ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6-كۇنى 150-سان
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6 -كۇنى 150 ـ سان
قىزىل قايىق رۋحىن اسقاقتاتىپ، جاڭا ءداۋىردىڭ نۇر-شۇعىلاسىن ايگىلەدى
ايماعىمىز تۇڭعىش كەزەكتى كاسىپتىك شەبەرلىك باسەكەسىن وزدىردى
لي جۇڭچياڭ: ساقشىلىق ارمانىن سىندارلى ناتيجەسىمەن ۇشتاي ءتۇستى
ەرىكتى قىزمەت وتەۋ ماقساتىن ەستە بەرىك ساقتاپ، جاسىل تاۋ، تۇنىق سۋدى جانىنداي قورعادى
ايماق 4-كەزەكتى باسشى كادرلاردىڭ ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ قابىلەتىن، ساپاسىن جوعارىلاتۋ ارناۋلى كۋرسىن وتكىزدى
تەاتر كوركەمونەرىن ايگىلەپ، كوركەمونەر اۋىس -كۇيىسىن ىلگەرىلەتتى
قۇربان ايت مۋزيكا كەشى وتكىزىلدى
120 ءتۇرلى سالىق جيناۋ كاسىبىن شوعىرلى ۇلگىدە شينجياڭ بويىنشا ءبىر تۇتاس ءبىتىرۋ جۇزەگە استى
«شي جينپيڭ ەل باسقارۋ جونىندە» 4 - تومى شياڭگاڭدا تاراتىلدى
اۋلاسىندا ارا باعىپ اۋقاتتاندى
سۇرلەمدىك جۇگەرىگە وراق سالىندى
جەمىس جۇگەرى بازارعا سالىندى
شىعىس سولتۇستىك ازاتتىق رايونىنا اتتانۋ بۇراڭ دا شۇعىلالى ساپاردى ايگىلەدى
جاڭ يانجۇي: اۋا رايىن بارلاۋشى مامان
شيحۋ: بالىق اۋلاۋدى دانەكەر ەتىپ، اۋىل - قىستاق ساياحاتىن ىلگەرىلەتتى
ايماقتىق حالىق قۇرىلتايى قىزمەت كوميتەتى 2022 -جىلعى 2 -رەتكى ءماجىلىسىن اشتى
تارباعاتاي ايماعى 2 - توپتاعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ نىساندارىنا شوعىرلى قول قويۋ جانە الدىڭعى جارىم جىلداعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ قىزمەتىن قورىتىندىلاۋ ءماجىلىسىن اشتى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 5 -كۇنى 149 ـ سان
”ءبىر ەل، ەكى ءتۇزىم“ − جاقسى ءتۇزىم، وعان، ءسوز جوق، ۇزاق ۋاقىت تاباندى بولۋ كەرەك
العىس جىرىن پارتياعا ارنادى
”ياۋجانزىنى تانىستىرۋشىنىڭ“ ەستەلىگى
اۆتونوميالى رايوننىڭ پارتيا، ۇكىمەت ۋاكىلدەر ۇيىرمەسى حىبەيدا ۇيرەنۋدە، تەكسەرۋدە بولدى
تيانشان الابى جاراسىمدىلىق كارتيناسىمەن كەستەلەندى
پارتيانىڭ 100 جىلدىق كۇرەسىنىڭ تاريحي تاجىريبەلەرىن اناعۇرلىم ويداعىداي يگەرۋ جانە قولدانۋ كەرەك
شي جينپيڭ شياڭگاڭ عىلىم باقشاسىندا قىزمەت تەكسەردى
شياڭگاڭ وتان قۇشاعىنا ورالعاندىعىنىڭ 25 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسى جانە شياڭگاڭ ەرەكشە اكىمشىلىك رايونى 6 - كەزەكتى ۇكىمەتىنىڭ مىندەتكە وتىرۋ سالتى سالتاناتپەن وتكىزىلدى
شي جينپيڭ شياڭگاڭعا باردى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 4 -كۇنى 148 ـ سان

ادامنىڭ ءبىر ومىرلىك عۇمىرى

جولدانعان ۋاقىتى : 2016/1/5 10:51:30

      ادام جاسى انا قۇرساعىنداعى شارانانىڭ توعىز اي، توعىز كۇنىنەن كەيىن دۇنيەگە امان - ەسەن كەلگەن كۇنىنەن باستالادى. الايدا ادام ومىرىنە بايلانىستى سالت - داستۇرلەر قىزدىڭ كەلىن بولىپ تۇسكەنىنەن، بويىنا بالا بىتكەنىنەن باستاپ جاسالادى.

  ءسابي  كۇتىپ  جۇرگەندەگى  سالت -ءداستۇر

    كەز - كەلگەن اتا - انا بالاسى ۇيلەنىسىمەن-اق سوڭىندا شاڭىراعىن قۇلاتپاي ۇستاپ تۇراتىن، اتىن وشىرمەي ۇرپاق جالعاستىعىن ساقتاپ قالاتىن بالا كۇتەدى. ەگەر جانعان وتى  ءسونىپ،  سوڭىندا ءتۇتىنىن تۇتەتەتىن بىردە -ءبىر تۇياق قالمايتىن بولسا، ول - ۇلكەن قايعى-قاسىرەت. سول سەبەپتى دە ءبىزدىڭ اتا - بابالارىمىز: «بالالى ءۇي - بازار، بالاسىز ءۇي - قۋ مازار» دەگەن.

   كەلىن تۇسكەننەن كەيىن قامقور، ءجون - جوسىقتى بىلەتىن ەنە وعان العاش سويىلعان مالدىڭ ۇلتابارىن جەگىزەدى. بۇل - ۇل نەمەرەلى بولۋ ءۇشىن جاسالاتىن العاشقى  سالت - ءداستۇر، ىرىم. ەگەردە جاڭا تۇسكەن كەلىن بىرەۋدىڭ ۇيىنە ءوز داستارقانىنان ءبىر ءدام اپارىپ بەرەتىن بولسا، ونى ءۇي يەلەرى جەگەنىمەن، ءوزى «قىز تاۋىپ قويامىن» دەپ جەمەيدى. بۇل - ەكىنشى ىرىم. جاس كەلىننىڭ بويىنا بالا بىتكەنىن كورشى - كولەمنىڭ ايەلدەرى سەزسە، ەنەسىنە بارىپ «كەلىننىڭ قۇرساعى اق ايرانعا تويىپتى، اق العىستى بولىپتى» دەپ قۋانىشتى حاباردى جەتكىزەدى. مۇنى ەستىگەن ەنە «كەلىندى اتاسىنىڭ ارۋاعى جەلەپ - جەبەپ ءجۇرسىن» دەپ اۋىلدا تۇرسا، اۋلەتتەرىندەگى ۇلكەن ءۇيدىڭ كەرەگەسىنە اق ورامال تاڭادى. ول - جاس كەلىننىڭ جۇكتى بولعانىن  بۇكىل اۋىل ءبىلسىن دەگەن «كەرەگەگە اق ورامال تاڭۋ» ىرىمى. مۇنان كەيىن جاس كەلىننىڭ اسقا تابەتى شاپپاي، ءجيى - ءجيى لوقسىپ، قۇسا بەرسە، بۇل - جەرىك بولۋ. ال وسى كەزدە ونىڭ ءبىر تاماققا ىقىلاسى كەرەمەت كۇشتى بولىپ، سونى قاتتى ىزدەسە، ول - جەرىك اسى. وسى كەزدە جۇكتى جاس كەلىننىڭ ەنەسى كورشى - كولەمىن شاقىرىپ، كىشى-گىرىم توي جاسايدى. ونى «قۇرساق  شاشۋ» ءداستۇرى دەپ اتايدى. وعان تاجىريبەلى انالار ءوز ۇيلەرىندە ارنايى  ءبىر ءدامدى ءپىسىرىپ اكەلەدى. مۇنداعى ماقسات: كەلىننىڭ جەرىك بولعان اسىن تاۋىپ بەرۋ. جەرىك اسىن تابا الماعان نەمەسە از عانا اۋىز ءتيىپ، جەرىگى قانباعان ايەل لوقسىپ، ىشكەن اسىن قۇسىپ تاستاي بەرەدى.  بۇل - «يتجەرىك»  بولۋ. اناسى يتجەرىك بولىپ تۋعان ءسابي دە ەس جيعانشا اۋزىنان سىلەكەيى اعا بەرەدى. قارت  اجەيلەردىڭ  ايتۋىنشا، ايەل ىشتەگى بالاسىنىڭ كوزى بىتەردە جەرىك بولاتىن كورىنەدى. مۇنى ولار قايدان بىلەدى، ول جاعى ماعان ءمالىم ەمەس. ويتكەنى اجەيلەر  مۇنى  وزدەرىنىڭ ەنەلەرىنەن ەستىگەندەرىن ايتادى. 

    عالىمدار ايەلدىڭ قۇرساعىنا العاش بالا بىتكەننەن باستاپ ونىڭ انالىق سەزىمى وياناتىنىن ايتادى. وسى سەزىم ءالى جارىق دۇنيەگە شىقپاعان بالاسىنا دەگەن انالىق ماحابباتىنا اعىل - تەگىل جول اشىپ، ءسابيى شىر ەتىپ  عۇمىر ەسىگىن اشقانىندا ءون بويىنداعى الپىس ەكى تامىرىن يىتەدى. اكە سەزىمى دە اياۋلى جارى العاش جۇكتى بولعانىن سەزىپ، كۇيەۋىنە ايتقاننان - اق وياناتىن كورىنەدى. ول ءوز بالاسىن توعىز اي، توعىز كۇن كوتەرمەسە دە ءسابيىنىڭ اناسىنان كەم جاقسى كورمەيدى. بۇل اڭنىڭ دا، قۇستىڭ دا ەركەگىنە ءتان قاسيەت، ءتىپتى جىرتقىش اڭ  سانالاتىن  قاسقىردىڭ  ارلانى الىستان اۋلاپ، جىققان ولجاسىن ءوزى اش بولسا دا جەمەي، كۇشىكتەرىنىڭ الدىنا اكەلىپ تاستاماي ما؟

   اڭىز اڭگىمەلەرگە نازار اۋدارساق، جولبارىستىڭ، قاسقىردىڭ جۇرەگىنە دە جەرىك بولعان انالارىمىز بار. ال ونداي انالارىمىزدان باھادۇر باتىرلار ومىرگە كەلگەن. جاس كەلىن جەرىك بولا باستاعان كەزدە - اق، ونىڭ بويىنداعى بالا شىمىر بولىپ ءوسسىن، اناسىنىڭ تابەتى اشىلسىن دەپ مىنانداي وسىمدىكتەردى جەگىزگەن: دالا جۋاسى، ءيتجۋا، تاۋدا وسەتىن راۋاعاش، قىمىزدىق. جانە مىنانداي ساعىزداردى شايناتقىزعان: قۇم ساعىز، جەر ساعىز، قاراعاي ساعىز. ايەلدىڭ جۇكتى كەزىندە ەسىندە ساقتاپ، ورىندايتىن ىرىمدارىنىڭ تاعى ءبىر توبى: يتكە «كەت» دەپ ايتپاۋ (ول تولعاقتى اۋىرلاتادى)، ارقان ەسپەۋ (بوسانعاندا بالانىڭ كىندىگىنە ورالىپ قالۋى مۇمكىن)، قاپتىڭ اۋزىن بۋىپ  بايلاماۋ،  تۇيە  ەتىن  جەمەۋ (ولاي جاساسا بالانى 12 اي كوتەرۋى مۇمكىن).

   جاس كەلىننىڭ بويىنا بالا بىتىسىمەن - اق، ەنەسى تۇسىك تاستاماسىن دەپ، كويلەگىنىڭ ەتەگىن ءبۇرىپ قويادى، شوشىنباس ءۇشىن تۇندە دالاعا جالعىز شىعارمايدى، جۇكتى ايەلدىڭ مەزگىلى جاقىنداعانىندا جاز بولسا، وعان   جالاڭ  اياق  جەر  باسقىزىپ: «ءتوسى تۇكتى جەر -انا، كۇش - قۋات بەرە گور؟» دەيدى. مۇنىڭ ءبارى بويعا بالا بىتەر الدىنداعى جانە بويعا بالا بىتە باستاعانداعى ورىندالاتىن   سالت - داستۇرلەر  مەن ىرىمداردىڭ ءبىر شوعىرى عانا. 

    انا تولعاعى كەزىندەگى ىرىمدار

    ەكىقابات انالاردىڭ تولعاعى بالا تۋار الدىندا عانا ەمەس، وعان دەيىن دە بىرنەشە رەت بولادى. ولار:   «ۇزىن   تولعاق»، «ورتا  تولعاق»، «اي تولعاق» دەپ اتالادى. بۇلاردىڭ ءبارى دە جاس انانىڭ بوسانۋىنا  ارنالعان  دايىندىققا، ءتۇرلى سالت - داستۇرگە، ىرىمدارعا تولى. 

   «ۇزىن تولعاق» - بوسانۋعا ءۇش اي قالعاندا باستالاتىن تولعاقتىڭ ءبىرىنشى ءتۇرى. بۇل كەزدە جاس كەلىن امان - ەسەن بوسانسىن دەپ دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. بوسانار كەزىندەگى تولعاق ۇستىندە قۇيمىشاق سۇيەگى اشىلماي قالماسىن دەپ كۇن سايىن كەشكىلىك جاس كەلىننىڭ قۇيمىشاعىنان باستاپ جاۋىرىنىنا دەيىن بەس ساۋساقتى باتىرىپ، قويدىڭ قۇيرىق مايىمەن سىلاپ-سيپاعان. مۇنى اققول انالار اتقارعان جانە ولار «بوپەڭ ايداي سۇلۋ بولسىن» دەپ جاس كەلىندى ايلى تۇندە سۋعا دا تۇسىرگەن.

    «ورتا تولعاق» - بوسانۋعا ەكى اي قالعاندا باستالادى. اققول انالاردىڭ ايتۋىنشا، «ورتا تولعاقتا ىشتەگى بالا جارىق دۇنيەگە شىعۋعا دايىندالا باستايدى». وسى كەزدە جۇكتى ايەلدىڭ ءىشىنىڭ سىرتقى پىشىنىنە قاراپ، انا قۇرساعىنداعى بالانىڭ ۇل، قىز ەكەنىنە بولجام جاسالادى. بوساناتىن ايەلدىڭ ءىشى كىشكەنە، شوشاق، ۇشكىر بولىپ كەلسە - قىز؛ ۇل بوساناتىن ايەلدىڭ ءىشى دومالاق، دوڭەس بىتەدى. بۇل - تاجىريبەلى انالاردىڭ بولجامى. ورتا تولعاق كەزىندە جاس كەلىن ەرتە بوسانىپ قالماسىن دەپ ونىڭ قولىنا  كەسكىش،  تەسكىش  قۇرالداردى (پىشاق، ءبىز، ارا، ت.ب.) ۇستاتپايدى.

   «اي تولعاق» - بوسانۋعا ءبىر اي قالعاندا باستالاتىن تولعاقتىڭ ءتۇرى. وسى اي تولعاعى كەزىندە ەنەلەرى «ىشتەگى بالانىڭ ەتى قىزىلدانىپ كەتەدى» دەپ وعان جاس ەت ۇستاتپايدى، «كىندىگىنە ورالىپ قالماسىن» دەپ وعان   ينە - جىپپەن  ءىس  تىككىزبەيدى، «تۇسىك تاستاماسىن» دەپ جۇرەسىنەن وتىرعىزبايدى. بوسانار كەز تاقاعاندا اجەلەرى جاس كەلىندى ەرتىپ، جەتى بۇلاقتىڭ كوزىن اشتىرىپ، بۇلاققا ماي قۇيىپ، تەڭگە تاستاتىپ، باستاۋدىڭ جانىنداعى اۋليە  اعاشقا   شۇپەرەك تە  بايلاتقان. ءسويتىپ، «سەنىڭ  اتا - باباڭ وسى جەردەن سۋ ىشكەن، تولعاتقان كەزىڭدە سەنى دەمەپ، جەبەپ ءجۇرسىن» دەپ تىلەك تە ايتقان. ونداي ىرىمداردان جاس كەلىن قۋات -كۇش العان. 

   «ءتىس تولعاق» - بالا  جارىققا  شىعاردا اناسىنىڭ ءبىر  مۇشەسىن  ەرەكشە اۋىرتاتىن بولعان سوڭ جانە  كوبىنەسە ونىڭ ءتىسى اۋىراتىن بولعان سوڭ، سوڭعى تولعاقتى وسىلاي دەپ تە اتايدى. سول سەبەپتى قازاقتا «ءاربىر بالا اناسىنىڭ ءبىر ءتىسىن الادى» دەگەن ءسوز بار. ال ەندى   بوساناردا   اناسىنىڭ   تىزەسى اۋىرسا، ونى - «تىزە تولعاق»، جەلكەسى اۋىراتىن بولسا، ونى - «جەلكە تولعاق» دەپ تە اتاعان.

   بالا دۇنيەگە كەلەردە

   بۇرىندارى ءار ايەل بوساناتىن ءۇيدىڭ بوساعاسىنا  قانجار،  قىلىش، قامشى ءىلىنىپ قويىلاتىن نەمەسە قوڭىر ايۋدىڭ، جولبارىستىڭ، قاسقىردىڭ تەرىسىن تاستايتىن. بۇل - وسى زاتتار ايەلدىڭ تولعاعىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن جىن-پەرىلەردى ۇيگە كىرگىزبەيدى دەگەن ىرىمنان شىققان.

    ايەل بوساناردا ارشا تۇتاتىلىپ، ونىڭ باسىنان اينالدىرىپ الاستايدى، ەتەك جاعىنان كۇكىرت تۇتەتەدى. بالا تەرىس كەلسە، ايەلدىڭ ءىشىن قولمەن سىلاپ، بالانى وڭداپ الادى. 

      «جارىس قازان» - جارىق دۇنيەنىڭ تابالدىرىعىن ءالى  اتتاپ   ۇلگىرمەگەن ءسابيدىڭ قۋانىشىنا ارنالعان كادە، جول-جورالعى. ول ايى-كۇنى تولعان كەلىنشەكتىڭ ءسابيىن جارىق دۇنيەگە  اكەلۋ قۋانىشى ءۇشىن جاسالادى. كەلىنى بوساناردا ەنەسى ساقتاپ جۇرگەن كادەلى ەتتەرىن قازانعا سالىپ اسادى.  بۇل  تاماق - «جارىس قازان» ءدامى. وعان كورشى-كولەمنىڭ، ىلىك-جەگجاتتىڭ ايەلدەرى كەلىپ، ءدام تاتادى. ساماۋرىن قويىلىپ، تاباققا ءسۇت تە پىسىرىلەدى. ساندىقتاردىڭ، قاپتاردىڭ اۋزى اشىلادى، بۋىلعان تەڭدەر شەشىلەدى. «بەل تارتۋ» - ايەل بوسانا الماي قينالىپ جاتقانىندا قارۋلى ەر ادام شاقىرىلىپ، ول ايەلدى بەلىنەن قاپسىرا قۇشاقتاپ، ءىشىن تومەن باسىپ كومەكتەسەتىن ءتاسىل.

   بالا دۇنيەگە كەلىسىمەن

    بالا دۇنيەگە كەلەر الدىندا اتا-ەنەسىنىڭ الدىن الا «كىندىك شەشەنى» تاڭداپ قوياتىنى بەلگىلى. ول جاس نارەستە جارىققا شىعىسىمەن كوتەرىپ الادى دا قۇيرىعىنان شارت ەتكىزىپ ۇرىپ، كىندىگىن وتكىر ايبالتا، قانجار، پىشاقپەن كەسىپ الادى. نەمەرەسىنىڭ اتا-اجەسى كىندىك شەشەگە «كىندىك كەسەر» دەپ اتالاتىن سي بەرەدى. جاڭا تۋعان بالانى ەمىزبەستەن بۇرىن، الدىن الا قايناتىلعان تازا سۋعا مالىنعان قاسقىردىڭ نەمەسە سىرتتاننىڭ جۇنىمەن اۋىزداندىرۋ سالتى بار.

     ومىرگە جاڭا كەلگەن ءسابيدى شومىلدىراردا ءتىلىن جۇتىپ قويماسىن دەپ ونى ارنايى تارتاتىن ادەت قالىپتاسقان. بالا توبەسىنەن باستاپ جۋىلىپ، سۋدان شوشىنباس ءۇشىن وعان اياعىن بىرتىندەپ باتىرادى، العاش شومىلدىرعاندا سۋ تيمەگەن جەرى قالماۋعا ءتيىستى. جاڭا تۋعان بالانى شومىلدىرىپ بولعان سوڭ كىندىگىنە قويدىڭ مايىن جاعىپ، بايلاپ، قۇنداقتاپ تاستايدى. جاس بوسانعان كەلىن قىرىق كۇنگە دەيىن اياق-قولىن سالقىن سۋعا تيگىزبەيدى. سوزىلعان ءىشى قالپىنا كەلۋى ءۇشىن بەلىن بۋىپ، ءتىسى ءتۇسىپ قالماۋى ءۇشىن اۋزىن دا ۋاقىتشا ورامالمەن بۋادى، سۋىق سۋ ىشكىزبەيدى، شاشىن مىقتاپ  تۇرىپ ءورىپ تاستاپ، باسىنا ورامال تارتقىزادى. سوندا بالاعا قىل-قىبىر جولامايدى.

   نەمەرەلى   بولعان  اتا-اجەسى  تۋعان-تۋىستارىنا بالالارىن جىبەرىپ، ءسۇيىنشى سۇراتادى. ولار «كىم تۋدى؟» دەگەن سۇراققا ۇل تۋسا، «تىزگىن  ۇستار»، «نوقتا جەتەكتەتەر»  دەپ، قىز تۋسا، «قىرىق جەتى» دەپ تۇسپالداپ جاۋاپ بەرەدى. قۇتتى بولسىن ايتا كەلگەن ادامدار: «ءتىفا، ءتىفا! ءتىل-كوزىم تاسقا، ءوزى جامان بالا ەكەن» دەپ تۇكىرگەن بولىپ كەتەدى.

   توعىز اي، توعىز كۇن دەپ نەگە ايتادى؟ 

    ءبىر ايدا وتىز كۇننىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. جۇلدىزشىلار ونىڭ العاشقى ءۇش كۇنىن «اسپاندا اي كورىنبەيتىن ءۇش كۇن، ءولى كۇن» دەپ اتايدى. ولار دا، كورىپكەلدەر دە، بالا تۋۋ تۋرالى بولجام جاساۋشىلار دا وسى ءولى كۇندەرى ەكى جاستىڭ توسەكتە كەزدەسۋىنە تيىم سالادى. وسىعان وراي ەسەپشىلەردىڭ بولجاۋى بويىنشا، جۇكتى بولعان ايەلدەردىڭ ءاربىر ايى 27 كۇننەن تۇرادى. جانە دە بۇل 27 كۇننىڭ باسى ايەلدىڭ ەتەككىرى كەلگەن كۇننەن باستالادى. ال ەندى وسى العاشقى اي ءۇش توعىزعا بولىنەدى  دە ءبىرىنشى توعىزى - «ەتەككىر توعىزى»،  ەكىنشى  توعىزى - «ارىلۋ  توعىزى»،   ءۇشىنشى     توعىزى - «كەزدەسۋ توعىزى» دەپ اتالادى. سوعان سايكەس، جاس جۇبايلار ءۇشىنشى توعىز - «كەزدەسۋ توعىزىندا» عانا توسەك قاتىناسىنا بارۋعا ءتيىستى. سوندا دەنى ساۋ  بالا ومىرگە كەلەدى. جاراتۋشىنىڭ بۇيرىعىمەن ءاربىر ايەلدىڭ ءوز نارەستەسىن توعىز اي، توعىز كۇن كوتەرىپ، تۋاتىنى ءمالىم. وسى ورايدا جوعارىداعى ەسەپكە جۇگىنەتىن بولساق، ءارقايسىسى 27 كۇننەن تۇراتىن توعىز ايدا 243 كۇن بار، اققول انالار وعان ءۇشىنشى «كەزدەسۋ توعىزىن» قوسىپ ەسەپتەيدى.

   سوندا توعىز اي، توعىز كۇن  شىعادى. ءبىزدىڭ تىلىمىزدەگى «توعىز اي، توعىز كۇن» تىركەسىنىڭ قالىپتاسۋ سىرى وسىنداي. بۇرىندارى تاجىريبەلى انالار ءوز دورباسىنا 243 قۇمالاقتى سالىپ الىپ، كۇنىنە ونىڭ بىرەۋىن لاقتىرىپ وتىرىپ، كەلىننىڭ بوسانۋ مەرزىمىنىڭ جاقىنداعانىن انىقتاعان كورىنەدى. 

   راس، كەيدە نارەستە توعىز اي، توعىز كۇننەن بۇرىن نەمەسە اسىپ بارىپ تا تۋادى. ونىڭ ءار ءتۇرلى سەبەبى  بار. ولاردىڭ كەيبىرى انالاردىڭ دىمكاس، اعزاسىنىڭ ءالسىز بولۋى، شوشىنۋى، تاعى دا باسقا جاعدايلار. ەگەردە نارەستە كۇنى جەتپەي تۋسا، ونى «شالا  تۋعان» دەپ اتايدى. مۇنداي بالالاردى بۇرىندارى اتا-بابالارىمىز تىماققا سالىپ، كەرەگەنىڭ باسىنا ءىلىپ قويىپ اسىراعان، قازىر دە جەتى ايلىق «شالا تۋعان» بالالاردىڭ كوبىسى امان-ساۋ جەتىلىپ، قاتارعا قوسىلىپ جاتادى. جاس نارەستە شىر ەتىپ جارىق دۇنيەگە شىعىسىمەن، ونىڭ ءومىر جاسى باستالىپ، بەلگىلى ءبىر كۇندەرى ارنايى اتاۋعا يە بولىپ، ول   ءار ءتۇرلى  ءسالت - ءداستۇر، ىرىم، ويىن-تويمەن ارى قاراي جالعاسىپ كەتە بەرەدى.

    ەندىگى اڭگىمە سول تۋرالى

ءار شاڭىراقتىڭ قاراپايىم، سالتاناتتى تۇردە اتاپ وتەتىن مەرەكە، تويلارى بار. ولاردىڭ كەيبىرىنە كوپ قوناق شاقىرىلسا، كەيبىرىنە ەڭ جاقىن تۋعان-تۋىس، كورشى-كولەم عانا كەلەدى.   توي - قۋانىش-قىزىقتى  بىرگە  ءبولىسۋ ءۇشىن اعايىننىڭ باسىن قوسۋ، تۋعان-تۋىستى ىنتىماق-ىرىسقا شاقىرۋ، ءوزارا قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ، ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى ۇلىقتاۋ. الايدا مال-مۇلىك شاشىپ، اتىن شىعارۋ ءۇشىن كول-كوسىر توي جاساۋ - استامشىلىق، ىسىراپقورلىق.

    شىلدەحانا

    حالىقتىڭ ەسكى سەنىمىندە جاڭا تۋعان نارەستەنى جالعىز قالدىرسا، ءار  ءتۇرلى «جىن-شايتان»، «پەرىلەردىڭ» سالقىنى سوعۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا ودان ونى  قورعاۋ ءۇشىن ءسابي دۇنيەگە كەلگەن كۇنى كەشكىلىك اۋىل جاستارى شىلدەحاناعا جينالىپ، ءان ايتىپ، كۇي تارتادى. قىز-كەلىنشەكتەر مەن بوزبالالار ايتىسىپ، جەڭگەندەرى  توعىزىن الىپ، ءار ءتۇرلى ويىندار وتكىزىلەدى. كەيدە شىلدەحانا ءۇش كۇنگە سوزىلادى. شىلدەحاناعا جاستار جينالادى. وعان ۇلكەندەر باتا بەرۋ ءۇشىن عانا كەلەدى. شىلدەحانا تويىندا جاڭا بوسانعان ايەل ءۇشىن قالجاعا سويىلعان مالدىڭ ەتى ورتاعا كەلگەندە  ءجون  بىلەتىن  ءبىر  كىسى ومىرتقانى قولىنا  الىپ، ونىڭ  ەتىنەن ايەلدەردىڭ بارىنە اۋىز تيگىزدىرتىپ، ابدەن مۇجىپ تازارتادى دا سۇيەكتى توبىلعىعا ءتىزىپ، ءۇي ىشىندەگى بيىك جەرگە ءىلىپ قويادى. مۇنىسى - بالانىڭ موينى تەز بەكىسىن دەگەن ىرىم.

   شىلدەحانانى كەي جەرلەردە «شىلدەلىك» دەپ تە اتايدى. مۇندا «بالاڭىزدىڭ باۋى بەرىك بولسىن» دەگەندەي قۇتتى بولسىن ايتىلادى، جاستار جينالىپ ءان سالىپ، دومبىرا تارتىپ، ولەڭ، جىر ايتادى. «شىلدەحاناعا» شاقىرۋمەن دە، شاقىرۋسىز دا بارا بەرەدى. شىلدەحانا - ومىرگە ادام  كەلگەنىنىڭ   جانە  وعان قۋانۋدىڭ ءبىر بەلگىسى.

      بالا تۋعاننان كەيىن جان-جاقتاعى جاقىندارعا سۇيىنشىگە ات شاپتىرىلادى.

    «ۇل تۋعانعا كۇن تۋادى»، «قىز تۋعانعا اي تۋادى» دەپ بالا تۋعاننان ءسۇيىنشى سۇراۋشىلار ۇل تۋسا - «ات  ۇستار»، قىز تۋسا - «كويلەك  تىگەر» دەپ    حابارلايدى.   وسى  ءسوزدىڭ وزىندە دە قازاقتىڭ سىپايى  سويلەيتىن ادەپتىلىك مىنەزى، مادەنيەتتىلىك قالپى تاعى اڭعارىلادى.

   وسى   جەردە    جاڭا تۋعان  ءسابيدىڭ «جولداسى» تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. بۇرىن اجەلەر بالانىڭ «جولداسىن» الىپ جۋىپ، وراپ ونى اياق باسپايتىن، ءيت-قۇس الا المايتىن جەرگە قاستەرلەپ  كومگەن. «جولداستى جۋعان ادامعا كادە بەرىلەدى». ەگەر «جولداسى» دالاعا تاستالسا،  ايەل  اۋرۋعا ۇشىرايدى دەگەن سەنىم بار. سول سياقتى ايەل ىلعي قىز تۋا بەرسە، وندا تۋىپ جاتقان بالانىڭ «جولداسىن» الىپ، بوسانعان ايەلدىڭ باسىنان اينالدىراتىن دا ىرىم بار. سوندا كەلەسى بالا ۇل بولىپ تۋادى دەگەن سەنىم بولعان.

   بەسىك تويى

    جاڭا تۋعان بالانى بەسىككە سالۋ - ىزگى ءداستۇر. قازاق ونى تويعا ۇلاستىرادى. بالانى بەسىككە سالۋ تويىنا ايەلدەر شاشۋلارىن الا كەلەدى. جاس ءسابيدىڭ ۇيقىسى تىنىش بولۋى ءۇشىن  بەسىكتى  ادىراسپانمەن  الاستايدى. اۋىلدىڭ، اۋلەتتىڭ جاسى ۇلكەن، بەدەلدى ايەلى بەسىكتىڭ ابزەلدەرىن ورىن-ورىندارىنا قويىپ، الاستاعاننان كەيىن  «تىشتىما» ىرىمىن جاسايدى. بەسىككە بالا بولەنگەننەن كەيىن ۇستىنە ىرىمعا  سايكەس  جەتى  ءتۇرلى  نارسە (كورپە، شاپان، كەبەنەك، تون، جابۋ، جۇگەن، قامشى ءتارىزدى) جايىلادى. بەسىككە تون، شاپان جابۋ - ەرجەتكەندە حالىقشىل بولسىن دەگەن، جۇگەن  جابۋ - تەز ءوسىپ، ات ۇستىندە ويناق سالسىن دەگەن، كەبەنەك پەن قامشى جابۋ - ەل قورعايتىن ەر بولسىن دەگەن تىلەك.

   ءۇي يەسى بالاسىن بەسىككە سالعان ادامعا ءوز ريزاشىلىعىمەن ساقينا، جۇزىك، بىلەزىك، سىرعا، ماتا ءتارىزدى قىمبات بۇيىمداردى سيلايدى. بەسىككە سالۋ تويىندا ءان دە ايتۋعا، كۇي دە تارتۋعا بولادى. بۇل تويدا دا ادامدار ەت جەپ، شاي ءىشىپ، ءازىل-قالجىڭ ايتىسىپ، ءماز-مەيرام بولىپ تارقاسادى. بەسىكتى ادىراسپانمەن الاستاعاندا بىلاي دەيدى:

«الاس، الاس، بالادان الاس،
يەسى كەلدى، پالەسى كوش!
الاس، الاس، پالەدەن قالاس،
كوزى جاماننىڭ كوزىنەن الاس،
ءتىلى جاماننىڭ تىلىنەن الاس!
وتىز ومىرتقاسىنان الاس!
قىرىق قابىرعاسىنان الاس!»
تۇساۋكەسەر تويى
بالانى بەسىككە سالۋ، تۇساۋىن كەسۋ تويىنا كىمدەردى، قانشا قوناق شاقىرۋ كەرەكتىگىن اتا-اناسىنىڭ وزدەرى شەشەدى. قازاقتار شاقىرۋسىز كەلگەن قوناقتارعا كەت دەمەيدى. ءبىراق تا شاقىرۋسىز كەلگەن قوناقتى جاقتىرمايتىن دا ءۇي يەلەرى بار. ىڭعايسىز جاعدايعا قالماۋ ءۇشىن سونى دا ويلاعان ءجون.

    بالا بەسىكتەن  شىعىپ،  ەڭبەكتەۋدەن ءوتىپ، قاز-قاز جۇرە باستاعاندا تۇساۋىن كەسىپ، تۇساۋكەسەر تويى جاسالادى. ءسابي قاز  تۇرعاننان  كەيىن  تەز ءجۇرىپ كەتسىن دەگەن تىلەكپەن جاسالاتىن عۇرىپ، ىرىم. اتا-اناسى بۇل تويعا دا مال سويادى نەمەسە مۇشەسىمەن ەت اسادى. داۋلەتتى ادامدار كوكپار دا تارتقىزىپ، سوڭىن دۋماندى تويعا ۇلاستىرادى. جينالعان  كوپشىلىكتىڭ   اراسىنان ءجۇرىسى جىلدام، قيمىلى شيراق، ىسكە ەپتى ادام تاڭداپ الىنىپ، بالانىڭ تۇساۋىن كەسۋدى سوعان تاپسىرادى. ادەتتە اياعىن جىلدام باساتىن ايەلگە قيدىرادى. سۇرىنشەك، جايباسار ادامدارعا كەستىرمەيدى. تۇساۋى كەسىلگەن بالانى قولىنان ۇستاپ تەز جۇگىرتەدى، شاشۋ شاشىلادى. بالانىڭ اتا - اناسى تۇساۋ كەسۋشىنىڭ كادەسىن بەرەدى. تۇساۋكەسەرگە ارنايى الا ءجىپ دايىندالادى. بۇل الا  ءجىپ اتتاماسىن (ۇرلىق، زورلىق جاساماسىن) دەگەن ىرىمنان، تىلەكتەن شىققان.  تۇساۋ  كەسەردىڭ ءجىبىن دايىنداۋدىڭ بىرنەشە تۇرلەرى، جولدارى، سەنىمدەرى دە بار. كوبەيىپ، كوگەرە بەرسىن دەپ كوك شوپتەن دە ەسىپ جاسايدى. باي بولسىن دەپ مالدىڭ توق ىشەگىنەن دە ورەدى. سول جىپپەن بالانىڭ اياعىن تۇساپ، سونى كەستىرەدى. تۇساۋى كەسىلگەن سوڭ، ءسابيدى ەكى ادام ورتاعا الىپ شىعىپ، تەز-تەز جۇرگىزەدى. وسى كەزدە «تۇساۋكەسەر» جىرى ايتىلادى. بالا العاش وتىرعاندا، بالا العاش جۇرگەندە، بالانىڭ تۇساۋىن كەسكەندە مىنانداي تىلەكتەر ايتقان ابزال:
بالا العاش وتىرعاندا:
«وتىرسىن، بالام، وتىرسىن،
قۇشاعىن گۇلگە تولتىرسىن».
بالا العاش جۇرگەندە:
«ءتاي-ءتاي بالام، ءتاي بالام،
جۇرە قويشى جاي بالام.
قارىس سۇيەم قاز باستىڭ،
قادامىڭنان اينالدىم».
بالانىڭ تۇساۋىن كەسكەندە:
«كۇرمەۋىڭدى شەشەيىك،
تۇساۋىڭدى كەسەيىك.
الا ءجىپتى الايىق،
اجەڭە الىپ بارايىق.
ەرجەتتى دەپ ايتايىق،
شاشۋىن جەپ قايتايىق.
قاز-قاز بالام، قاز بالام،
قادام باسساڭ ءماز بولام.
تاعى-تاعى باسا عوي،
تاقىمىڭدى جاز، بالام،
قاز باسا عوي، قاراعىم،
قۇتتى بولسىن قادامىڭ!
تۇساۋىڭدى كەسەيىن،
كۇرمەۋىڭدى شەشەيىن».
(تۇساۋكەسەر جىرى)

     ءتىلاشار تويى

    ءبۇلدىرشىننىڭ ءتىلى جەكە-جەكە سوزدەردى ايتۋعا يكەمدەلە باستاعاندا  اۋىلدىڭ ءدىلمار، شەشەن اقساقالدارىن شاقىرتىپ، بالانىڭ  ءتىلى  تەز  شىقسىن  دەگەن  نيەتپەن «ءتىلاشار تويى» جاسالادى. تويدا «ءتىلىڭ تەز شىقسىن!» دەپ، سابيگە قويدىڭ ءتىلىن جەگىزەدى. قويدىڭ ىشەگىمەن  بالانى  جورتا بۋىندىرىپ تۇرىپ: «سويلەيسىڭ بە؟» دەپ، ءۇش رەت «سويلەيمىن» دەگەن ۋادەسىن الادى. سونان سوڭ اقساقالدار: «ساندۋعاشتاي سايراپ كەت!»، «جيرەنشەدەي شەشەن بول، جانىبەكتەي كوسەم بول!» دەپ اق باتاسىن بەرەدى.

   سۇندەت تويى 

     اتا-اناسى  سۇندەت  تويىن  وتكىزەتىن ءساتتى كۇندى الدىن الا بەلگىلەيدى. سۇندەت تويعا عانا ءتان وزىندىك ەرەكشەلىك - تويعا قوناقتاردى بالانىڭ ءوزى شاقىرادى. بۇرىندارى سۇندەت تويى وتكىزىلەردە ايشىقتى تارلانبوزعا  مىنگەن ءساندى كيىمدى ءبىر بوزبالا مەن قۇيرىعى شارت تۇيىلگەن جورعا مىنگەن سۇندەت بالا اۋىلدى ارالاپ، كوپشىلىكتى تويعا شاقىراتىن. سۇندەت بالانىڭ باۋىرساق پەن كامپيت تولتىرىلعان قورجىنىنان ات باسىن تىرەگەن ۇيدەگىلەر ءدام تاتقان، ءتۇستى ماتانى جىرتىپ، بالا مىنگەن جورعانىڭ جالىنا بايلاعان. سارسەنبى كۇنى سۇندەتكە وتىرعىزىلعان بالانىڭ تويىنا كەلگەندەر «سۇندەت قابىل بولسىن!» دەپ، بالانىڭ اينالاسىن جەمىس-جيدەك، ءتاتتى دامگە تولتىرادى، كورىمدىك بەرەدى.

    ءداستۇرلى ۇيلەنۋ تويى 

    ونىڭ مىنانداي 8 كەزەڭى بار: قىز تاڭداۋ، قىز ايتتىرۋ، جاۋشى جىبەرۋ، قۇدا ءتۇسۋ تويى، ەسىك-ءتور كورسەتۋ تويى، ۇرىن توي، قىز ۇزاتۋ تويى، كەلىن ءتۇسىرۋ تويى.

     قۇدا ءتۇسۋ تويىندا  جىگىتتىڭ  تۋعان- تۋىسقاندارى قۇدالىققا قىز اۋىلىنا بارىپ، قوناقاسى جەپ، باتا بۇزباۋعا سەرتتەسەدى، قۇيرىق-باۋىر جەسىپ، قۇدا-قۇداعي بولادى. ەسىك-ءتور كورسەتۋ تويىندا قىزدىڭ تۋعان-تۋىسقاندارى جىگىت اۋىلىنا قارسى تويعا بارىپ، قۇدا ءتۇسۋ تويىنداعىداي كادەلەرىن بەرەدى. ۇرىن توي كۇيەۋ بالانىڭ قالىڭدىعىمەن كەزدەسۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزۋ ءۇشىن جاسالادى. مۇندا كۇيەۋ بالادان: ەنتىكپە، شاتىر بايعازىسى، بالدىز كورىمدىگى، قىز قاشار، كۇيەۋ قاشىرار، جەلى تارتار، ءيت ىرىلدار، باقان سالار، ۇيگە كىرەر، كەمپىر ءولدى، شىمىلدىق اشار، توسەك سالار، قىز قۇشاقتاتار، شاش سيپار، كورپە قيمىلداتار كادەلەرى الىنادى. قىز ۇزاتۋ تويىندا قۇدا-قۇداعيدان، كۇيەۋ بالادان: اتبايلار، قۇداي جولى، شاڭىراق كوتەرەر، ۋىق شانشار، تۋىرلىق جابار، تۇندىك جابار، ۇزىك جابار، باۋ-شۋ بايلار، وتاۋ بايعازىسى ءتارىزدى كادەلەر الىنىپ، قىز بەن جىگىت اق وتاۋدا وڭاشا كەزدەسەدى، نەكەسى قيىلادى، ءتۇرلى ويىن-ساۋىق وتكىزىلىپ، «جار-جار»    ايتىلادى،  قىز   اتتاناردا «سىڭسۋ» ايتىلىپ، قىز ۇزاتىلادى. كەلىن تۇسىرۋدە «بەتاشار» ايتىلادى، توي، نەگىزىنەن، قىز ۇزاتۋ تويىمەن بىردەي وتكىزىلەدى.

   توسەك تويى 

    كەلىن توسەگىمەن جۇكتى بولعانىندا ونى استىرتىن ءبىر ابىسىنىنا جەتكىزىپ، ول ەنەسىنە بارىپ حابارلايدى. وسى جاقسى حاباردى ەستىگەن ەنە ايەلدەردىڭ باسىن قوسىپ، ەركەكتەر ارالاسپايتىن توسەك تويى دەپ اتالاتىن ىرىمدى جاساپ بەرەدى.

    دايىنداعان  -  سەرىك تۇرسىنالى ۇلى


        
رەداكتورى: پارزانا عادىلبەك قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn