ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2020-جىلى 4-ايدىڭ 2-كۇنى 63-سان
ساۋان اۋدانى كاسىپورىنداردىڭ جۇمىستى، ءوندىرىستى قالپىنا كەلتىرۋىن جەدەلدەتتى
ايماق ەگىنشى-مالشىلاردىڭ ءوندىرىس، تۇرمىسقا پايدالاناتىن ۇيلەرى حاۋىپسىزدىگى قىزمەتى ءماجىلىسىن اشتى
جۇڭگونىڭ شينجياڭى پاكيستانعا،قازاقستانعا ىندەتكە قارسى مەديتسينالىق زاتتىق ماتەريالداردى جىلۋعا اتادى
ايماقتىق ەمدەۋ قامتاماسىزداندىرۋ مەكەمەسى: بەس ءتۇرلى ناقتى ءىستى زەيىن-زەردە،كۇش-قۋاتتى شوعىرلاندىرا وتىرىپ ويداعىداي يگەردى
ءدوربىلجىن اۋدانى سالىق جاعىنان تيىمدىلىك جاساۋ ساياساتىن تياناقتاندىرىپ، كاسىپورىنداردىڭ قيىنشىلىقتى جەڭۋىنە دەم بەردى
شاعانتوعاي اۋدانى ءتۇرلى شارالار ارقىلى جەكە تيجاراتشىلاردىڭ جۇمىستى،ءوندىرىستى قالپىنا كەلتىرۋىن جەبەدى
ەسىرتكى الىپساتارلارىن الاستاۋ قاھارمانى ۋ گۋاڭلين: حاۋىپتە اتويلاپ العا شىعىپ،پايدادا وزگەلەرگە جول بەردى
ۋاڭ چيڭپيڭ: ەرلىكتىڭ اسقاق جىرىن جازدى
كوۋ چۋانگاڭ: تۇرعىندار امان-ەسەن بولسا،كوڭىلىم الاڭسىز بولادى
«حالىق ساقشىلارى سان مىڭ وتباسىن ارالاۋ» قيمىلىن ورىستەتتى
مەكتەپ اۆتوكولىكتەرىن تەكسەرىپ،حاۋىپسىزدىككە كەپىلدىك ەتتى
جۇڭگوشا ءدارى تاراتتى
ساۋان اۋداندىق قوعام حاۋىپسىزدىگى مەكەمەسى قاتىناس ساقشى ۇلكەن اترەتى تۇنگى تەكسەرۋ ورىستەتتى
جازدىق ءبيداي ەگۋ جۇمىسى قاربالاس ءجۇرىلدى
كۇزدىك ءبيدايدىڭ ءوسۋى جاقسى بولدى
2020-جىلى 4-ايدىڭ 1-كۇنى 62-سان
ايماق ءتارتىپ تەكسەرۋ،باقىلاۋ-تەكسەرۋ قىزمەتى ءماجىلىسىن اشتى
قىزمەتتى تياناقتاندىرۋدى كۇشەيتىپ،ناقتى تياناقتانىپ،ناتيجە جاراتۋىنا كەپىلدىك ەتەيىك
شاعانتوعاي اۋدانىنىڭ اۋىل-قىستاق تاس جول قۇرىلىسى نىسانى جاپپاي جۇمىسىن باستادى
«قوپارعىش شەبەرى» يۇي حۋاحۋ
لي چيميڭ: قوعام حاۋىپسىزدىگى مالىمەت قىزمەتى ءۇشىن بۇكىل ءومىرىن ارنادى
كاسىپورىندار اتتانىسقا كەلىپ،ءوندىرىس جابدىقتارى ىسكە قوسىلىپ،ەكونوميكا جاندانا ءتۇستى
ساۋان اۋدانى: جوعارى ولشەمدى ەگىنجاي قۇرىلىسى نىسانى جاپپاي قايتا باستالدى
ىندەتتەن ساقتانۋدى بوساڭسىتپاي، قىزمەت وتەۋدى جاقسارتتى
مالشىلاردىڭ كوشى-قون جۇمىسىنا شىنايى كەپىلدىك ەتتى
شاعانتوعاي: سالىنىپ بىتپەگەن نىساندار
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋروسى ءماجىلىس اشتى
شي جينپيڭنىڭ ەكولوگيالىق وركەنيەت يدەياسىن ىشكەرىلەي دايەكتىلەندىرىپ، لاستانۋدان ساقتانۋ جانە ونى جونگە سالۋدان قامال الۋ شايقاسىن تاباندىلىقپەن باتىلدىقپەن ويداعىداي جۇرگىزەيىك
سەنىمدى بەكەمدەپ، قيىنشىلىققا قارسى اتتانىپ، وڭاي - وسپاق قولعا كەلمەگەن تاماشا جاعدايدى بەكەمدەپ، كەڭەيتىپ، تۇتاس جىلداعى دامۋ نىسانالارىن، مىندەتتەرىن قۇلشىنا جۇزەگە اسىرىپ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شەشۋشى شايقاسىنىڭ شەشۋشى جەڭىسىنە قول جەتكىزۋ ك

قانشىر اڭ با، قۇس پا...

جولدانعان ۋاقىتى : 2015/12/29 13:22:49

كارىم دۇيسەنباي ۇلى

       قانشىر جولبارىستىڭ ۇرعاشىسى دەگەندى ماتەريالدان كورگەم. بۋرانىڭ جاراۋىن قانشىرداي جاراپتى دەپ ايتاتىنىن، جاراۋ اتتى قانشىرداي قاتىپتى دەپ تە ايتاتىنىن ەستىگەم. قانشىر دەگەن قۇس ەكەنىن  تۇڭعىش رەت تولى اۋدانى كۇپ اۋىلى دىڭگەك قىستاعىنىڭ باستىعى بولعان ءشارىپقالي دەگەن اقساقالدان ەستىدىم. ول كىسى بىلاي اڭگىمەلەگەن ەدى:

   -قانشىر قۇيرىعى مەن باسىنىڭ ۇزىندىعى مەترگە تاياۋ ءجىپ-جىڭىشكە قۇس. ۇشقاندا شىر ەتىپ تىك اسپانعا ءبىر-اق ۇشادى. جاراعان بۋرا  جۇرگەندە ەكى اياعىن تىك الىپ، بەلى دە جىڭىشكەرىپ كەتەتىندىكتەن،  قانشىرداي جاراپتى دەيدى.  كەزىندە اجى كۇڭ مەن بالاباي دەگەن قۇسبەگى سۇڭقار جۇيرىك پە، لاشىن جۇيرىك پە دەپ تالاسىپتى. سوندا بالاباي:

   - قانشىرعا سالسا سۇڭقار جۇيرىك، باسقاعا سالساڭ لاشىن جۇيرىك،- دەپتى. سونىمەن ەكەۋى قۇس سالۋعا شىعىپتى. قانشىر ورماندا بولاتىن قۇس ەكەن. شىر ەتىپ اسپانعا ءبىر-اق كوتەرىلگەندە لاشىن تىك ۇشا الماي كولدەنەڭدەپ، جەتە الماي قيعاشتاپ كەتىپتى. سۇڭقار قانشىرعا ىلەسىپ تىك ۇشىپ بارىپ تەۋىپ قالعاندا قانشىر جالبىرلاپ كەپ ءتۇسىپتى،- دەگەن بولاتىن.

     ءبىراق قانشىر قاي قۇس ەكەنىن بىلە الماي جۇرگەنمىن.

     2015-جىلى 6-جەلتوقساندا ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى سوت مەكەمەسىنىڭ باستىعى    نۇرتاي    ءينايات    ۇلى    ۇسىنعان «حانزۋشا-قازاقشا زاڭ عىلمى ۇلكەن سوزدىگىن» اقتارىپ وتىرىپ   قانشىر دەگەن قۇستىڭ اتى ەكەنىن كورە ساپ، بۇل قۇستى توراپ ارقىلى تاۋىپ، تاني كەتتىم. مەن بۇل قۇستى  فوتوعا تۇسىرگەم، تانىستىرعام. 

     2012-جىلى 6-ايدىڭ 2-كۇنى (جەكسەنبى) دەمالىس كۇنگى ادەتىم بويىنشا  كىشى بەشىندە ەمىلگە قۇلداپ كەتتىم. باسى وشەتى،  ورتا اعارى كۇرتى، اياعى اقسۋ اتالىپ جايىلىپ بارىپ ەمىلگە قۇياتىن وزەنگە كەلىپ قۇستاردى فوتوعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن بۇتانى قالقالانىپ اڭدىپ وتىرعانىمدا،  قارا جيەكتى سارى تاماق، اق باۋىر، سۇرى  قۇس سۋ جاعاسىنا  قوندى. قاناتىنىڭ ۇزىندىعىنا قاراپ ۇلكەن قۇس ەكەن دەسەم كەپتەردەن كىشى،

    قارلىعاشتان ۇلكەن، قىلىش قانات، كەۋدە تۇسى تولىق، قۇيرىق جاعى  سيدام  قۇس ەكەن. ۇركەك، سەكەمشىل قۇس  قولدى-اياققا تۇرماي زىر جۇگىرەدى. دەنەسىمەن سالىستىرعاندا قاناتى تىم ۇزىن، جىڭىشكە، جۇقا. بۇرىن مۇنداي قۇستى كەزىكتىرمەگەننەن   قىزىعا ءتۇستىم. وڭتايلى كەلگەندە اپپارات كىنوپكاسىن باسا بەردىم.  بۇل ماتەريال كومپيۋتەرىمدە ساقتاۋلى تۇراتىن. بۇل قۇستى 2015-جىلى «ساياسي كەڭەس تاريحي ماتەريالدارى» 3- كىتابىنا  شىمشىق قاراقاس دەپ بەرگەنمىن.  ءوزىمدى ءوزىم تۇزەتۋ ءۇشىن كىتاپ قورىمدى اقتاردىم. سوزدىكتەر مەن قولدانبالاردا قازاقشاسى ءار ءتۇرلى اتالعانىمەن، حانزۋشاسى مەن اعىلشىنشاسى بىردەي بولىپ كەزىكتى. 
ول ماتەريالداردا بىلاي باياندالعان:

    1. ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق سوتى جاعىنان قۇراستىرىلعان «حانزۋشا- قازاقشا زاڭ عىلىمى ۇلكەن سوزدىگىندە» (شينجياڭ حالىق باسپاسى 2015-جىل) زاڭدا قورعالاتىن قۇستاردىڭ دا تىزىمدىگىنە ەنگەن. وندا قانشىر تۇقىمداسىىنا جاتاتىن ەكى قۇستى تانىستىرعان. ءبىرى قاراقاس قانشىر. ونى حانزۋ  تىلىندە 领燕鸻  دەگەن. ەندى ءبىرى قاراقانات قانشىر، ونى حانزۋ تىلىندە 黑翅燕鸻   دەپ تانىستىرعان.

   2. «جۇڭگو  قۇستارىنىڭ  دالا  قولدانباسى» (حۋنان   وقۋ - اعارتۋ   باسپاسى 2000-جىلى).    بۇل   قولدانبانى    انگليالىق John MacKinnon  مەن Karen Phillipps    بىرلەسىپ جازىپ،   تەك جۇڭگوداعى 1329 قۇستىڭ راسىمىن قولمەن سىزىپ،  عىلمي  قاعيدامەن  تانىستىرعان.  وسىنداعى قۇستاردىڭ 404-، 405-، 406- رەتىندە  قانشىر تۇقىمداسىنان ءۇش ءتۇرى تانىستىرىلعان.  404- رەتتەگى قۇستى حانزۋ تىلىندە 领燕鸻 (قاراقاس قانشىر)، اعىلشىن تىلىندە   Glareola pratincola دەپ تانىستىرىپ، قوسىمشا 黑翅燕鸻 (قاراقانات    قانشىر) اعىلشىن تىلىندەnordmanni  Glareola   قازاقستاننىڭ شىعىسىندا جاسايدى. شينجياڭنىڭ باتىسىندا بولۋى دا مۇمكىن. ول قاراقاس قانشىرعا ۇقسايدى، تەك  ەكىنشى قاتار جەلپۋىش قاۋىرسىندارى قارا،  جوتاسى قوڭىر بولادى دەگەن.  «قولدانبادا» بۇدان باسقا 405- رەتتە كادىمگى قانشىر، 406-رەتتە سۇر قانشىر تانىستىرىلعان. 

   3. جۇمان ءامىرباي ۇلى مەن مەيرانبەك قىدىرحان ۇلى قۇراستىرعان «قۇستار دۇنيەسىندە» (ۇلىتتار   باسپاسى، 2010-جىل) 灰燕鸻 Glareola lacter سۇرى ءتۇز قارلىعاشى دەلىنگەن. 
 
   4. «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە»  (شينجياڭ حالىق باسپاسى، 1990-جىل) قانشىر- 1. دالالى جەردە، قىردا جۇرەتىن ەتى الال، كىشىرەك كەلگەن سۇر قۇس. قىرعي دەگەن قىراندى قارشىعانىڭ كىشكەنە ءتۇرى دەۋگە بولادى. الاتىن اڭى: ۇيرەك، بۇلدىرىق، شىل، بودەنە، قانشىر. 2. قانشىر ارىستاننىڭ ۇرعاشىسى. قانشىرداي -  قانشىرداي ءجىپ-جىڭىشكە، سيدام.  وسى كەزدە ۇيدەن قانشىرداي قارا سۇر ايەل شىقتى (س.باقبەرگەنوۆ، ادام). ءبىز كەلەگە تاياعاندا ءۇش ات تۇيدەك كەلەدى ەكەن. قاراسام، بىرەۋى، ءبىر قارالا ات، بىرەۋى، قانشىرداي جيرەن ات (س.بەگالين بالا شوقان). قانشىرداي قاتتى، ءجىپ-جىڭىشكە بولىپ جارادى. قارسى الدىمىزدا قانشىرداي قاتقان قىزىل قۇناجىن تۇر (ب. مايلين، شىعارمالارى). جازعا سالىم بۋرا مەن ۇلەك قانشىرداي قاتىپ، باۋىرىنان جارادى (ج. ەسەنجانوۆ، اق جايىق).

    5. س.نايماننىڭ «حانزۋشا-قازاقشا ۇلكەن سوزدىگىندە» (شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2006-جىل) 燕鸻،土燕 قانشىر دەلىنگەن

    6. ءاپدىقىزىر ايت ۇلىنىڭ «حانزۋشا-قازاقشا مال  شارۋاشىلىعى   ۇلكەن   سوزدىگىندە» ( 2013-جىلى، شينجياڭ حالىق باسپاسى) 燕鸻 قاراقاس، قانشىر دەلىنگەن.

   7. اپدىكارىم وتاربەك ۇلى قۇراستىرىپ جاساعان «حانزۋشا-قازاقشا ورمان شارۋاشىلىق سوزدىگىندە» (شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2001-جىلى) ءتۇز قارلىعاشى دەلىنگەن.

    7. بەيجيڭ تابيعات مۋزەيحاناسىنداعى لي شياڭتاۋ قۇراستىرعان «قۇستار  مۋزەيحاناسىندا» (اعىم باسپاسى، 2009-جىل)  بۇل  قۇس 普通燕鴴Glareola maldivarus كادىمگى قانشىر دەپ تانىستىرىلعان.

     8. قازاقستاندىق ا.چ.كوۆشارى مەن ب.ا.كوۆشارى قۇراستىرعان «مەكتەپ ەنتسيكلوپەدياسى - قۇستار» (الماتى، 2010-جىل )دەگەن سۋرەتتى كىتاپتا  شالعىندىق قاراقاس دەپ تانىستىرىلعان.  
سوندا قانشىر قانداي قۇس بولعانى؟

   قانشىر – شاعىن دەنەلى(100 گرام شاماسىندا) قۇس. تۇرقى 28 سانتيمەتر شاماسىندا. الايدا  جىڭىشكە   ۇزىن  قاناتىنىڭ  سالدارىنان (قاناتىنىڭ  الىمى 70 سانتيمەتر  شاماسىندا) نەداۋىر ءىرى بولىپ كورىنەدى. جونى بىركەلكى سۇرعىلت قوڭىر، ءتوسى سۇرعىلتتاۋ، باۋىرى جانە قۇيرىق ءۇستى اق، تاماعىندا قارا جولاقپەن جيەكتەلگەن قىزىل سارى تەڭبىلى بار. قاناتىنىڭ استى ازىراق قىزىل سارى نەمەسە سارعىلت. بۇل قانشىردىڭ وسى ءتۇرىن اجىراتاتىن نەگىزگى بەلگى. 

      مۇندا مەن ءبىر قۇستى ءار سوزدىكتە  ءار ءتۇرلى اتاعانىن ايتايىن دەپ وتىرعانىم جوق. قازاقشا قانشىر دەگەن اتاۋدىڭ بۇرىننان بار ەكەنىن، سول قۇستىڭ توڭىرەگىمىزدە جۇرگەنىن دالەلدەۋ عانا. مۇنداعى ماقسات سوزدىك قورىمىزدا بار قۇستاردىڭ اتىن مۇمكىندىگەنشە ۇمىتپاۋ، تاني ءبىلۋ. بۇل تەك قانشىردا عانا تۇرعانى جوق. حالىق انىندە ايتىلاتىن اۋپىلدەك قاي قۇس؟ تىلىمىزدە  قىران قۇستاردىڭ اتاۋى كوپ بولسا دا ءبىراق قازىر سول قۇستاردى تانيتىن ادام تىم از.  وسىمدىكتەر دە سول كۇيدە. مىسالى، قۇتىرعان توبەت قاي ءشوپ؟ 

   حالىقتىڭ تاريح بويىنا ساقتاپ، سارالاپ كەلگەن قازىناسىن قىسقا  ۋاقىتتا جوعالتىپ الۋىمىز وزىمىزدەن. بۇنىڭ ءتۇپ تامىرى باسقانىكىن زور، وزىمىزدىكىن قور ساناۋ. حالىقتىق قازىنانىڭ دا عىلىم ەكەنىنە ءسال قاراۋ. ماعان سالسا، ارتىق بولسا دا ايتايىن، قالام ۇستاپ جۇرگەن جاستاردىڭ ۇيدە وتىرىپ قيالي دۇنيە جازعانشا، دالاعا شىعىپ قۇستار مەن وسىمدىكتەردىڭ سۋرەتىن سىزۋىن قالار ەدىم. بۇل ءبىزدىڭ حاتقا ءالى تۇسە قويماعان مادەنيەت مۇرامىز. ويتكەنى ولاردىڭ سۋرەتىن سالۋ ءتىلدى قاجەت ەتپەيتىن  ادامزاتقا ورتاق شىعارما. 

 سۋرەت سالا بىلمەۋ سىلتاۋ ەمەس، عىلىم قاشاندا ماشىقتان باستالادى.


        
رەداكتورى: پارزانا عادىلبەك قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn