءۇشىن عانا، ۇزاق  تاريحي داۋىرلەر بويى جالعاسىپ بۇگىنگە جەتكەن دەۋگە بولادى. زاكي احمەتوۆ «ولەڭ ءسوزدىڭ تەورەياسى» اتتى ەڭبەگىندە «ون ءبىر بۋىندى ولشەمدى قازاقتىڭ ادەبيەت نۇسقالارىن جيناپ، زەرتتەگەن ورىس عالىمدارىنىڭ ‹كەمەلىنە كەلگەن، ايرىقشا ۇندىلىك، اۋەندىلىك، سيپاتى بار، ىرعاعى جەڭىل › » دەپ اسا جوعارى باعالاعانىن اتاپ وتەدى.

  دەمەك، سالتتىق ايتىس ولەڭى رەتىندە قالىپتاسىپ وسى  قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىككە باعىنعان بۇل ولەڭدەر قارا ولەڭدەر سەكىلدى دارا شۋماق بولىپ، ءوز الدىنا ءبىر وي تۇيدەگىن بايان ەتسە، قارا ولەڭنىڭ ءبىر ءتۇرى قايىم ولەڭ سەكىلدى قايتالانىپ كەلەتىن تارماقتارى ونىڭ بايىرعى ءتۇر رەتىندەگى تابيعاتىن تانىتادى. مىنە، وسىلاي ول قازاق حالقىنىڭ فولكلورىنداعى قارا ولەڭنىڭ قورىن مولايتىپ كەلگەن ەڭ ەسكى توركىنى رەتىندە كورىنىس بەرەدى. بۇل جەردە قارا ولەڭدەردىڭ ارالاسىپ، كوبىندە جەتى-سەگىز بۋىندى بولىپ كەلەتىن قايىرما ولەڭدەرى تۋرالى دا ايتا كەتسەك، جىر قۇرىلىمى ەڭ بايىرعى ولەڭ قۇرىلىمى بولىپ، ايتىستىڭ اۋەندىك قاجەتىنە ساي قارا ولەڭ شۋماقتارىمەن قاتارلاسىپ  كىرىسىپ كەتكەن دەۋگە بولادى. قازىرگە دەيىن سالت جىرلارى، تەرمە-تولعاۋلار، جىراۋلىق پوەزيا قاتارلى تۇرلەردەگى نەگىزگى ولشەم ەسەپتەلەتىن  جىر قۇرىلىمى جالپى قازاق پوەزياسىندا وزىندىك ورنى جوعارى، كەڭ قولدانىلعان  ولەڭدىك   ولشەم  ەسەپتەلەدى.  «تۇركى تىلدەس   ەلدەردىڭ   پوەزياسىندا ەجەلگى زاماننان قولدانىلىپ كەلە جاتقان ولەڭ ولشەمدەرىنىڭ ىشىنەن جەتى بۋىندى ولەڭدى العاش شىعۋى جاعىنان ەڭ كونە دەپ قاراۋ كەرەك. ويتكەنى ول تۇركى تىلدەس رۋلار مەن تايپالاردىڭ كونە زاماننان ساقتالعان پوەزيالىق ۇلگىلەرىندە كەزدەسەتىن جانە   تۇرىك تىلدەس ەلدەردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ پوەزياسىندا بولسىن كەڭىنەن تاراعان» ولشەم بولعاندىقتان، حالىق ونەرپازدارىنىڭ ونى جەتىلدىرە ءتۇسىپ، ايتىس ولەڭدەرىندە قارا ولەڭ شۋماقتارىمەن جارىستىرا قولدانۋى تابيعي بەتالىس دەۋگە بولادى.

  ال، جوعارىدا اتاپ وتكەن ساناۋلى كلاسسيك شىعارما ۇلگىلەرىنىڭ ءبىر بولىمدەرىنەن قارا ولەڭگە ءتان قۇرىلىمدىق قاسيەتتەردى دە بايقاۋعا بولادى. «قۇتتى بىلىكدەگى»:

   «كوچۇگلى / كىشى اتماز/ وردۇ ساراي،
يارىعلى / كىشى    يولدا / قالماز  يىل، اي (اۋدارماسى: كوشپەندى ادام سالماس وردا-ساراي، جولاۋشى ادام قالماس جولدا جىل، اي. _ اۆتور) » دەگەن بۇل ەكى تارماق ەگىز ۇيقاسپەن جازىلعان قازاقتىڭ:

  «دۇنيە وتەرىندە تەك ءبىر ساراي،

  سارايعا كوزىم تالدى-اۋ قاراي-قاراي»دەپ كەلەتىن قارا ولەڭ جولدارىن ەسكە   تۇسىرەدى.

  ال، ەندى ماحمۇت قاشقاريدىڭ «تۇرىك تىلدەر سوزدىگىندە» اتالعان ون ءبىر بۋىندى ولەڭ ولشەمىنىڭ ۇلگىلەرى دە بار.

«ۇگىر سۇزۇك  /  قوي  تەۆى  /  يۇندى بىلە،
يۋمۇرلايۋ   / ەركەنىن    / سۇتىن ساعار.

  (توپ قوي، تۇيەسى، ءۇيىرلى جىلقىسى بار ادام، ولاردى ەركىن جيناپ الىپ، ءسۇتىن ساۋادى، پايداسىن كورەدى)» بۇل قازاق قارا ولەڭدەرىنىڭ abaa ۇيقاسىنىڭ سوڭعى ab تارماقتارى سەكىلدى بولىپ كورىنەدى. بۇلاي بولاتىن سەبەبى، ەكى تارماق ۇيقاسپاي تۇرۋمەن بىرگە، قارا ولەڭدەردەگى نەگىزگى وي ءتۇيىنىنىڭ جيناقتالىپ ايتىلار سوڭعى ەكى تارماعىن ەسىمىزگە سالادى. مىنە، بۇل قارا ولەڭ ولشەمىنىڭ ايتىس ولەڭدەردە دە، ءوز تۇسىنىڭ جازبا پوەزياسىندا دا وزىندىك ورنى بار قۇرىلىم بولعاندىعىن كورسەتسە كەرەك.

  ءۇشىنشى، قارا ولەڭنىڭ حالىقتىق اۋەنگە بەيىمدىگى ونىڭ ايتىس ونەرىمەن توركىندەس ەكەنىن تانىتادى. اۆتورى باياعىدا ۇمىت بولىپ  بۇگىنگە جەتكەن حالىق اندەرىنىڭ ماتىندەرى نەگىزىنەن قارا ولەڭ قۇرىلىمىنا يە ولەڭدەر ەسەپتەلەدى. سول سەبەپتى  قايسى ءبىر قارا ولەڭ شۋماعىن حالىق اندەرىنىڭ اۋەنىنە سالىپ ايتساڭىز، ءدال ءوز ماتىنىندەي بولىپ تۇسە كەتەدى. «ەجەلگى قازاق ولەڭدەرىنىڭ قاي ءتۇرى بولسىن انگە كەلەدى: باياۋ، جەلدىرمە، شىرقاما انمەن ايتىلادى، وقىلادى،    اسىرەسە، قارا ولەڭ ىرعاقتى انمەن ايتىلادى: ءان ولەڭدەرىنىڭ ءبارى دەرلىك قارا ولەڭ بولىپ كەلەدى» دەيدى بەيسەنباي كەنجەبايەۆ.

  قازىرگى ايتىس اقىندارىنىڭ سالىپ جۇرگەن اۋەندەرىنىڭ ءبارى حالىق اندەرىنىڭ اۋەنى ەكەنىن ەسكەرسەك، ايتىس، ءان ولەڭى، قارا ولەڭدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن وتە تىعىز بايلانىستى ەكەنىن كورەمىز.  قازاق حالىق اندەرى ماتىندەرىنىڭ تاقىرىبىنا، مازمۇنىنا كوز جۇگىرتىپ كورگەندە، قارا ولەڭدەردىڭ كوتەرگەن تاقىرىپ، مازمۇنىمەن ۇقساس ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. قارا ولەڭدەردە ءجيى كوتەرىلەتىن ماحاببات، سۇيىسپەنشىلىك، تۋعان مەكەن، ءومىر، دۇنيە   مازمۇندارى  ءان ولەڭدەردە ءجيى قايتالانا بەرەدى. دەمەك، كەيبىر قارا ولەڭدەردىڭ تۋۋ توركىنىن ءوز كەزىندە ءار ءتۇرلى اقىنداردىڭ اۋەنگە سالىپ ايتقان نەمەسە تالانتتى ونەر يەلەرىنىڭ ءوز جانىنان اۋەن قوسىپ ايتقان ايتىس ولەڭدەرىنەن ىزدەستىرۋگە ابدەن بولادى. ول سول مايداندا كولەمدى ايتىس رەتىندە حالىق الدىندا ايتىلعان بولسا، ونىڭ ەڭ جاقسى شۋماقتارىنىڭ قارا ولەڭ رەتىندە دە وزىندىك اۋەنىمەن قوسىلىپ ءان رەتىندە ساقتالىپ «حالىق ءانى» بولىپ بۇگىنگە جەتكەنىن تۇسپالداۋعا بولادى. مۇنى كەيبىر حالىق اندەرىنىڭ ماتىنىندە ۇقساس قارا ولەڭدەر شۋماقتارىنىڭ قايتالانىپ جۇرەتىنىنەن دە سەزىنەمىز. قارا ولەڭدەردىڭ  دە كەيبىرەۋلەرىنىڭ قايىرمالارىمەن قاتار ساقتالۋى ونىڭ كەزىندەگى ءبىرتالاي ايتىس ولەڭىنە  ءتان اۋەندىك سيپاتىنىڭ بولعاندىعىن اڭعارتادى.

  ءتورتىنشى، ايتىس ولەڭدەرى  مەن  قارا ولەڭدەردەگى كوركەمدىك ۇندەستىكتەن ەكەۋىنىڭ توركىندەس  ەكەنىن  تانۋعا  بولادى.  «تۇلپار، ارعىماق، سۇڭقار، قىران، اققۋ، بۇلبۇل، كيىك، مارال، قۇلان تاعى وسى سەكىلدى بەينەلەر حالىق پوەزياسىندا تەڭەۋ، سالىستىرۋدا اسىرەسە ءجيى كەزدەسەدى» دەيدى زاكي احمەتوۆ. مۇنى قازاق قارا ولەڭدەرىنەن دە، ايتىس ولەڭدەرىنەن دە ايقىن كورەمىز. قازاق ءداستۇرلى ايتىس ولەڭدەرىندە، اسىرەسە ەكى اقىننىڭ باس مىنەسەتىن تۇسىندا بۇل كوركەمدىك سيپات ءتىپتى دە كورنەكتىلەنەدى. ءار اقىننىڭ ايتىسقان ارىپتەسىنىڭ  بەلگىلى ءبىر كەمىستىگىن تاۋىپ جەلكەلەۋگە تىرىسۋى، ءوزىن كوتەرمەلەپ، اسقاقتاتىپ كورسەتۋگە بار كۇشىن سالۋى ءبارى دە قارسىلاسىن جاڭىلدىرىپ جەڭىپ الۋ ءۇشىن ىستەگەن ونەر ايلاسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ءوزىن ماقتاۋ ەشقاشان ورەسكەلدىك بولماي، قايتا وسى ورايدا بۇل مازمۇندى تاپقىرلىقپەن قيىستىرىپ، اسەمدەپ، مانەرلەپ اسا ءبىر شەبەرلىكپەن بەينەلەپ ايتا بىلۋگە ۇمتىلۋى   اقىندىق ورەنىڭ جوعارى-تومەندىگىن كورسەتەتىن ءبىر بەلەسى بولىپ ەسەپتەلەدى. «قازاقتىڭ بايىرعى ايتىستارى» كىتابىنداعى  ايتىس ولەڭدەرىنەن كەي تارماقتار ارقىلى سوزىمىزگە دالەل كەلتىرەيىك.

«ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسىنداعى»   سارانىڭ:
« ... سويلەسە ماي تامىزعان بۇلبۇل ءتىلىم،
سىقىلدى گاۋھار ساعات ناقىش شاپقان.
اجىمسىز ون ساۋساعىم بارى دە اپپاق،
بولعاندا اۋزىم ساعات، ەرنىم قاقپان.
.........................
موينىم سۇڭعاعىنداي جۇزگەن قۋدىڭ،
لەبىزىم شىرىنىنداي ءشاربات سۋدىڭ.
قاققاندا توڭكەرىلگەن قاس ءبىتىسىم،
اشىلعان ايباتىنداي جىبەك تۋدىڭ» دەپ كەلەتىن وسىناۋ توگىلىپ تۇسكەن مەتافورا، تەڭەۋلەرگە سىرەسكەن ادەمى ولەڭ تارماقتارى كوپتەگەن قارا ولەڭدەردە دە وزىندىك ورىن العانىن كورەمىز:
«اۋىلىم سارسەركەنىڭ سارىنىنداي،
وينايدى ارقار، كيىك باۋىرىندا-اي.
ءان سالساڭ وزىمدەي سال ورشەلەتىپ،
قاڭتاردىڭ سوققان قارا داۋىلىنداي.

جۇيرىكپىن ولەڭ دەسە ورلەيتۇعىن،
قاناتتى قىران قۇستاي سەرمەيتۇعىن.
جەل وكپە جەلىگەتىن ەسكەۋىلدى،

  ەمشىمىن ولەڭمەنەن ەمدەيتۇعىن» دەپ كەلگەن وسى قارا ولەڭ شۋماقتارىندا  ايتىسۋ تۇرعىسى انىق بايقالۋمەن بىرگە، حالىقتىڭ جاساعان تىرشىلىك ورتاسى، اقىننىڭ ءوزىن اسقاقتاتىپ كورسەتۋ ءتاسىلى دە ايقىن كورىنىس تاۋىپ تۇر. مۇنداي ولەڭ مازمۇن ەرەكشەلىگى، اسىرەسە قارا ولەڭ ىشىندەگى  «ەگەر ولەڭ»، «ماقتان ولەڭ» ۇلگىلەرىنەن كوبىرەك بايقالادى.

  بۇل جەردە ەسكەرۋگە ءتيىستى ءبىر جاي _ارىپتەستەردىڭ ءوزارا ايتىسىنداعى قيان-كەسكى تارتىسى عانا ەمەس، تىرلىك، ءومىر زاڭدىلىعى، ماحاببات، ت. ب تولىپ جاتقان تاقىرىپتاردى كوتەرگەن بىلىمدىك سيپاتى كۇشتى قارا ولەڭدەردە دە حالىقتىڭ ەستەتيكالىق تانىم، تالعامىنا ساي كەلەتىن ۇلتتىق بوياۋى كۇشتى  كوركەمدىك امالداردىڭ ءجيى قولدانىلعانىن بايقاۋعا بولادى.

  سالتتىق ايتىسقا دا، اقىندار ايتىسىنا دا ورتاق فورمالىق ءتۇر بولعان قايىم ايتىسىنىڭ مازمۇنىنا ساي كەلەتىن وزىندىك ءداستۇرلى كوركەمدىك تاسىلدەرى بار. قارا ولەڭ شۋماقتارىندا ءجيى قايتالاناتىن «ايت  دەگەندە ولەڭدى اڭقىلداعام، ايت دەگەندە ولەڭدى زاۋلاتايىن، ايت دەگەندە ولەڭدى اعىلايىن ...»، «بازاردان الىپ كەلگەن التىن جۇزىك، بازاردان الىپ كەلگەن سىرلى قالاق، بازاردان ءوزىم بارىپ قانت الدىم...»، «بارادى اۋىلىم كوشىپ قارا تاۋعا، بارادى اۋىلىم كوشىپ المالىعا، بارادى اۋىلىم كوشىپ بەلدەن اسىپ، بارادى اۋىلىم كوشىپ مايدا قۇمعا»، «كوپ ايدىڭ كورمەگەلى ءجۇزى بولدى» ت. ب ءجيى قايتالاناتىن تارماقتار ەڭ الدىمەن اقىننىڭ قارسى جاعىنا ايتايىن دەگەن ويىن بەلگىلى  ۇيقاسقا ءتۇسىرىپ ايتۋعا جەتەلەيتىن نەمەسە كوڭىلدەگىنى تۇسپالداپ جەتكىزۋگە دەمەۋ بولاتىن  ولەڭدىك تىركەستەر بولعاندىقتان، بەلگىلى ءبىر ماعىنادان ءداستۇرلى كوركەمدىك ءادىس رەتىندە قاراۋعا بولادى. دەمەك، قالايدا بۇل ولەڭ تارماقتارى ولەڭ ايتۋشىلارعا جول اشىپ، قارا ولەڭدەر قورىنىڭ مولايۋىنا ۇلكەن نەگىز بولعان.
 
سول سەبەپتى ايتىستار مەن قارا ولەڭدەردەگى مۇنداي كوركەمدىك ۇندەستىك، قارا ولەڭدەردىڭ تۋۋ قاينارى قازاقتىڭ ءداستۇرلى    سالتتىق ايتىستارى، قايىم ايتىستارى جانە ورەلى اقىندار ايتىستارىمەن  بايلانىستى ەكەنىن دالەلدەيدى.

  قورىتىندىلاي كەلگەندە، قارا ولەڭدەردىڭ توركىنىن، اسىرەسە جارىققا شىققان مەزگىلىن ءدال كەسىپ ايتۋعا ەش دالەلىمىز بولماعانىمەن، ونىڭ بايىرعى سالتتىق ايتىستاردان باستالىپ، بۇگىنگى ساحنالىق ايتىسقا كوتەرىلگەن ارالىقتاعى الۋان ورەدەگى اقىنداردىڭ الۋان ءتۇرلى مازمۇنداعى ءار داۋىردەگى    ايتىستارىنىڭ جۇرت اۋزىندا جاتتالىپ،ءبىرتالاي وڭدەۋلەردەن ءوتىپ، شاشىراپ جەتكەن   ومىرشەڭ نۇسقالارى ەكەنىن تۇراقتاندىرۋعا بولادى.





رەداكتورى: ارداق كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn