ەەڭ جاڭا مازمۇندار
امەريكانىڭ شينجياڭعا ساياتىن «زاڭ جوباسىن» ماقۇلداعاندىعىنا قاتتى كەكتەنەتىندىگىن جانە باتىل قارسى تۇراتىندىعىن ءبىلدىردى
ءارقانداي ادامنىڭ لاڭكەستىك كۇشتەرگە بولىسۋىنا استە جول بەرمەيمىز
امەريكا جاقتىڭ «شينجياڭ ارقىلى جۇڭگونى شاۋجايلاۋ» قاسكۇنەمدىگى مۇلدە ىسكە اسپايدى
وتانشىلدىق تۋىن بيىك جەلبىرەتىپ، وتانشىلدىق تاربيەنى كۇشەيتىپ وتانشىلدىقتى بەرىك سەنىمگە،رۋحاني كۇشكە،ارەكەت سانالىلىعىنا اينالدىرۋ كەرەك
2019-جىلى 12-ايدىڭ 6-كۇنى 283-سان
مەملەكەتتىك نەگىزگى زاڭ كۇنى مەن «نەگىزگى زاڭدى ۇگىتتەۋ اپتالىعىنىڭ» ۇگىتى
اكىمشىلىك مەكەمەسى 2019-جىلعى كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ ارناۋلى تاقىرىپتىق توپتىق ۇيرەنۋىن وتكىزدى 
اكىمشىلىك مەكەمەسى 2019-جىلعى 15-رەتكى پارتيا باسشىلىق گرۋپپاسى ءماجىلىسىن اشتى
ورتالىقتىڭ ”اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاۋ، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاۋ“ نەگىزگى تاقىرىپتىق تاربيەسى باسشىلىق گرۋپپاسى «حابارلاندىرۋ» باسىپ تاراتتى
شي جينپيڭ رەسەيدىڭ زۇڭتۇڭى پۋتينمەن بەينە ەكراندا كەزدەسىپ
چىن چۋانگو قاشقار ايماعىندا تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزگەندە مىنانى باسا دارىپتەدى
2019-جىلى 12-ايدىڭ 5-كۇنى 282-سان
2019-جىلى 12-ايدىڭ 4-كۇنى 281-سان
2019-جىلى 12-ايدىڭ 3-كۇنى 280-سان
ساۋان اۋدانىنداعى حالىق بۇقاراسى ارالاپ قىزمەت وتەۋ قيمىلىن القادى
2019-جىلى 12-ايدىڭ 2-كۇنى 279-سان
«تارباعاتاي تاڭداي قاقتىراتىن جاعى كوپ جەر ەكەن»
ساۋان اۋدانى 100 مىڭ دانا ەلەكتروندى سالاماتتىق كارتچكاسىن تاراتتى
2019-جىلى 11-ايدىڭ 30-كۇنى 278-سان
اۋىل-قىستاققا ساياحاتتاپ، حالىقتىق تۇسەلحانادا جاتا-جاستانا ءدامدى تاعامداردان ءدام تاتىڭىز
ورتالىق كاسىپورىنى شارۋالاردىڭ قانت قىزىلشاسى كاسىبىن دامىتۋىنا دەم بەردى
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى، مەملەكەتتىك كەڭەس جەردى كوتەرمەگە الۋ قاتىناسىنىڭ ورنىقتىلىعىن ساقتاۋ جانە ۇزاق ۋاقىت وزگەرتپەۋ جونىندەگى پىكىردى جاريالادى
ساۋان اۋدانى 4-كەزەكتى ءمورال ۇلگىلەرىنە سيلىق تاراتۋ سالتىن وتكىزدى
كوپشىلىك ءوزارا كومەكتەسىپ، قيىنشىلىعى بار وتباسىلاردىڭ كەدەيلەسۋىنىڭ الدىن الدى
اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى جەر-جەرگە ساتىلدى
ءورت ءوشىرۋ، ورتتەن ساقتانۋ بازاسىن ەكسكۋرسيالادى
سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى قارتتىڭ باقىتتى تۇرمىسى
2019-جىلى 11-ايدىڭ 29-كۇنى 277-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 28-كۇنى 276-سان
اۋەلگى ماقساتتى، بورىشتى امالياتتا ايگىلەپ، ساياسي دەڭگەيدى جوعارىلاتىپ، جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋدى كۇشەيتىپ، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىنىڭ، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ ورنالاستىرۋلارىنىڭ تياناقتانىپ، تامىر تارتۋىنا كەپىلدىك ەتۋ كەرەك

باتا-تىلەكتىڭ ىشكى استارىنا ۇڭىلە بىلسەك

جولدانعان ۋاقىتى : 2016/1/26 17:39:20

بەكمۇقان اكەشە ۇلى

       «باتا - قازاق عۇرپىندا ادال نيەت، ىزگى تىلەك ءبىلدىرۋدىڭ ءبىر ءتۇرى، وتە ەرتە زاماننان سالتقا ەنگەن. باتا بەرۋ كەيدە ولەڭمەن، كەيدە تاقپاق، قارا سوزبەن ايتىلىپ، اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءبىر جانرى بولىپ  قالىپتاسقان»  («قازاق  سوۆەت   ەنتيسكلوپەدياسى»، ۇلتتار باسپاسى، 1990-جىل، 2-توم، 336-بەت) دەلىنگەن. ال بۇل ماقالادا مەن باتا-تىلەكتەردىڭ ارعى تەگى، ءتۇرى، دامۋى، مازمۇنى، قولدانىلۋى  سياقتىلارعا انىقتاما بەرمەكشى ەمەسپىن. تەك باتا-تىلەكتەردىڭ ىشكى مازمۇنىنىڭ ادام پسيحولوگياسىمەن ماندىك قاتىناسى جونىندە وقىرماندارمەن وي ورتاقتاستىرماقشىمىن. 

      باتا-تىلەك ءبىلدىرۋ ۇلتىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن. ول قازاق ۇلتىنىڭ ۇلكەندى-كىشىلى مەرەكە-مەيرام، قيمىل-مۇراسىمىنان تارتىپ، ءاربىر وتباسىنىڭ تورقالى توي، توپىراقتى ولىمىندە داستارقان باسىندا ايتىلۋدان  سىرت، ءاربىر ادامنىڭ ىشكى كوڭىل كۇيىمەن تەرەڭ تامىرلاسىپ، جاقسىلىقتى اڭساعان ۇمىتكەر ادام پەندەسىنىڭ ءار ۋاقىت ايتىپ جۇرەتىن ىشكى نيەتىمەن قابىسىپ، ءومىر ءسۇرۋ قىبلاناماسىنا اينالعان. دەمەك، باتا بەرۋ - ادال نيەت، جاقسى تىلەك بىلدىرەتىن قاسيەتتى  ۇلتتىق ءداستۇرىمىز بولعان.

     ەجەلگى اتا-بابالارىمىز ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى يگەرۋگە، قورشاعان ورتامەن ءتىل تابىسىپ، تابيعاتتى بويسۇندىرۋ جاعىنداعى تانىم-تۇسىنگى نەگىزىندە وزدەرى ارمانداعانداي باي-باقىتتى الاڭسىز تۇرمىس كەشىرۋ ءۇشىن ءوزارا تىلەك ايتىسىپ،ءبىر-بىرىنە جاقسى نيەت ءبىلدىرىپ وتىردى. انە سودان تۋىنداعان العىس ايتۋدان باتا، جالبارىنا تىلەك تىلەۋ قوسىلىپ بەلگىلى، «جۇيەلى ءسوزدىڭ كيەسى بار» دەگەندەي، ابستراكتتىك ءتۇس العانىمەن، سۇراعان نيەت-تىلەكتەرى ورىندالىپ وتىرعان. باتا قىسىلعاندا قۋات، قينالعاندا مەدەت بەرىپ، ءاربىر ءىس-ارەكەتىڭە داڭعىل جول اشىپ، بالە-جالادان قورعايدى دەپ ەسەپتەلگەن. سوندىقتان دا كەي ادامنىڭ تىلندە ۋىت بولسا، كەي ادامنىڭ تىلىندە ىزگىلىكتىڭ ساۋلەسى شاشىراپ تۇرادى دەپ تۇجىرىمداعان. ءبىراق ونىڭ  ىشكى  ءمانىن اشالاپ تۇسىندىرمەگەن. 

      نيەت - ادام ارەكەتىنىڭ ناقتىلى ماقساتىن، مازمۇنىن بەينەلەيتىن قوزعاۋشى كۇش. نيەتسىز، سەبەپسىز ماقسات قويىلمايدى. كىسىنى نىساناعا باعىتتايتىن دا، ءىستىڭ ءمان-ماقساتىن بەلگىلەيتىن دە نيەت. ونىڭ مازمۇنى سول ادامنىڭ قىلىعى مەن  پيعىلىندا، ءىس-ارەكەتىندە كورىنىس تابادى. 

     ۇلتتىق دۇنيە تانىمدا  ءجيى  قولدانىلاتىن نيەتتىڭ فورمالارى: تىلەك جانە باتا. حالقىمىزدا ەجەلدەن باتا بەرۋشى جاي ادامدار بولماستان، قاۋىمنىڭ ەڭ بەدەلدى، شاراپاتتى شەشەن، باتىرلارى، كوپتى كورگەن دۋالى اۋىز قارتتارى بولىپ كەلگەن. ولار بەرگەن باتانىڭ ءار سوزىندە كيە بار دەپ تۇسىنگەن. سوندىقتان دا تىلەك تىلەۋشى باتا العان سوڭ جىگەرى تاسقىنداپ، وزىندىك سەنىمگە يە بولىپ، ارمانىنا جەتۋگە بەل بۋعان، كۇش-قۋاتى ارتا تۇسكەن. مۇنداي ۇلاعاتتى باتالاردا ەلگە، جەرگە بەرەكە، ىنتىماق تىلەۋمەن بىرگە، حالىقتىڭ كۇتكەن ارمان-تىلەگىن، سەنىمىن، سۇراعان مەدەتىن ۇتىمدى ۇيقاس، ورامدى ءتىل، ادام كوڭىلىنە قونىمدى دالەلدى كوزقاراستارمەن بىلدىرگەندىكتەن، باتا الۋشىدا سول باتادا ايتىلعان ءار ءسوزدى كوڭىلىنە ساقتاپ، سەنىمىنە سەرىك ەتكەن. باتا-تىلەك تەك تاڭىردەن باتا الۋشىعا باعىتتالعان جالاڭ تىلەك تىلەۋ بولماستان، ەڭ ماڭىزدىسى، سول ادامنىڭ كىسىلىك قاسيەتىن  شىڭداپ، ارمان-تىلەگى ورىندالاتىندىعىنا باعدار باعامداپ، جول كورسەتكەن، رۋحاني جاقتان جەڭىستىك بەرگەن. حالقىمىز «باتامەن ەر كوگەرەر،جاڭبىرمەن جەر كوگەرەر»،«باتالى قۇل ارىماس، باتاسىز قۇل جارىماس » دەپ اق باتانىڭ ماڭىزىن، رولىن ايقىن تۇراقتاندىرعان ءارى ونداعى ايتىلعان سوزدەردى بۇزعانداردى، اق باتانى اتتاعاندى باتانىڭ كيەسى ۇرىپ، جاماندىققا جولىعاتىندىعىن دا ەسكەرتىپ وتىرعان. مۇنداي دەۋدەگى ىشكى سەبەپ نە؟ سەبەپ: وسى زامان پسيحولوگيا عىلىمى تۇرعىسىنان نازار سالاتىن بولساق، ادام الدىمەن نەنى ويلاسا سانادان تىسقارى كۇش سول ادامنىڭ ساناسىنا  اسەر ەتىپ، سول ءىستىڭ ورىندالۋىنا ەرەكشە جاردەم بەرەدى دەيدى. 

     پسيحولوگيا عىلىمى ادامداردى جايشىلىقتا وزىنە ءوزى بۇيرىق بەرىپ، ارماندارىن اشىق ايتۋعا جاتتىقتىرادى. مۇندا، ايناعا قاراپ نەمەسە داۋىستاپ، مەنىڭ دەنە تۇرقىم كەلبەتتى، قولىمنان نە مىناداي، نە اناداي ونەر شىعادى نەمەسە ۇيرەنسەم، ءسوزسىز، تابىسقا جەتەم، ت. ب دەگەندەي ىشكى ارماندارى مەن پايىمدارىن ۇزدىكسىز داۋىستاپ ايتۋدى نەمەسە جوسپارلارىن قاعازعا جازىپ ۇزدىكسىز وقۋدى جالعاستىرسا، سول ادامنىڭ ىشكى كوڭىل كۇيىندە كوپتەگەن وزگەرىستەردىڭ پايدا بولاتىندىعىن  دالەلدەگەن.  ال ءبىزدىڭ باتا جاساۋىمىز نەمەسە باتا الۋىمىز دا سول ارماندارىمىزدىڭ پايىمدالۋى بولىپ تابىلادى. باسقالارعا «باي بول، باقىتتى بول، وركەنىڭ ءوسسىن، دەنىڭ ساۋ، باسىڭ امان بولسىن، ت. ب دەگەندەي كوپتەگەن ىقىلاس ءبىلدىرۋ الدىمەن سول ءسوزدى ايتقان ادامنىڭ وزىنە جاسالعان ىقىلاس-ارمانى. باسقالارعا باقىت تىلەۋ، ارينە وزىڭە جاسالعان جاقسىلىق. باسقالاردى قۇرمەتتەگەن ادام ءوزى دە قۇرمەتكە يە بولادى. ادام ءوزى ويلاعان ارماندارىن باسقالاردىڭ اۋزىنان ەستۋ ويىمىزدى ءتىپتى دە نۇرلاندىرىپ، ىستەرىمىزدىڭ ورىندالاتىندىعى جونىندەگى سەنىمىمىزدى بەكەمدەيدى. سوندىقتان داۋىستاپ ايتىلعان باتا-تىلەك ادامداردى دۇنيەگە مەيىرمەن قاراپ، ءوزارا بەرەكە-بىرلىك پەن تاتۋلىققا شاقىرسا، ەندى ءبىر جاقتان ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن سەرپىلتىپ، ادامداردىڭ ساناسىنا قۇلشىنعان ادامنىڭ، ءسوزسىز، تابىسقا جەتۋىنە قۇدىرەتتى كۇشتىڭ جاردەم بەرەتىندىگىن ايتۋ ارقىلى باتا الۋشىنىڭ نيەتىنە قانات ءبىتىرىپ، ارمانىمەن توعىستىرا بىلگەن.

       ۇلتىمىز باتانى كوبىنەسە جاستارعا، بالالارعا، اس-تويلارعا، ەل يگىلىگى  ءۇشىن اۋىلدان ۇزاپ ساپارعا اتتانعالى تۇرعان ازاماتتارعا، سوعىسقا اتتانعالى وتىرعان باتىر-ساردارلارعا اتاپ بەرگەن. كەيدە ونەر قۋعان ازامات ونەر ۇيرەنبەكشى بولعان ۇستازىنان دا ىقىلاس باتا الادى. بۇل باتالاردىڭ مازمۇنىندا جوعارىدا ايتقانىمىزدان سىرت باتا  تىلەۋشىگە اقىل، تاربيە، عيبىرات ايتىپ، الداعى ىستەرىنە ساتتىلىك تىلەپ وتىرعان. سايىپ كەلگەندە، اقىل ۇعار ەستى جان جونىنەن الىپ ايتقاندا كوپتى كورگەن، تاجىريبەسى مەن تۇيگەنى مول ۇلكەندەردەن، دۋالى اۋىزداردان باتا الۋ سولاردىڭ قادىرىن مويىنداپ، ءداستۇرىن ساقتاپ، ونەرىن جالعاستىرسام دەگەن ۇلكەن قۇرمەتتەن تۋىنداعان ءارى باتا الۋشىنىڭ جان دۇنيەسىن جادىراتار مەرەي جانە  باقىت.

     ايتىلىمدارعا قاراعاندا، بۇرىن ءبىر بايدىڭ ۇيىنە كەلگەن قوناقتارىنان ۇدايى سول بايدىڭ مالشىسى باتا سۇرايدى ەكەن، بالكىم، بايدىڭ بالالارى باتا سۇراۋدان ەرىنسە كەرەك. بۇل جاعدايدى بىلەتىن سول اۋىلداعى دۋالى اۋىز كاريا: «تۇبىندە وسى بايدىڭ جيعان-تەرگەن بايلىعى كەيىن وسى مالشىعا  تۇراقتايدى» دەگەن. ايتقانداي زامان ءوتىپ الگى بايدىڭ بار بايلىعى الگى مالشىعا قونىپتى دەيدى. دەمەك، ۇلتىمىز قوناعۋار حالىق. ۇيىنە كەلگەن ادامدى قۇدايى قوناق دەپ ءبارىن بەرىپ،مول داستارقان جايىپ، جايلاپ كۇتىپ، قوندىرىپ اتتاندىرادى. ول ءۇشىن ەشقاشان اقى تالاپ ەتپەگەن. ال قوناقتا وتاعاسىنىڭ سي-قۇرمەتىنىڭ قارىمجىسىنا ءوزى بىلەتىن باتا-تىلەگىن بەرىپ اتتانعان. سوندىقتان كىمنىڭ قۇرمەتىنە بولەنسەڭ، سونىڭ وتباسىنا، بالا-شاعاسىنا باتا بەرۋ ءارى ۇيگە كەلگەن قوناقتان باتا سۇراۋدا سول ءۇي يەسنىڭ ءوز بالاسى «وميىن» دەپ باتا سۇراۋ ءداستۇرى ساقتالعان. ال جالعىز جۇرگەن جاندا «ءوز باتام وزىمدە» دەپ ءوز داستارقانىنا ىقىلاس باتا-تىلەگىن بىلدىرەدى. قازاقتا باتانى نەگىزىنەن ەر ادامدار بەرەدى، ال ايەلدەر تەك ىشتەي تىلەك بىلدىرەدى. «اتاسىز ءۇي باتاسىز، اناسىز ءۇي پاناسىز» دەگەن ماقال جانە جوعارىداعى ءتامسىل، مىنە وسى داستۇرلەرىمىزدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. 

     باتا-تىلەكتەردە ايتىلاتىن تاماشا تىلەكتەردى ءبىز ۇلكەن ماحابباتپەن جانە بارىنشا تۇسىنىكپەن تىڭداپ، ىشىمىزدەن وسى تىلەكتەر كۇنى ەرتەڭ، ارعى كۇنى، اي، ءتىپتى جىل اينالىپ باسىمىزعا ورالسا ەكەن دەگەن ارمان سانامىزعا ساۋلە شاشىپ، ودان كومەسكى تانىمىمىز وسى فورماعا نەگىزدەلىپ شىنايى ماتەريالىق نەمەسە ەنەرگيالىق فورما سىزادى، وي فورماسى جاندى رەالدىققا اينالادى. ونان سوڭ ايقىن نىسانا بەلگىلەۋ، نىسانا نەگىزىندە ارنايى كاسىپتەنۋدىڭ جوسپارىن جاساپ، ونى ءار كۇنى نەمەسە ءار رەتكى داستارقان باسىندا داۋىستاپ باتا-تىلەگىمىزبەن بەينەلەسەك، ىشكى كۇش-قۋاتىڭىزدى تولىقتىرىپ، سول جۇمىسقا دەگەن ىقىلاسىمىزدى بارىنشا تەرەڭدەتۋگە بولادى. 

    جيناقتاپ كەلگەندە، باتا-تىلەك تىلەۋ  قازاق ۇلتىنىڭ جاراتىلىس دۇنيەسىن تانىپ، دۇنيەدە سەبەپ-سالدارسىز نارسەنىڭ جوق ەكەندىگىن تۇسىنگەن دانالىعىنىڭ ايعاعى ءارى قازاق فولكلورىنىڭ دەربەس، شاعىن جانرى بولىپ، ۇيقاستى، ىرعاقتى كەلەتىن، تۇراقتى وبرازدارعا نەگىزدەلەتىن، حالقىمىزدىڭ جاقسىلىق پەن جاماندىق، ادالدىق پەن ارامدىق، وبال-ساۋاپ تۋراسىنداعى ءمورالدىق تۇسىنىكتەرىنىڭ ايعاعى ىسپەتتى. سوندىقتان باتا-تىلەك ۇلتىمىزدا باسقا  ۇلتتارعا  ۇقسامايتىن وزىندىك بوگەنايىمەن سان عاسىرلىق سىناقتان تالدانىپ بىزگە جەتىپ، قازاق ۇلتىنىڭ ءتول مادەنيەتىنىڭ تۋىندىسى بولىپ قالىپتاستى. ونىڭ مازمۇنىندا، ايتىلۋ بارىسىندا ۇلكەن عىلميلىق جاتىر. الداعى جەردە باتا-تىلەك بەرۋدەي قاسيەتتى ءداستۇرىمىزدى ودان ارى جالعاستىرىپ، زامانعا ساي دامىتۋ جانە زەرتتەۋ توتەنشە ماڭىزدى. «جاقسى    تىلەك - جارىم  ىرىس»، «جاقسى ءسوز - جان ازىعى » دەمەكشى، بەرەكە-بىرلىگىمىزدىڭ دانەكەرى بولعان، اقىلعا ساۋلە شاشار، سالماعى باسىم سارقىت ءسوز اق باتامىزدىڭ قازاق ەتنوگرافياسىنداعى قۇنىن ءبىلىپ، يگى ىستەرىمىزگە تىلەۋلەس بولعان اق داستارقانىمىزدا ايتىلاتىن كيەلى باتا-تىلەكتەرىمىز زامانعا ساي جاڭالانىپ،ۇرپاق ساناسىنا ۇيالاتا بەرەيىك.


        
رەداكتورى: پارزانا عادىلبەك قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn