ەەڭ جاڭا مازمۇندار
نازاردى «ەكىدەن تارىقتىرماۋ، ۇشتە قامتاماسىز ەتۋ»گە شوعىرلاندىرىپ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە تاباندىلىقپەن باتىل قول جەتكىزۋ كەرەك
شي جينپيڭنىڭ ەكولوگيالىق وركەنيەت يدەياسىن ىشكەرىلەي دايەكتىلەندىرىپ، اسپانى اشىق، جەرى جاسىل،سۋى تۇنىق كوركەم شينجياڭ قۇرۋ كەرەك
«ادامدىق ۇقىق» جەلەۋى سۇرقيا نيەتىن بۇركەمەلەي المايدى
جۇڭگونىڭ ىشكى ىسىنە كيلىككەن «زاڭ جوبا» ىشىنە ارام نيەت بۇككەن،اق پەن قارانى شاتاستىرعان
«دۇنيە جۇزىلىك ۇيعۇر قۇرىلتايى» لاڭكەستىكپەن استاسىپ وتىر
كاسىپتىك شەبەرلىككە تاربيەلەۋدى، باۋلۋدى ورىستەتۋ — شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىعىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى كەپىلى
ادامدىق ۇقىق ماسەلەسىن سىلتاۋراتىپ،جۇڭگونىڭ ىشكى ىستەرىنە كيلىگۋ __ ەسەپشوتتى قاتە سوققاندىق
امەريكا ساياساتپازدارىنىڭ شينجياڭداعى ادامدىق ۇقىقتى قارالاۋ ارەكەتى كولگىرلىك،پاسىقتىق
امەريكا ماقۇلداعان شينجياڭعا ساياتىن «زاڭ جوبا»عا باتىل قارسى تۇراتىندىقتارىن جانە قاتاڭ جازعىراتىندىقتارىن ءبىلدىردى
اۋەلگى ماقساتتى، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاپ، نەگىزگى تاقىرىپتىق تاربيەنىڭ تابىستارىنان شىن مانىندە جاقسى پايدالانىپ، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىن، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ ورنالاستىرۋلارىن ناقتى تياناقتاندىرايىق
نەگىزگى ساتى ۇيىمدىق قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋدى ىلگەرىلەتىپ، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىن، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ ورنالاستىرۋلارىن ناقتى تياناقتاندىرايىق، ەگجەي-تەگجەيلى تياناقتاندىرايىق
2020-جىلعى ەكونوميكالىق قىزمەتكە تالداۋ جاسادى، زەرتتەۋ جۇرگىزدى پارتيا ستيلى، پاكتىك قۇرىلىسى جانە شىرىكتەسۋگە قارسى تۇرۋ قىزمەتىن اقىلداسىپ، ورنالاستىردى
مەن ءتىپتى دە كوپ ادام كورىكتى شينجياڭعا ساياحاتتاپ كەلسە ەكەن دەپ ويلايمىن
تاربيەلەۋ-باۋلۋ ورتالىعى اداسقان مەنى تىڭ تىرشىلىككە يە ەتتى
كاسىپتىك شەبەرلىككە تاربيەلەۋ-باۋلۋ — ادامداردى قۇتقارۋداعى ەڭ زور يگى ءىس
شىندىقتى قيالمەن قيىستىرۋعا كەلمەيدى، شىندىق وتىرىكتى جەڭەدى
2019-جىلى 12-ايدىڭ 9-كۇنى 285-سان
شينجياڭنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋ شاراسى ادىلەتتى شارا
2019-جىلى 12-ايدىڭ 7-كۇنى 284-سان
شينجياڭنىڭ جاراسىمدىلىعىن، ورنىقتىلىعىن ءبۇلدىرۋ ارەكەتتەرى، ءسوز جوق، جەڭىلىسپەن تىنادى
ءارقانداي قاسكۇنەمدىك اتاۋلىنىڭ بارلىعى شينجياڭنىڭ دامۋ، گۇلدەنىپ-كوركەيۋ ۇردىسىنە بوگەت بولا المايدى
امەريكانىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋدا مەيلىنشە قوس ولشەم قولدانۋى ادامدى جيرەندىرەدى
امەريكانىڭ شينجياڭعا ساياتىن «زاڭ جوباسى» امەريكانىڭ جۇڭگوعا قارسى ساياساتپازدارىنىڭ تاعى ءبىر رەتكى سوراقى ويىنى
رايونىمىزداعى ءار ۇلت،ءار سالا قايراتكەرلەرى امەريكانىڭ شينجياڭعا ساياتىن «زاڭ جوباسىن» ماقۇلداعاندىعىن قاتاڭ ايىپتادى
تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىعى بولماسا، شينجياڭنىڭ تىنىش، ورنىقتى كۇنى بولماق ەمەس
امەريكا پارلامەنتى قاۋىم پالاتاسىنىڭ «2019-جىل ۇيعۇر ادامدىق ۇقىقتارى ساياسات زاڭ جوباسىن» ماقۇلداعاندىعى جونىندە ءتىلشىنىڭ سۇراۋىنا جاۋاپ بەردى
شينجياڭنىڭ جاراسىمدى، ورنىقتى اسا تاماشا جاعدايىن بۇلدىرۋگە ۇرىنعان ءارقانداي ارەكەت اتاۋلى، ءسوزسىز، جەڭىلىسپەن تىنادى
شينجياڭنىڭ گۇلدەنىپ-كوركەيۋىن، ورنىقتىلىعىن بۇلدىرۋگە ۇرىنعاندارعا شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقى استە جول قويمايدى
امەريكانىڭ شينجياڭعا ساياتىن «زاڭ جوباسىن» ماقۇلداعاندىعىنا قاتتى كەكتەنەتىندىگىن جانە باتىل قارسى تۇراتىندىعىن ءبىلدىردى
ءارقانداي ادامنىڭ لاڭكەستىك كۇشتەرگە بولىسۋىنا استە جول بەرمەيمىز

قانشىر اڭ با، قۇس پا...

جولدانعان ۋاقىتى : 2015/12/29 13:22:49

كارىم دۇيسەنباي ۇلى

       قانشىر جولبارىستىڭ ۇرعاشىسى دەگەندى ماتەريالدان كورگەم. بۋرانىڭ جاراۋىن قانشىرداي جاراپتى دەپ ايتاتىنىن، جاراۋ اتتى قانشىرداي قاتىپتى دەپ تە ايتاتىنىن ەستىگەم. قانشىر دەگەن قۇس ەكەنىن  تۇڭعىش رەت تولى اۋدانى كۇپ اۋىلى دىڭگەك قىستاعىنىڭ باستىعى بولعان ءشارىپقالي دەگەن اقساقالدان ەستىدىم. ول كىسى بىلاي اڭگىمەلەگەن ەدى:

   -قانشىر قۇيرىعى مەن باسىنىڭ ۇزىندىعى مەترگە تاياۋ ءجىپ-جىڭىشكە قۇس. ۇشقاندا شىر ەتىپ تىك اسپانعا ءبىر-اق ۇشادى. جاراعان بۋرا  جۇرگەندە ەكى اياعىن تىك الىپ، بەلى دە جىڭىشكەرىپ كەتەتىندىكتەن،  قانشىرداي جاراپتى دەيدى.  كەزىندە اجى كۇڭ مەن بالاباي دەگەن قۇسبەگى سۇڭقار جۇيرىك پە، لاشىن جۇيرىك پە دەپ تالاسىپتى. سوندا بالاباي:

   - قانشىرعا سالسا سۇڭقار جۇيرىك، باسقاعا سالساڭ لاشىن جۇيرىك،- دەپتى. سونىمەن ەكەۋى قۇس سالۋعا شىعىپتى. قانشىر ورماندا بولاتىن قۇس ەكەن. شىر ەتىپ اسپانعا ءبىر-اق كوتەرىلگەندە لاشىن تىك ۇشا الماي كولدەنەڭدەپ، جەتە الماي قيعاشتاپ كەتىپتى. سۇڭقار قانشىرعا ىلەسىپ تىك ۇشىپ بارىپ تەۋىپ قالعاندا قانشىر جالبىرلاپ كەپ ءتۇسىپتى،- دەگەن بولاتىن.

     ءبىراق قانشىر قاي قۇس ەكەنىن بىلە الماي جۇرگەنمىن.

     2015-جىلى 6-جەلتوقساندا ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى سوت مەكەمەسىنىڭ باستىعى    نۇرتاي    ءينايات    ۇلى    ۇسىنعان «حانزۋشا-قازاقشا زاڭ عىلمى ۇلكەن سوزدىگىن» اقتارىپ وتىرىپ   قانشىر دەگەن قۇستىڭ اتى ەكەنىن كورە ساپ، بۇل قۇستى توراپ ارقىلى تاۋىپ، تاني كەتتىم. مەن بۇل قۇستى  فوتوعا تۇسىرگەم، تانىستىرعام. 

     2012-جىلى 6-ايدىڭ 2-كۇنى (جەكسەنبى) دەمالىس كۇنگى ادەتىم بويىنشا  كىشى بەشىندە ەمىلگە قۇلداپ كەتتىم. باسى وشەتى،  ورتا اعارى كۇرتى، اياعى اقسۋ اتالىپ جايىلىپ بارىپ ەمىلگە قۇياتىن وزەنگە كەلىپ قۇستاردى فوتوعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن بۇتانى قالقالانىپ اڭدىپ وتىرعانىمدا،  قارا جيەكتى سارى تاماق، اق باۋىر، سۇرى  قۇس سۋ جاعاسىنا  قوندى. قاناتىنىڭ ۇزىندىعىنا قاراپ ۇلكەن قۇس ەكەن دەسەم كەپتەردەن كىشى،

    قارلىعاشتان ۇلكەن، قىلىش قانات، كەۋدە تۇسى تولىق، قۇيرىق جاعى  سيدام  قۇس ەكەن. ۇركەك، سەكەمشىل قۇس  قولدى-اياققا تۇرماي زىر جۇگىرەدى. دەنەسىمەن سالىستىرعاندا قاناتى تىم ۇزىن، جىڭىشكە، جۇقا. بۇرىن مۇنداي قۇستى كەزىكتىرمەگەننەن   قىزىعا ءتۇستىم. وڭتايلى كەلگەندە اپپارات كىنوپكاسىن باسا بەردىم.  بۇل ماتەريال كومپيۋتەرىمدە ساقتاۋلى تۇراتىن. بۇل قۇستى 2015-جىلى «ساياسي كەڭەس تاريحي ماتەريالدارى» 3- كىتابىنا  شىمشىق قاراقاس دەپ بەرگەنمىن.  ءوزىمدى ءوزىم تۇزەتۋ ءۇشىن كىتاپ قورىمدى اقتاردىم. سوزدىكتەر مەن قولدانبالاردا قازاقشاسى ءار ءتۇرلى اتالعانىمەن، حانزۋشاسى مەن اعىلشىنشاسى بىردەي بولىپ كەزىكتى. 
ول ماتەريالداردا بىلاي باياندالعان:

    1. ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق سوتى جاعىنان قۇراستىرىلعان «حانزۋشا- قازاقشا زاڭ عىلىمى ۇلكەن سوزدىگىندە» (شينجياڭ حالىق باسپاسى 2015-جىل) زاڭدا قورعالاتىن قۇستاردىڭ دا تىزىمدىگىنە ەنگەن. وندا قانشىر تۇقىمداسىىنا جاتاتىن ەكى قۇستى تانىستىرعان. ءبىرى قاراقاس قانشىر. ونى حانزۋ  تىلىندە 领燕鸻  دەگەن. ەندى ءبىرى قاراقانات قانشىر، ونى حانزۋ تىلىندە 黑翅燕鸻   دەپ تانىستىرعان.

   2. «جۇڭگو  قۇستارىنىڭ  دالا  قولدانباسى» (حۋنان   وقۋ - اعارتۋ   باسپاسى 2000-جىلى).    بۇل   قولدانبانى    انگليالىق John MacKinnon  مەن Karen Phillipps    بىرلەسىپ جازىپ،   تەك جۇڭگوداعى 1329 قۇستىڭ راسىمىن قولمەن سىزىپ،  عىلمي  قاعيدامەن  تانىستىرعان.  وسىنداعى قۇستاردىڭ 404-، 405-، 406- رەتىندە  قانشىر تۇقىمداسىنان ءۇش ءتۇرى تانىستىرىلعان.  404- رەتتەگى قۇستى حانزۋ تىلىندە 领燕鸻 (قاراقاس قانشىر)، اعىلشىن تىلىندە   Glareola pratincola دەپ تانىستىرىپ، قوسىمشا 黑翅燕鸻 (قاراقانات    قانشىر) اعىلشىن تىلىندەnordmanni  Glareola   قازاقستاننىڭ شىعىسىندا جاسايدى. شينجياڭنىڭ باتىسىندا بولۋى دا مۇمكىن. ول قاراقاس قانشىرعا ۇقسايدى، تەك  ەكىنشى قاتار جەلپۋىش قاۋىرسىندارى قارا،  جوتاسى قوڭىر بولادى دەگەن.  «قولدانبادا» بۇدان باسقا 405- رەتتە كادىمگى قانشىر، 406-رەتتە سۇر قانشىر تانىستىرىلعان. 

   3. جۇمان ءامىرباي ۇلى مەن مەيرانبەك قىدىرحان ۇلى قۇراستىرعان «قۇستار دۇنيەسىندە» (ۇلىتتار   باسپاسى، 2010-جىل) 灰燕鸻 Glareola lacter سۇرى ءتۇز قارلىعاشى دەلىنگەن. 
 
   4. «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە»  (شينجياڭ حالىق باسپاسى، 1990-جىل) قانشىر- 1. دالالى جەردە، قىردا جۇرەتىن ەتى الال، كىشىرەك كەلگەن سۇر قۇس. قىرعي دەگەن قىراندى قارشىعانىڭ كىشكەنە ءتۇرى دەۋگە بولادى. الاتىن اڭى: ۇيرەك، بۇلدىرىق، شىل، بودەنە، قانشىر. 2. قانشىر ارىستاننىڭ ۇرعاشىسى. قانشىرداي -  قانشىرداي ءجىپ-جىڭىشكە، سيدام.  وسى كەزدە ۇيدەن قانشىرداي قارا سۇر ايەل شىقتى (س.باقبەرگەنوۆ، ادام). ءبىز كەلەگە تاياعاندا ءۇش ات تۇيدەك كەلەدى ەكەن. قاراسام، بىرەۋى، ءبىر قارالا ات، بىرەۋى، قانشىرداي جيرەن ات (س.بەگالين بالا شوقان). قانشىرداي قاتتى، ءجىپ-جىڭىشكە بولىپ جارادى. قارسى الدىمىزدا قانشىرداي قاتقان قىزىل قۇناجىن تۇر (ب. مايلين، شىعارمالارى). جازعا سالىم بۋرا مەن ۇلەك قانشىرداي قاتىپ، باۋىرىنان جارادى (ج. ەسەنجانوۆ، اق جايىق).

    5. س.نايماننىڭ «حانزۋشا-قازاقشا ۇلكەن سوزدىگىندە» (شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2006-جىل) 燕鸻،土燕 قانشىر دەلىنگەن

    6. ءاپدىقىزىر ايت ۇلىنىڭ «حانزۋشا-قازاقشا مال  شارۋاشىلىعى   ۇلكەن   سوزدىگىندە» ( 2013-جىلى، شينجياڭ حالىق باسپاسى) 燕鸻 قاراقاس، قانشىر دەلىنگەن.

   7. اپدىكارىم وتاربەك ۇلى قۇراستىرىپ جاساعان «حانزۋشا-قازاقشا ورمان شارۋاشىلىق سوزدىگىندە» (شينجياڭ حالىق باسپاسى، 2001-جىلى) ءتۇز قارلىعاشى دەلىنگەن.

    7. بەيجيڭ تابيعات مۋزەيحاناسىنداعى لي شياڭتاۋ قۇراستىرعان «قۇستار  مۋزەيحاناسىندا» (اعىم باسپاسى، 2009-جىل)  بۇل  قۇس 普通燕鴴Glareola maldivarus كادىمگى قانشىر دەپ تانىستىرىلعان.

     8. قازاقستاندىق ا.چ.كوۆشارى مەن ب.ا.كوۆشارى قۇراستىرعان «مەكتەپ ەنتسيكلوپەدياسى - قۇستار» (الماتى، 2010-جىل )دەگەن سۋرەتتى كىتاپتا  شالعىندىق قاراقاس دەپ تانىستىرىلعان.  
سوندا قانشىر قانداي قۇس بولعانى؟

   قانشىر – شاعىن دەنەلى(100 گرام شاماسىندا) قۇس. تۇرقى 28 سانتيمەتر شاماسىندا. الايدا  جىڭىشكە   ۇزىن  قاناتىنىڭ  سالدارىنان (قاناتىنىڭ  الىمى 70 سانتيمەتر  شاماسىندا) نەداۋىر ءىرى بولىپ كورىنەدى. جونى بىركەلكى سۇرعىلت قوڭىر، ءتوسى سۇرعىلتتاۋ، باۋىرى جانە قۇيرىق ءۇستى اق، تاماعىندا قارا جولاقپەن جيەكتەلگەن قىزىل سارى تەڭبىلى بار. قاناتىنىڭ استى ازىراق قىزىل سارى نەمەسە سارعىلت. بۇل قانشىردىڭ وسى ءتۇرىن اجىراتاتىن نەگىزگى بەلگى. 

      مۇندا مەن ءبىر قۇستى ءار سوزدىكتە  ءار ءتۇرلى اتاعانىن ايتايىن دەپ وتىرعانىم جوق. قازاقشا قانشىر دەگەن اتاۋدىڭ بۇرىننان بار ەكەنىن، سول قۇستىڭ توڭىرەگىمىزدە جۇرگەنىن دالەلدەۋ عانا. مۇنداعى ماقسات سوزدىك قورىمىزدا بار قۇستاردىڭ اتىن مۇمكىندىگەنشە ۇمىتپاۋ، تاني ءبىلۋ. بۇل تەك قانشىردا عانا تۇرعانى جوق. حالىق انىندە ايتىلاتىن اۋپىلدەك قاي قۇس؟ تىلىمىزدە  قىران قۇستاردىڭ اتاۋى كوپ بولسا دا ءبىراق قازىر سول قۇستاردى تانيتىن ادام تىم از.  وسىمدىكتەر دە سول كۇيدە. مىسالى، قۇتىرعان توبەت قاي ءشوپ؟ 

   حالىقتىڭ تاريح بويىنا ساقتاپ، سارالاپ كەلگەن قازىناسىن قىسقا  ۋاقىتتا جوعالتىپ الۋىمىز وزىمىزدەن. بۇنىڭ ءتۇپ تامىرى باسقانىكىن زور، وزىمىزدىكىن قور ساناۋ. حالىقتىق قازىنانىڭ دا عىلىم ەكەنىنە ءسال قاراۋ. ماعان سالسا، ارتىق بولسا دا ايتايىن، قالام ۇستاپ جۇرگەن جاستاردىڭ ۇيدە وتىرىپ قيالي دۇنيە جازعانشا، دالاعا شىعىپ قۇستار مەن وسىمدىكتەردىڭ سۋرەتىن سىزۋىن قالار ەدىم. بۇل ءبىزدىڭ حاتقا ءالى تۇسە قويماعان مادەنيەت مۇرامىز. ويتكەنى ولاردىڭ سۋرەتىن سالۋ ءتىلدى قاجەت ەتپەيتىن  ادامزاتقا ورتاق شىعارما. 

 سۋرەت سالا بىلمەۋ سىلتاۋ ەمەس، عىلىم قاشاندا ماشىقتان باستالادى.


        
رەداكتورى: پارزانا عادىلبەك قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn