ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6-كۇنى 150-سان
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6 -كۇنى 150 ـ سان
قىزىل قايىق رۋحىن اسقاقتاتىپ، جاڭا ءداۋىردىڭ نۇر-شۇعىلاسىن ايگىلەدى
ايماعىمىز تۇڭعىش كەزەكتى كاسىپتىك شەبەرلىك باسەكەسىن وزدىردى
لي جۇڭچياڭ: ساقشىلىق ارمانىن سىندارلى ناتيجەسىمەن ۇشتاي ءتۇستى
ەرىكتى قىزمەت وتەۋ ماقساتىن ەستە بەرىك ساقتاپ، جاسىل تاۋ، تۇنىق سۋدى جانىنداي قورعادى
ايماق 4-كەزەكتى باسشى كادرلاردىڭ ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ قابىلەتىن، ساپاسىن جوعارىلاتۋ ارناۋلى كۋرسىن وتكىزدى
تەاتر كوركەمونەرىن ايگىلەپ، كوركەمونەر اۋىس -كۇيىسىن ىلگەرىلەتتى
قۇربان ايت مۋزيكا كەشى وتكىزىلدى
120 ءتۇرلى سالىق جيناۋ كاسىبىن شوعىرلى ۇلگىدە شينجياڭ بويىنشا ءبىر تۇتاس ءبىتىرۋ جۇزەگە استى
«شي جينپيڭ ەل باسقارۋ جونىندە» 4 - تومى شياڭگاڭدا تاراتىلدى
اۋلاسىندا ارا باعىپ اۋقاتتاندى
سۇرلەمدىك جۇگەرىگە وراق سالىندى
جەمىس جۇگەرى بازارعا سالىندى
شىعىس سولتۇستىك ازاتتىق رايونىنا اتتانۋ بۇراڭ دا شۇعىلالى ساپاردى ايگىلەدى
جاڭ يانجۇي: اۋا رايىن بارلاۋشى مامان
شيحۋ: بالىق اۋلاۋدى دانەكەر ەتىپ، اۋىل - قىستاق ساياحاتىن ىلگەرىلەتتى
ايماقتىق حالىق قۇرىلتايى قىزمەت كوميتەتى 2022 -جىلعى 2 -رەتكى ءماجىلىسىن اشتى
تارباعاتاي ايماعى 2 - توپتاعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ نىساندارىنا شوعىرلى قول قويۋ جانە الدىڭعى جارىم جىلداعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ قىزمەتىن قورىتىندىلاۋ ءماجىلىسىن اشتى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 5 -كۇنى 149 ـ سان
”ءبىر ەل، ەكى ءتۇزىم“ − جاقسى ءتۇزىم، وعان، ءسوز جوق، ۇزاق ۋاقىت تاباندى بولۋ كەرەك
العىس جىرىن پارتياعا ارنادى
”ياۋجانزىنى تانىستىرۋشىنىڭ“ ەستەلىگى
اۆتونوميالى رايوننىڭ پارتيا، ۇكىمەت ۋاكىلدەر ۇيىرمەسى حىبەيدا ۇيرەنۋدە، تەكسەرۋدە بولدى
تيانشان الابى جاراسىمدىلىق كارتيناسىمەن كەستەلەندى
پارتيانىڭ 100 جىلدىق كۇرەسىنىڭ تاريحي تاجىريبەلەرىن اناعۇرلىم ويداعىداي يگەرۋ جانە قولدانۋ كەرەك
شي جينپيڭ شياڭگاڭ عىلىم باقشاسىندا قىزمەت تەكسەردى
شياڭگاڭ وتان قۇشاعىنا ورالعاندىعىنىڭ 25 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسى جانە شياڭگاڭ ەرەكشە اكىمشىلىك رايونى 6 - كەزەكتى ۇكىمەتىنىڭ مىندەتكە وتىرۋ سالتى سالتاناتپەن وتكىزىلدى
شي جينپيڭ شياڭگاڭعا باردى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 4 -كۇنى 148 ـ سان

قازاق تاريحىنداعى ايگىلى ادامداردى زەردەلەي بىلەيىك

جولدانعان ۋاقىتى : 2016/1/20 11:34:01

مۇرات ءماسالىم ۇلى

    قازاق تاريحىنداعى ايگىلى ادامداردىڭ ءبىرى شاۋەشەك قالاسىنىڭ ءتول تۋماسى دەمەجان كەشۋباي ۇلى ءوز داۋىرىندە ۇكىردايلىق مارتەبەسىمەن ساناسىپ جاتپاستان، سول كەزدەگى تارباعاتايداعى جەمقور،شىرىكتەسكەن امبى،قالدايلارىنا دەس بەرمەستەن، مايداندا وت اشقان، حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتاعان، حالقىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن قولعا كەلتىرۋ جولىندا اقتىق دەمىنە دەيىن كۇرەس   جاساعان جان. 47 جاستاعى جازىقسىز دەمەجان ۇكىردايدىڭ قازىرگى شاۋەشەك قالاسى وتانشىلدىق كوشەسىندە 1908-جىلى دارعا اسىپ ولتىرىلگەندىگى كوز قاراقتى ادامداردىڭ قۇلاعىندا، كوكەيىندە. مىنە، وعان دا عاسىر اتتادى. الايدا، حالقى ارداقتاعان دەمەجاننىڭ ەرلىگى مەن ەڭبەگى، ەل سۇيىنەتىن ەرجۇرەك باتىرلىعى ەل ەسىنەن كوتەرىلمەي، كۇنى  بۇگىنگە دەيىن ەل اۋزىندا اڭىز بولىپ  ايتىلىپ، گازەت-جۋرنالداردا جىر- داستان بولىپ جىرلانىپ، كىتاپ بولىپ جازىلىپ، تاريح بەتىنەن وشپەيتىن،  ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعانعان ونەگەگە   اينالىپ كەلەدى.

     حالقىمىز اراسىندا تاريحتا وتكەن   وقيعالاردى كوكەيىنە ساقتاپ، كوكىرەگىنە ۇيالاتقان قارتىمىزدىڭ ءبىرى شاۋەشەك  قالاسى ەمىل اۋىلى ءىلۋشۇن قىستاعىنداعى داعۇر ۇلتىنىڭ 74 جاستاعى قارياسى سۇپتاي شىلىبەك ۇلى بىلايشا سىر شەرتەدى: «مەن قازىرگى شاشا اۋىلىنا قاراستى شەتجيەك دەگەن جەردە دۇنيە ەسىگىن اشقانمىن. شەتجيەك پەن سارىجيەك جەر ءتۇزىلىسى جاقتان ىرگەلەس كەلەدى.  سارىجيەكتە شاۋەشەك حالقىنا تانىمالى كەرىمباي ۇكىردايى جاساعان. اتام   دۇڭزىباتتىڭ اكەم شىلىبەككە ايتۋىنا قاراعاندا، دەمەجان سارىجيەكتە دۇنيەگە  كەلىپ، كەرىمباي ۇكىردايدىڭ ماپەلەۋىندە ەسەيىپ-ەرجەتكەن، اقىلدى، زەرەك، پىسىق، حانزۋ  تىلىنە جۇيرىك جىگىت بولعاندىقتان، كەرىمباي ۇكىرداي جاسى ەگدەلەگەندە ۇكىردايلىق ءمانسابىن دەمەجانعا وتكىزگەن ەكەن». 

     ال، دەمەجان تالانتتى جاس بولعاندىقتان، ۇكىرداي بولىپ حالىققا ادالدىقپەن اعىنان اقتارىلا قىزمەت وتەگەن. تىڭ باستامالار مەن وزگەرىستەردى ورتاعا قويعان، اسىرەسە قازاق حالقى ءبىر جىلدىڭ ءتورت ماۋسىمىندا ءتورت تۇلىك مالدىڭ قامىن جەپ، ءشوپتىڭ سونىسىن قۋىپ، سۋدىڭ تۇنىعىن ىزدەپ، مالدى تۇلىكتەندىرۋدەي ءبىر سىدىرعى مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانۋ سىندى ساحارالىق داعدىعا وزگەرىس جاساي بىلگەن ادام. قازاق حالقى تەك مال شارۋاشىلىقپەن شۇعىلدانىپ قانا قالماي، قورجا سالىپ، جەر اشىپ، ەگىن سالىپ، اعاش ەگىپ، ورمان بەلدەۋىن جاساۋدى باتىل العا قويعان، كورەگەن، بولاشاقتى بولجاي بىلگەن بىلگىر جان. ول ءوزى ايتىپ قانا قالماستان، حالقىنا ۇلگى بولىپ بوزداقتان، ەمىلدەن زايىمكە سالىپ، جەر    اشىپ، ەگىن سالىپ، اعاش ەگىپ،   ورمان بەلدەۋىن جاساعان. وسى تۇستا مويىنتال، سەتەر، تالوتكەل، جال، تەرەكتى، قىزبەيىت، بەلتام سياقتى    وڭىردەگى راقىمباي قاجى، ەمىلباي   قاجى، تۇنىقباي قاجى، بولەندى قاتارلى ادامدارعا قۋزاۋشىلىق سالىپ، سول    وڭىرگە قورجا سالدىرتىپ، جەر اشتىرىپ، ەگىن ەكتىرگەن. ەمىل اۋىلى   ءوبىسىن قىستاعىنىڭ باسىنداعى وزەكتەگى قارا سۋدان توعان الىپ، سۋدى جازىققا شىعارىپ، ەگىن سالعان. بۇل توعاننىڭ جۇلگەسى  ءالى  بار، قازىرگە  دەيىن    «دەمەجان توعانى» دەلىنەدى. بۇعان سول كەزدە ەمىلباي قاجى يەدەرشىلىك ەتكەن. ال بەلتام قىستاعىنىڭ قازىرگى ورنىنا  بولەندى دەگەن باي قورجا سالىپ، جەر اشىپ، ەگىن ەككەن ەكەن. باتىس    جاعىنداعى قاباقتا كولەمدى ورماندىعى بولعان، قازىر وسى قورجا توبەشىك  بولىپ قالسادا، بولەندىنىڭ قورجاسى دەپ اتالادى. دەمەجان حانزۋ، ۇيعۇر، حۇيزۋ ەگىنشىلەرىنىڭ ىشىندەگى قولىنان ءىس كەلەتىن، پىسىقتارىن قولعانات ەتىپ ىستەتە بىلگەن. بوزداقتاعى زايىمكەسىن  لي تايشياڭ (حۇيزۋ) يەدەرشىلىك ەتكەن، قازاقتار ونىڭ  شاشى  اق بولعاندىقتان، «اق شاش» دەپ لاقام ات قويىپ اتاپ كەتكەن.

     دەمەجاننىڭ  ەمىلدەگى  زايىمكەسى    (قورجاسى) قازىرگى اۋىلدىڭ استىق پۋنكتىنىڭ ورنى. دەمەجان وسى وڭىرگە قارا اعاش قالامشاسىن وتىرعىزىپ،اۋماعىن جىل سايىن كەڭەيتىپ،ۋاعىندا سۋارىپ، باعىپ-باپتاعان،كولەمدى جاسىل ورمان باققا اينالدىرعان باپكەر بولعانى انىق. سوندىقتان بۇگىنگە دەيىن «دەمەجان قارا اعاشى» دەگەن اتاۋ عاسىر اتتاسادا ايتىلىپ كەلەدى. دەمەك،دەمەجاننىڭ بۇل ەڭبەگىن حالقى قۇرمەت تۇتىپ ۇمىتقان ەمەس. ول كەزدە بۇل جەردە اندىز-اندىز از عانا قورجالار بولعان،ازاتتىقتان كەيىن بۇل جەر ەمىل اۋىلدىق ۇكىمەت بولىپ قۇرىلعان. «ءبىز 1960-جىلى شەتجيەكتەن وسى ىلۋشۇن قىستاعىنا كوشىپ كەلگەندە دەمەجاننىڭ قارا اعاش ورماندىعىنىڭ  كولەمى مىڭ  مۋ  مولشەرىندە.  مەن  دەمەجاندى كورمەسەمدە ونىڭ وسى   ورماندىق قارا اعاشىن كوزىمەن كورگەن اداممىن» دەيدى سۇپتاي شىلىبەك ۇلى.
 
      1958-جىلدارداعى «بارلىعىن ورتاقتاستىرۋ» جەلى تەرىسىنەن ازىناعاندا ءۇي-ءۇيدىڭ قازانى قاڭسىپ، كوپكە ورتاق قىستاق اسحاناسىنان تاماقتانۋ جولعا قويىلدى. ۇيدە شاي قايناتىپ،  قازان اسۋعا تيىم سالىندى. ءدال وسى كەزدەن باستاپ دەمەجاننىڭ قارا اعاش ورمانىنا دا ادامنان زاۋال كەلدى،شەتىنەن بالتالاپ كەسىپ وتىنعا، شىرپىسىن     تامىزدىققا اينالدىردى. «ورتاقتاستىرۋ» اسحانالارىنىڭ جاعۋى از بولعانداي، كىم كورىنگەن بەي-بەرەكەت كەسىپ قورا-قالتقى جاساپ، دەمەجاننىڭ قارا اعاش ورمانىنىڭ تۇبىنە جەتىپ تىندى. كەيىن قالعان تۇبىرلەرىن تامىرىمەن قوپارىپ تاستاپ قۇرىلىس سالدى، ەگىندىك جەر ەتىپ اشتى. ال وسى تاريحتى بۇگىنگىلەرگە ايتساڭ ۇدىرەيە، ۇركە قاراپ سەنبەيدى دە. ونى كورە قالعان سول كەزدىڭ كوز قاراقتى ادامدارى نەگىزىنەن بۇل دۇنيەدەن اتتانىپ كەتتى، ءبىراق شىرقىراعان بۇل شىندىقتى ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. قالاي ەكەن،  دەمەجاننىڭ قارا اعاش ورمانىنان ءتورت ءتۇپ قارا اعاش قالىپ، «تورتتىك توبە» قۇلاتىلعاندا ءبىر ساۋەگەي ورتاعا ەلەۋرەپ شىعىپ، «مىناۋ ءتورت ءتۇپ قارا اعاش تورتتىك توبەنىڭ قالدىعى،سوندىقتان كەسىپ جوعالتۋ كەرەك» دەپ سول كەزدىڭ وزىندە-اق ءبىر ءتۇپ قارا    اعاشتى كەسىپ تاستاعان كۇلكىلى ءىس ەل اۋزىندا مىسقىلعا اينالىپ قالا بەرىپتى. قالعان ءۇش ءتۇپ قارا اعاشتىڭ ەكى   ءتۇبى اۋىلدىق باستاۋىش مەكتەپتىڭ  اۋلاسىندا «تاريحي اعاش» دەپ ەسكەرتپە جازىلىپ قورعالۋدا. قارا اعاشتىڭ جۋاندىعىنا ءتورت ادام قۇلاش جايىپ قۇشاقتاسا ارەڭ جەتەتىن بۇل الىپ ەكى ءتۇپ قارا اعاش ماۋەلەپ ءوسىپ، ماۋەسى ۇرپاقتارعا سايا بولۋدا. ال اۋىلدى قاق جارىپ وتەتىن اسفاليت كوشەمەن تىك قۇلداعاندا ءتورت كوشەنىڭ تۇيىلىسىندە «قارا اعاش» قىستاعى دەگەن كوشە بەلگىسىنىڭ قارسى جاعىنداعى جولدىڭ وڭ جاق جاعاسىندا ءبىر ءتۇپ قارا اعاش تۇر. ال ءبىر ءتۇپ قارا اعاش سول تۇيىلىسكەن ءتورت   كوشەنىڭ سول جاق جاعاسىندا بولىپ، بۇل ەكى ءتۇپ قارا اعاشتىڭ ارالىعى ون مەتربولىپ، تەل وسكەن ەكەن. كوشەنىڭ سول جاق جاعاسىندا وسكەن ءبىر ءتۇپ قارا اعاش جاڭاعى ءبىز ايتقان كۇلكىلى اڭگىمەنىڭ بوداۋى بولىپتى. كىم بىلەدى، تاريحقا تاڭبا بولعان بۇل اعاشتار قورعالماسا، كۇندەردىڭ كۇنىندە وزدىگىنەن نەمەسە ادامدار جاعىنان مەرت بولا ما؟!

    وسىعان ۇقساس اعاش ەگىپ، ورمان وتىرعىزۋدان مۇرا بولىپ قالعان تاعى ءبىر دەرەكتى اڭگىمەنى بايان ەتە كەتەيىك: بۇگىنگى شاۋەشەك قالاسى ەمىل اۋىلىنان باستالعان اسفاليتتى مال شارۋاشىلىق كوش جولى قۇلىستايدى ەندەي ءوتىپ، شاعانتوعاي اۋدانىنىڭ جاڭاجەر اۋىلىنا تۇتاستىرىلعان. وسى جول جاعاسىندا بوزداق ەگىس الاڭىنىڭ اقشي قىستاعى بار. ودان شىعىسقا بەت الىپ بەس كيلومەتر جۇرگەندە شاعانتوعاي اۋدانىنىڭ قۇلىستايداعى مال شارۋاشىلىق  قىستاۋلىعى «شوشەك تالى» دەگەن جەر بار. بۇل جەردىڭ اتىن شاۋەشەك پەن شاعانتوعايداعى ەگدە تارتقان ادامدار دەرلىكتەي بىلەدى. ءاسىلى وسى قىستاۋلىقتى مەكەن ەتكەن شوشەك اتتى باي ادامنىڭ شاۋەشەكتە يۆان دەيتىن ورىس تامىرى (دوسى) بولىپ،قويۋ ارالاسىپ ءوتىپتى. ءبىر رەت شوشەك شاۋەشەكتەگى دوسى يۆاننىڭ ۇيىنە بارسا دوسى ەمىلدىڭ شورتان بالىعىن جەپ وتىرىپتى. شوشەكپەن امان-سالەم جاساسقان سوڭ داستارقانعا كەل بالىق جە دەپ ايتپاپتى، سودان دوسىنا ىشتەي وكپەلى اتتانىپ  كەتىپتى. ءىز قۇرعاتپاي كەلىپ تۇراتىن دوسىنىڭ اياعى تيىلىپ قالعان سوڭ بۇعان نە بولدى، سىرقاتتانىپ قالدى ما دەپ يۆان شوشەكتىڭ ۇيىنە كەلىپ امان-سالەم جاسايدى.  جايعاسىپ  وتىرعان  سوڭ:   «ە،دوسىم ات ءىزىڭدى سالماي قويدىڭ عوي» دەگەندە: «ۇيىڭە بارعاندا داستارقان باسىنا شاقىرمادىڭ، بالىق جە دەپ تە ايتپادىڭ، سودان وكپەلەپ  ۇيىڭە بارمادىم» دەپ سىرىن جاسىرماي اقتارعاندا يۆان قارقىلداپ ءبىر كۇلىپ الىپ: «ءبىزدىڭ تۇرمىس ادەتىمىزدە كەلگەن قوناققا بالىق جە دەپ ايتپايمىز، ويتكەنى بالىقتا ۇساق قىلتان كوپ، بالىق جەپ كورمەگەن ادامنىڭ تاماعىنا قىلتان وڭاي قادالىپ قالادى. ودان جازاتايىم ءىس تۋىلسا،  وعان كىم جاۋاپ بەرەدى» دەگەندە ءوزارا ءتۇسىنىسىپ، ۇزىن-سونار اڭگىمە شەرتىپ كەتكەن ەكەن. سودان شوشەك: «مەن باي بولدىم،ءتورت ايەل الدىم،تورتەۋىنىڭ بىرەۋىنەن شىر ەتكەن كورمەدىم، جاسىمدا ەگدەلەپ بارادى،الدا -جالدا   و دۇنيەگە اتتانسام،ۇرپاقسىز بولعاندىقتان اتىم وشەدى عوي» دەپ كوڭىلدەگى قايعى-مۇڭىن اقتارعاندا يۆان ۇزاق ويلانىپ: «سەنىڭ اتىڭدى ءبىر عاسىرعا دەيىن    وشىرمەۋگە كەپىلدىك ەتەمىن» دەپ    اتتانعان ەكەن. ارادا ءبىرقانشا ۋاقىت  ءوتىپ يۆان ءبىرقانشا پراشكەگە كوشەت باسىپ اكەلىپ شوشەكتىڭ قىستاۋلىعىنا  ەگىپتى،شوشەك كوشەتتى باپتاپ-باعىپ ورمانعا اينالدىرىپ،ءوزى 1945-جىلدىڭ الدى-ارتىندا باقيلىق بولىپتى. مىنە،سول «شوشەك تالى» شوشەكتىڭ اتىن وشىرمەي كەلەدى. كەيىن شوشەك تالى قاراۋسىز قالعاندىقتان،سەلدىر-سەلدىر بولماشى عانا تال قالدى. وسى بەتى قارالماسا،كوپ ۇزاماي كوزدەن عايىپ بولىپ، «شوشەك تالى» دەگەن قۇر اتتى مالدانىپ قالۋىمىز عاجاپتانارلىق ءىس ەمەس.

    قازاق حالقى تاريحتان بەرى ورتانى قورعاۋعا، ورتا جامىلعىسىن ايالاۋعا باسا ءمان بەرگەن، اعاش ەگىپ جاسىل بەلدەۋلى ورمان وتىرعىزىپ كەلە جاتقان حالىق. ايتىپ وتىرعانىمىز سونىڭ ءبىر-ەكى مىسالى. دانالاردىڭ «اتادان مال قالعانشا، تال قالسىن»، «بابانىڭ ەككەن بايتەرەگى ۇرپاققا سايا» دەگەن ءتامسىلى تەكتەن-تەك وي جوتا ايتىلماعان -اۋ ءسىرا. ومىردەگى بولمىستان قورىتىندىلاعان كەيىنگى ۇرپاقتارعا قالدىرعان بابالارىمىزدىڭ وشپەس وسيەتى. وسىلايشا تاريحي مۇرالاردىڭ تەگىن تەكتەپ،تەگىنە جەتە الماي قانشالاعان مۇرالاردان كوز جازىپ قالدىق دەسەڭىزشى! قازىرگى  كەزەڭدە ءار ءتۇرلى مۇرالاردى جيناۋ، رەتتەۋ، ساپقا تۇرعىزۋ، دارەجەگە     ايىرىپ، تاڭبالاپ بەلگى قويۋ سىندى مۇرالاردى جيناقتاۋدىڭ ۇتىمدى ورايىن يگەرە ءبىلىپ، قالا توڭىرەگىن توڭىرەكتەپ قالماي، اۋىل-قىستاق، كەڭ بايتاق وڭىردەگى مۇرالاردى جيناۋعا دا بارىنشا نازار اۋدارعانىمىز ابزال بولار.

     پارتيا مەن ۇكىمەت مالشىلاردى جەبەپ تە، دەمەپ تە كەلەدى، اسىرەسە جاقىنعى جىلداردان بەرى وتىرىقتاندىرۋ ينجەنەرياسىن اتقارىپ، قىرۋار قارجى بوساتىپ، ءاربىر مالشىعا ءبىر جارىم مۋدان 3 مۋعا دەيىن اۋلاسىن تاس كەرپىشپەن قورشاپ، 60 تا 80 شارشى مەترلىك تۇرارجاي،80 دە 100 شارشى مەترلىك مال قورا جاساپ بەرۋدەن تىس، 30 دا 50 مۋعا دەيىن  ەگىستىك جەر بەردى. بۇل قازاق مالشىلارىنىڭ تۇرمىسىنداعى جاڭا تاريحي   بۇرىلىس، زور وزگەرىس، مالشىلارعا جاسالعان شىنايى قامقورلىق ەكەنىن ءاربىر مالشى وتباسى تۇسىنە ءبىلۋى كەرەك.  وسىنداي ەكونوميكالىق قارجىنىڭ سۇيەمەلىندە سەرپىلە ءتۇسىپ، قاجىرلىلىقپەن ەڭبەك ەتىپ، يگىلىك جاراتىپ، تۇرمىس ورەمىزدى جاقسارتا تۇسۋگە قۇلشىنۋىمىز ءتيىس. ءىشىنارا مالشى-ديقانداردا ءالى جالعاسىپ كەلە جاتقان «ۇكىمەت بەرەدى» دەپ يەك ارتىپ،كۇتىپ وتىراتىن،جالقاۋلىق،بويكۇيەزدىككە سالىناتىن ناشار ادەتتەن ارىلاتىن كەز جەتتى. باسقا تۋىسقان ۇلت حالقىنان كەندە ەمەس ەكەندىگىمىزدى ايگىلەيتىن مەزەتتىڭ ورايىن قولدان بەرمەي،قىستاۋلىق،جايلاۋلىق، كوكتەم، كۇزەۋلىك تابيعي جايىلىمدى پايدالانۋدان سىرت، وتىرىقتاندىرۋعا  بەرىلگەن 30 دا 50 مۋ جەردى جوسپارمەن پايدالانۋىمىزعا ابدەن بولادى. مىنە، وسىلاي تاقاتۇياق جۇمىس ىستەگەندە دالا جايىلىسىنان تولىق پايدالانۋمەن بىرگە، ەگىنشىلىكتى جولعا قويىپ پايدالانعان بولامىز. بۇل مال شارۋاشىلىق پەن ەگىنشىلىكتى ءوزارا ۇشتاستىرعان وسى ءبىر قاراپايىم ساۋاتتى كادەگە جاراتا بىلسەك، ءالى-اق اۋقاتتانعان قوردالى باي وتباسىلارىنان بولىپ شىعا كەلەتىندىگىمىزگە داۋ جۇرمەيدى. ال وتىرىقتانعان مالشىلار اۋلانى كوگەرتۋگە نەمقۇرايدى قاراماي، ءتۇرلى جەمىس اعاشتارىن ەگىپ،شوگەلدىكپەن باپتاساق، بىرنەشە جىلدا-اق جەمىس اعاشتارىمىز وركەن جايىپ جەمىس بەرسە، ۇزاق جىلدىق يگىلىگىمىزگە   جارايدى.

      «1956-جىلى اتام دۇڭزىبات قايتىس بولدى. كەزىندە چيڭ پاتشاسىنىڭ شاۋەشەك جامبىلىندا اسكەر بولىپ مىندەت  وتەگەن اكەمنىڭ ايتۋىنشا تۇرمەنىڭ قاراۋىلى ەكى ساعاتتا ءبىر كەزەك اۋىسىپ تۇرادى ەكەن، اتام قاراۋىل بولىپ   مىندەت اتقارعاندا دەمەجانمەن تۇرمەدە تانىسقان ەكەن، تۇرمەدەگى دەمەجانعا  اكەلگەن قازاقتىڭ قازى-قارتا، جال-جاياسىنان سىرت، ۇيعۇر، تاتار،وزبەك، حانزۋ، حۇيزۋ ۇلتتارىنىڭ اكەلگەن ءار ءتۇرلى تاعامدارى ەرەسەن مول بولعان، دەمەجان قاراۋىلشى اسكەرلەردەن كەلگەن تاعامداردى ايامايتىن، بىزبەن ەتەنە   بولىپ كەتكەن. ءار رەتكى اڭگىمەدە مەن قىرىقتان استىم، ءبىراق «كوپ جاساعان بىلمەيدى، كوپتى كورگەن بىلەدى»   دەگەندەي، ءومىردىڭ قىزىعى مەن  قىزعىشىن كوپ كوردىم دەيتىن. ءبىر  مەزەت تۇرمەدەگى دەمەجانعا تاماق تاسۋدى ۇلىقتار توقتاتىپ تاستاعاندا    قازاق، وزبەك، تاتار، ۇيعۇر، حۇيزۋ، حانزۋ حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى دەمەجاننىڭ كوڭىل جەتەر اعايىن-دوستارى جامبىلعا كەلىپ ەرەۋىل كوتەرىپ شۇرقان سالعاندىقتان، دەمەجانعا تاماق كىرگىزۋدى قايتالاي شەكتەمەگەن ەكەن» دەپ  اكەم ايتىپ وتىراتىن دەيدى داعۇر ۇلتىنىڭ اقساقالى سۇپتاي.

    تۇرمەدە جاتقان قازاق ۇلتىنىڭ ازاماتىنا ءار ۇلتتىڭ ازاماتتارى وسىنداي دارەجەدە كۇيىنە بىلگەن، دەمەجاننىڭ قامىن    جەگەن. بۇدان دەمەجان ءار ۇلت حالقىنىڭ قامقورشىسى بولا بىلگەن، بارلىق ۇلتتى تەڭ كورىپ، الالاماعان، تەك ادىلدىكتى جاقتاعاندىقتان، ءار ۇلت حالقى دەمەجانعا وسىلايشا سي-قۇرمەت كورسەتكەن دەپ كەسىپ ايتۋعا ابدەن بولادى.

    كەيدە تاعدىردىڭ قايىس بۇراۋى ناقاق ادامداردىڭ تاقىمىنا دا ءتۇسىپ جاتادى. مۇنىڭ ءوزى اقيقات بۇرمالانعان زامانداردا تۋىلاتىن جاعداي ەكەنى شىندىق. بارشا حالىق جاقاتسادا، وبىر كەۋدەلى ەل بيلەگەندەردىڭ قولىمەن جاڭاعى ايتقان قىل بۇراۋ سالىناتىندىعى ادامعا ءزىلدى وي  سالادى.  ماتەن  امبى  جونىندە     «دەمەجان تۋرالى دەرەكتەر» اتتى ماقالادا بىلاي تولعايدى: «دەمەجان ءولىپ، كوپ وتپەي ماتەن ۇيىقتاپ جاتىپ تۇسىندە قولىندا قانجارى بار دەمەجاندى كورىپ، شوشىپ تۇرەگەلىپ سودان باستاپ اۋىرادى (ماتەننىڭ اۋرۋى كەي اڭگىمەدە ءۇش كۇننەن كەيىن، ال كەي اڭگىمەدە ءبىر جۇمادان كەيىن دەپ ايتادى). تۇنىمەن ۇرەيلەنىپ: ‹انە، دەمەجان قىلىشپەن شاپقالى كەلەدى، مىنە، دەمەجان كەلىپ پىشاق سالدى عوي!› دەپ ءۇي ءىشىنىڭ ءار جەرىنە تىعىلىپ قاشىپ جۇرەتىن بولىپتى. ءوزىن كۇزەتىپ وتىرعاندارعا: ‹سەندەر نەگە كورمەيسىڭدەر،-دەپ اشۋ شاقىرىپ   ۇرسىپ،-قاراپ وتىرىپ مەنى دەمەجانعا ولتىرتەتىن بولدىڭدار-اۋ› دەيدى ەكەن. ماتەننىڭ اۋرۋى ءار كۇنى قاتتى ارپالىسپەن ءوتىپ جاتىپتى، بىرەسە قامشىمەن ۇردى دەسە، بىرەسە اعاشپەن ۇردى. مىنە باس سالىپ قىلقىندىرىپ ءولتىردى-اۋ دەپ قۇلىن دا قۇلىنى شىعىپ شىڭعىرادى ەكەن، ەرتەسىندە نايزا سالدى، پىشاق سالدى،قىلىشپەن شاپتى،قامشى،اعاشپەن ۇردى دەگەن جەرلەرى كوگەرىپ، ارتىنان قارايىپ، اقىرى جازىلماي جاراعا اينالا بەرىپتى، قىلقىندىردى دەپ شىڭعىرىپ ارتىنان كوزى اقشاڭداپ تالىپ كەتكەندە نە بولعانىن بىلمەي قالادى ەكەن دەپ ايتىساتىن، ماتەن سول شوشىنىپ اۋىرعانىنان ساقايا الماي، اقىرى قۇتىرىپ   ءولىپتى، ناقاق كەتكەن سابازدىڭ قانى جىبەرمەيتىن دە ءجونى بار دەسەتىن ەل» دەيدى.

     بۇل جايلاردى ايتىپ وتىرعانىمىز ەلى ءۇشىن ەڭىرەپ تۋعان ۇلدىڭ سول     ءداۋىردىڭ ماڭدايىنا سيماي، حالىقتى قان قاقساتقاندار جاعىنان قاستاندىققا ۇشىراۋىنىڭ كورىنىسى ەكەندىگىن ايعاقتاعانىمىز ەدى. كەيدە جاقسىلىقتىڭ جەر بەتىندە وركەن جايا الماۋى ادامدى ويلاندىرادى. دەگەنمەن، باعدارى دۇرىس زاماننىڭ نۇرى شالسا وركەندەمەيتىن وركەنيەت جوق شىعار.

     «دەمەجان» اتتى كىتاپتا: « دەمەجان باتىر كەشۋباي ۇلى ءوز زامانىنىڭ بيىك تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ءارى ءىرى قوعام قايراتكەرى، ول ايعا شاپقان ارىستان  ءتارىزدى، فەۆدالدىق وكتەمدىككە، ەسكى قوعامداعى ۇلتتىق ەزگىگە ەرلىكپەن قارسى شىعىپ، تۋعان حالقىنىڭ تەڭدىگى، حالىق بۇقارانىڭ ءتول مۇددەسى ءۇشىن ارىماي-تالماي كۇرەسكەن ءارى سول جولدا ءوزىنىڭ ىستىق قانىن       اعىزىپ، شىبىن جانىن قيعان قايسار   قاھارمان» دەپ جازىلعان. سوندىقتان  قازاق تاريحىنداعى ايگىلى ادام دەمەجاننىڭ تولاعاي ەڭبەكتەرىن زەردەلەي    ۇگىتتەۋ وتاندى سۇيۋدەگى وتانشىلدىق ءتالىم-تاربيە ۇگىتىنىڭ ەڭ جاندى    ماتەريالى ءارى تاماشا ساباعى بولماق.



        
رەداكتورى: پارزانا عادىلبەك قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn