ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6-كۇنى 150-سان
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6 -كۇنى 150 ـ سان
قىزىل قايىق رۋحىن اسقاقتاتىپ، جاڭا ءداۋىردىڭ نۇر-شۇعىلاسىن ايگىلەدى
ايماعىمىز تۇڭعىش كەزەكتى كاسىپتىك شەبەرلىك باسەكەسىن وزدىردى
لي جۇڭچياڭ: ساقشىلىق ارمانىن سىندارلى ناتيجەسىمەن ۇشتاي ءتۇستى
ەرىكتى قىزمەت وتەۋ ماقساتىن ەستە بەرىك ساقتاپ، جاسىل تاۋ، تۇنىق سۋدى جانىنداي قورعادى
ايماق 4-كەزەكتى باسشى كادرلاردىڭ ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ قابىلەتىن، ساپاسىن جوعارىلاتۋ ارناۋلى كۋرسىن وتكىزدى
تەاتر كوركەمونەرىن ايگىلەپ، كوركەمونەر اۋىس -كۇيىسىن ىلگەرىلەتتى
قۇربان ايت مۋزيكا كەشى وتكىزىلدى
120 ءتۇرلى سالىق جيناۋ كاسىبىن شوعىرلى ۇلگىدە شينجياڭ بويىنشا ءبىر تۇتاس ءبىتىرۋ جۇزەگە استى
«شي جينپيڭ ەل باسقارۋ جونىندە» 4 - تومى شياڭگاڭدا تاراتىلدى
اۋلاسىندا ارا باعىپ اۋقاتتاندى
سۇرلەمدىك جۇگەرىگە وراق سالىندى
جەمىس جۇگەرى بازارعا سالىندى
شىعىس سولتۇستىك ازاتتىق رايونىنا اتتانۋ بۇراڭ دا شۇعىلالى ساپاردى ايگىلەدى
جاڭ يانجۇي: اۋا رايىن بارلاۋشى مامان
شيحۋ: بالىق اۋلاۋدى دانەكەر ەتىپ، اۋىل - قىستاق ساياحاتىن ىلگەرىلەتتى
ايماقتىق حالىق قۇرىلتايى قىزمەت كوميتەتى 2022 -جىلعى 2 -رەتكى ءماجىلىسىن اشتى
تارباعاتاي ايماعى 2 - توپتاعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ نىساندارىنا شوعىرلى قول قويۋ جانە الدىڭعى جارىم جىلداعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ قىزمەتىن قورىتىندىلاۋ ءماجىلىسىن اشتى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 5 -كۇنى 149 ـ سان
”ءبىر ەل، ەكى ءتۇزىم“ − جاقسى ءتۇزىم، وعان، ءسوز جوق، ۇزاق ۋاقىت تاباندى بولۋ كەرەك
العىس جىرىن پارتياعا ارنادى
”ياۋجانزىنى تانىستىرۋشىنىڭ“ ەستەلىگى
اۆتونوميالى رايوننىڭ پارتيا، ۇكىمەت ۋاكىلدەر ۇيىرمەسى حىبەيدا ۇيرەنۋدە، تەكسەرۋدە بولدى
تيانشان الابى جاراسىمدىلىق كارتيناسىمەن كەستەلەندى
پارتيانىڭ 100 جىلدىق كۇرەسىنىڭ تاريحي تاجىريبەلەرىن اناعۇرلىم ويداعىداي يگەرۋ جانە قولدانۋ كەرەك
شي جينپيڭ شياڭگاڭ عىلىم باقشاسىندا قىزمەت تەكسەردى
شياڭگاڭ وتان قۇشاعىنا ورالعاندىعىنىڭ 25 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسى جانە شياڭگاڭ ەرەكشە اكىمشىلىك رايونى 6 - كەزەكتى ۇكىمەتىنىڭ مىندەتكە وتىرۋ سالتى سالتاناتپەن وتكىزىلدى
شي جينپيڭ شياڭگاڭعا باردى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 4 -كۇنى 148 ـ سان

بالانىڭ تاعدىرى انانىڭ قولىندا

جولدانعان ۋاقىتى : 2016/2/4 11:18:03

  قۋانتاي ساتىبالدى ۇلى

      ۇرپاق - ءومىردىڭ جالعاسى، اتا ـ انانىڭ كوز قۋانىشى، ۇلتتىڭ قورعانى، وتاننىڭ  بولاشاعى. ۇرپاق - بۇگىن قىزىل شاقا ءسابي بولعانىمەن، كۇن ەرتەڭ كەم دەگەندە قاتارداعى قاراپايىم ازامات بولارى حاق. ءبىراق ءبىز ومىرگە كەلگەن قىزىل شاقا ءسابيدى ايتەۋ   اماندىعىن عانا ويلاپ، تاربيەگە باسا ءمان بەرمەسەك، مۇلدە جازا باسقانىمىز. ءسابي دۇنيەگە كەلىپ ءۇش كۇننەن سوڭ ءوز اكە-شەشەسىن تانيدى. تاربيەنىڭ تاعانىن ءدال وسى كەزدەن باساپ قالاۋىمىز كەرەك. حالىق ۇعىمىندا بالانى ەڭ العاش جەردەن كىم كوتەرىپ السا سوعان تارتادى دەيدى. بۇل بىلاي قاراعاندا عۇراپي يدەيا سەكىلدەنگەنىمەن،ىشكەرىلەي ۇڭىلەتىن بولساق، وندا ءبىر ۇلكەن اقيقات جاتىر. ويتكەنى ول شىر ەتىپ ءومىر ەسىگىن اشقاندا اسا سەزىمتال كەلەدى. ونىڭ سول كەزدەگى سەزىمتالدىعى ەرەسەك ادامدارعا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى بولادى. بۇل قۇبىلىستى قازاقى تىلمەن ايتساق العاشقى «ارىن» دەپ اتالادى. ماسەلەن، بەلگىلى ءبىر ادام ءوزىنىڭ قازىر قولعا الىپ ىستەپ وتىرعان قىزمەتىن نەمەسە سوڭىنا تۇسكەن ماماندىعىن باستاپتا نولدەن باستاعان كەزدە العاشقى ارىندا اپىرىپ-جاپىرىپ ىستەسەدە، ال سىرىن     اشىپ، سيپاتىن ءتۇيىپ العان سوڭ اۋەلگى قىزعىندىلىعىنىڭ ورنىن بويكۇيەزدىك پەن نەمقۇرايدىلىق باسۋى مۇمكىن. سول سياقتى جاس نارەستەنىڭ بويىندا دا تۇڭعىش ءومىر ەسىگىن اشقاندا جوعارىدا ايتقانىمىزداي، اسىرە سەزىمتالدىق بولادى ءارى وتە ءيىسشىل   كەلەدى. ونى كىم كوپ كوتەرسە، سول كەلىپ الدىنا المايىنشا، سول تاماعىن بەرگەنشە شىرقىراپ جىلاعانى جىلاعان. عىلىم بالانىڭ ءسابي كەزىندە كوپ جىلاعانىن دارىپتەيدى. مۇنداعى سەبەپ - بالا قارىنى اشىپ نەمەسە ءبىر جەرى اۋىرىپ جىلاسادا ول ءبارىبىر ميعا ىقپال    جاساماي قويمايدى. اۋەلى، قامىعۋ، ويلاۋ، شاتتانۋ سىندى قۇبىلىستاردىڭ ءوزى دە ۇلكەن ميدىڭ سىرتقى دۇنيەنىڭ اسەرىن جيناقتاۋ، تالداۋ جاساۋ ارقىلى جارىققا شىعادى. بۇلاي بولعاندا ءارقانداي ءبىر كوڭىل كۇي قۇبىلىستارى ۇلكەن ميعا تىكە اسەر كورسەتپەيدى دەپ كىم ايتا الادى؟مەنىڭ كوزقاراسىمشا، ءسابيدىڭ جىلاۋى ۇلكەن ميداعى جاڭادان جەتىلىپ كەلە جاتقان بولماسا تىنىش كۇيدە تۇرعان  نازىك قان تامىرلاردى دامىتادى جانە وياتادى. ارينە، ميداعى قان تامىرلارعا ازىقتىق تولىق جەتىپ، ەركىن قىزمەت ەتسە سابيگە ونىڭ نەسى زيان. ءبىراق جىلاۋدىڭ پايداسى زور ەكەن دەپ ءسابيدى كەلسە ـ كەلمەس جىلاتۋعا بولمايدى، ءار نارسە ءوزىنىڭ جولىمەن، ەركىمەن بولعانى ءجون.

     ءسابيدىڭ اسىرە سەزىمتالدىق قاسيەتى نە ءبارى ءۇش اي عانا جالعاسادى. ودان كەيىن ادەتتەگى ادامدارداي قالىپتى سەزىنۋ قۋاتىنا يە بولادى. شىن مانىندە مەنشىكتى پسيحيكالىق كۇيگە قاتىستى تاربيە وسى قىسقا عانا ءۇش اي ۋاقىت ىشىندە ءونىمىن كورسەتەدى. ەڭ جاڭا عىلمي زەرتتەۋ ناتيجەسى ءسابي دۇنيەگە كەلىپ ءۇش ايدان كەيىن ەكى جاعىنا ەلەۋسىز بۇرىلىپ ءوز مويىنىن ءوزى سالادى دەيدى،ويتكەنى العاش دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدىڭ مويىن سۇيەگى تولىق بەكىمەگەن، وتە بوس بولادى ەكەن، ال ءوز موينىن ءوزى سالعان ءسابي باسقا ىرىقسىز ينفورماتسيالاردى قابىلدامايدى دەپ ويلايسىز با؟...
مىنەزدىڭ رەسمي تۇراقتاسۋ ۋاقىتى ءۇش ايدان ءۇش جاسقا دەيىن بولادى. قايتكەن كۇندە دە اناۋ الدىڭىزدا جاتقان قىزىل شاقا نارەستەنى نە بىلەدى دەپ ەلەۋسىز قاراماڭىز، وندا ءسىز ونىڭ ومىردەگى ۇستايتىن ورنىن، كەمىندە جان يەسى  ەكەنىن  مويىنداماعان بولاسىز.

     ادەتتە ءبىز اق كەزدەمەنى كىر كوتەرمەيدى دەيمىز. سەبەبى وعان جۇققان نارسە ءبىزدىڭ كوزىمىزگە ەڭ الدىمەن تۇسەدى. ءسابي دە سول سياقتى كىرشىكسىز بولعاندىقتان، اقتىڭ نە، قارانىڭ نە ەكەنىن ىلعاپ جاتپايدى،قالاي تاربيەلەسەڭ، سولاي بەيىم بولادى. ادامنىڭ بويىنا قالىپتاساتىن تۇراقتى مىنەزى دە مىنە سول كەزدەن باستالادى.
ەگەر ءسىز جىلاپ جاتقان سابيگە قاراماي، جايىنا جاتقىزىپ قويساڭىز، ول جىلاپ  ـ جىلاپ ءبىر كەزدە ۋانادى. سودان ونىڭ پسيحيكاسىندا وزگەرىس تۋىلىپ، ەسەيگەندە ەشكىمگە سەنبەيتىن كۇمانقور بولىپ وسەدى. مۇنىڭ  سوڭى  ەسەرسوقتىققا،قاتىگەزدىككە اپارىپ تىنادى.

     ەگەر جىلاسادا، جىلاماسادا قولىڭىزدان تاستاماي كوتەرسەڭىز، وندا ول كەيىن كەلە اسپانداعى ايدى اپەر دەيتىن ەركە-شولجاڭ بولىپ وسەدى. مۇنىڭ سوڭى توڭمويىندىققا، پارىقسىزدىققا، اقىلسىزدىققا اپارىپ سوعادى.
ال جىلاسا ۋاعىندا ەمىزىپ، بەسىك جىرىن ايتىپ، تەربەتىپ ۇيىقتاتساڭىز، سونداي-اق قاسىنان ادام  ۇزبەي، جاعدايىن ءجيى      باقىلاپ، سايكەستى ءىس كورسەڭىز، وندا ول ءارى مەيىرىمدى، ءارى اقىلدى، جاقسى مىنەز قالىپتاستىرادى.

     ءبىز جانعا جايلى جاعىمدى اۋەن ارقىلى بالانىڭ ەستۋ قابىلەتى مەن كوڭىل كۇيىنىڭ تۇراقتى، اقاۋسىز بولۋىنا اسەر ەتسەك،بەسىگىن تەربەتۋ ارقىلى ونىڭ دەنەسىندەگى كەيبىر سەزىمتال تكانداردى تىنىشتاندىرىپ، الاڭسىز ۇيىقتاۋىنا تۇرتكى بولامىز.

      ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت، بالانى بەسىككە سالۋدىڭ الدىندا قازاقى سالت-ساناعا ىلتيپاتپەن قاراپ ءارى ونى جۇيەلى اتقارىپ،جاعدايى جار بەرسە كىشى-گىرىم توي جاساپ، جار بەرمەسە كورشى ـ قولاڭىن شاقىرىپ ىرىمىن وتەپ، الدىمەن بەسىكتى ارشامەن، ول  بولماسا شاقپاق جاعىپ اينالدىرا الاستاپ، سودان كەيىن نەگىزگى ماقساتقا كوشۋ قاجەت. ناقتاپ ايتقاندا، بەسىك - بالانى بولەۋگە  ءارى ونىڭ تازالىعىنا، ءتان اقاۋسىزدىعىنا  كەپىلدىك ەتەتىن ارناۋلى قۇرال. ادەتتە بالانى بەسىككە بولەمەي، جانىڭىزعا الىپ جاتساڭىز، جاتقان ورنى جايسىز بولسا، ونىڭ وتە نازىك مويىن، بەل-ومىرتقا سۇيەكتەرىنە اقاۋ     ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن. ال ول اقاۋ ەسەيە كەلە ايقىن كوزگە ءتۇسىپ، بالانىڭ دەنەسى قالىپتى وسپەي قالۋى مۇمكىن.

      بەسىككە بولەۋ _  تۇپتەپ  كەلگەندە، بالانىڭ دەنەسىنىڭ تابيعى، سىمباتتى بولىپ وسۋىنە كەپىلدىك ەتۋ. ارينە، بالا دەنەسىنىڭ ءتىپ ـ تىك، قيمىلىنىڭ شيراقى، رۋحىنىڭ اسقاق بولۋى ءاربىر اتا-انا ءۇشىن كەسەك تابىس. ماسەلەن، بالانى بەسىككە بولەگەندە، الدىمەن، بالانىڭ ەكى اياعىن ءتۇزۋ كوسىپ، ءبىر-بىرىنە قوسىپ تاڭۋ، كەۋدە، قۇرساق جانە بەلىن تاڭۋ، دەنەسىنىڭ ءتىپ-تىك بولۋى مەن بوكسەسىنىڭ سىرتقا قاراي قالىپتان تىس ءوسىپ شىقپاۋى ءۇشىن، ەكى قولىن جانىنا تاستاپ، ءتۇپ-ءتۇزۋ تاڭۋ،ءسىڭىردىڭ قالىپتى يكەمدىلىگى مەن شىنتاقتىڭ سىرتقا تەۋىپ شىقپاۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن، باستىڭ جاستىققا ورنىقتى قويىلۋى،شۇيدەنىڭ ەرەپايسىز شودىرايماۋى، مويىن سۇيەگىنىڭ بۋىننان اجىراپ كەتپەۋى ءۇشىن ىستەلگەن يگى شارا. بۇل ارادا ناقتاپ ايتۋعا ءتيىستى تاعى ءبىر  ماسەلە، بالانىڭ باسىن ءار رەت بەسىككە  بولەگەن سايىن وڭعا، سولعا نەمەسە شالقاسىنان ءتۇزۋ جاتقىزىپ، ارەكەت جاساتىپ تۇرۋ   قاجەت. ويتپەگەندە ءبىر جاعىنا قاراي ۇزاق ۋاقىت جاتا بەرەتىن بولسا، بالانىڭ سول جاق باس سۇيەگى جالپىرايىپ قالادى. سوندىقتان بۇل جاعىنا دا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك.

     ەگەر ءسابيدى قالىپتان تىس اناۋى ءبىر، مىناۋى ءبىر قاعىپ اكەتىپ، قولدان ـ قولعا السا، ول ساناسىنا ءار ءتۇرلى ءيىستى قابىلداۋ ارقىلى كەيىندەپ ەكى بەتكەي، تۇراقسىز  مىنەز قالىپتاستىرادى. مۇنىڭ سوڭى وتىرىك ايتۋعا، قويان بۇلتاققا سالىنۋعا نەمەسە قيۋىن تاۋىپ، قۋلىق ىستەتۋگە يتەرمەلەيدى.

      مىنە، وسى ءتورت  ءتۇرلى  جاعداي سابيلەردە ءنول جاستان ءۇش جاسقا دەيىنگى ارالىقتا قالىپتاساتىن مىنەز بولماق. ءاربىر اتا-انا وسى مەزگىلدەردە وتباسىن بەرەكەلى، تىنىش بولۋعا، الباتى دابىرلاپ سويلەپ، جاڭجال تۋدىرماۋعا، ءسابيدىڭ كوڭىل كۇيىن نەعۇرلىم ورنىقتى ۇستاۋعا كۇش سالۋى كەرەك.

       مىنەزدىڭ جانە ءبىر قالىپتاسۋ بارىسى   نەمەسە ەڭ العاشقى وركەنىنىڭ بەلەڭ بەرۋى اتاپ ايتقاندا انا قۇرساعىندا كورىلەدى. سەبەبى ءسابي انا قۇرساعىندا جاتقاندا قالاي بولماسىن اناسىنىڭ ىقپالىنا ۇشىراۋى تابيعي. ارينە، انا دا پەرىشتە ەمەس، جەر باسىپ جۇرگەن جاي  ادام. ادام بولعان سوڭ تىرلىك تولقىنىندا اشۋلانۋ، كوڭىلى سۋۋ، رۋحسىزدانۋ، سىرقات مەڭدەتۋ سياقتى جاعدايلار ۇنەمى تۋىلىپ  تۇرادى. ال وسى قۇبىلىستار ادام دەنەسىندەگى كەيبىر اعزالاردى ادەتتەن تىس تىتىركەندىرىپ نەمەسە قۋاتىن السىرەتىپ،قان اعىسىن قالىپسىز كۇيگە ءتۇسىرۋى مۇمكىن. بۇلار انا قۇرساعىندا جاتقان نارەستەگە قورەكتىك  ارقىلى اسەر  جاساپ، كەيبىر كومەسكى وزگەرىستەردى جارىققا شىعارمايدى دەپ كىم ايتا الادى؟سول ءۇشىن، ءاربىر اتا-انا بولاشاق ۇرپاقتارىنىڭ اقاۋسىز،ساۋ دەنەلى بولۋى ءۇشىن،اۋەل باستان ورتاق جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ،كىسىلىك قاسيەتتەرىن ساقتاۋلارى كەرەك.

     ءبىز جوعارىدا ءارقانداي ءسابي ءۇشىن ءۇش ايدان ءۇش جاسقا دەيىنگى ارالىق    ومىردە شارتتى، شارتسىز تۇردە قابىلداعان قالىپسىز ينفورماتسيالاردى ساناسىنا ءسىڭىرىپ، مەنشىكتى مىنەزىن قالىپتاستىرۋ كەزەڭى دەدىك. بۇل تۇستا بالانىڭ تۇراقتى كوڭىل كۇيى مەن كوركەم مىنەز قالىپتاستىرۋىنا تاماشا ورتا جاراتىپ، جاقىننان جاردەمشى بولا الماساق، وندا كىنا بالادا ەمەس، قايتا وزىمىزدە دەپ ۇعۋىمىز كەرەك. ەگەر ءۇش جاستان وتكەن بالانىڭ بويىنان كوڭىلگە سيمايتىن كەيبىر كەرەناۋ ءىس-ارەكەتتى بايقاپ، دەرەۋ تۇزەتسەك تە وعان كونبەي، ءوز بەتىنشە كەتسە، «قايتسەڭ ءسويت» دەپ مۇلدە جايىنا تاستاپ قويۋعا، ەركىنسىتۋگە استە بولمايدى. ولاي ەتسەك، ەڭ سوڭىندا وكىنىش ارقالايتىن جانە ءوزىمىز بولامىز. امال بار جەتىگە كەلگەنشە تاربيە بەرۋدى تاباندىلىقپەن جالعاستىرا الساق، بالانىڭ جاقسى مىنەز قالىپتاستىرۋىنا  كەش قالمايمىز.

     مەنىڭشە، ءارقانداي ادام بەلگىلى ءبىر جاڭا زاتتىڭ سىرىن ءبىلىپ، سىيپاتىن ءتۇيۋ     ءۇشىن، قابىلداۋ، جيناقتاۋ، بەكىتۋ سىندى وسى ءۇش ءتۇرلى كەزەڭدى، ءسوزسىز، باسىپ وتەدى. ال قابىلداۋ-اڭىس، جيناقتاۋ-قىزىعۋ، بەكىتۋ - يدەيادان وتكىزۋ. ءبىز كوپ جاعدايدا بالانىڭ جامان ادەتتى جاڭالىققا بالاپ، جاڭساق ءتۇسىنۋىن العاشقى ساتىسىندا ەمەس، قايتا ەڭ سوڭعى بەكىتۋ باسقىشىنا وتكەن كەزدە ءبىر-اق ءبىلىپ، باس شايقاپ، بارماق تىستەيمىز. بۇل كەسىپ ايتقاندا كۇندەلىكتى تۇرمىسقا باسا ءمان بەرىپ، بالا تاربيەسىنە نەمقۇرايدى قاراعانىمىزدىڭ كورىنىسى دەسەك، ارتىق ايتپاس ەدىك.

     بالانى مۇمكىندىكتىڭ بارىنشا وتىرىك ايتۋدان، ۋادەسىندە تۇرماۋدان، قۋلىق   ىستەتۋدەن ساقتاندىرۋ كەرەك. وتىرىك ايتۋ وزگەنىڭ وزىنە دەگەن سەنىمىنەن ايىرۋ.    ۋادەسىندە تۇرماۋ كىسىلىك قاسيەتىن جويۋ. قۋلىققا بارۋ بويكۇيەزدىككە سالىنۋ. ال وسىلاردىڭ ىشىندە بارلىق بۇزاقىلىققا باستاپ اپاراتىن بۇراعاي جول _ قۋلىق. ويتكەنى قۋلىق تابيعات دۇنيەسىندە تىرشىلىك ەتەتىن ەڭ  تومەن ساتىداعى حايۋاناتتاردىڭ بويىنداعى كۇن كورىس ادەتى. ادام جونىنەن الىپ ايتقاندا، قۋلىق ويدىڭ ازعىنداعان ءتۇرى. بالا قۋلىق ۇيرەنگەنشە ءادىس ۇيرەنگەنى ابزال. ءادىس-ويدىڭ جەتىلۋىنە، دامۋىنا ەڭ زور قۋزاۋشى كۇش  ەسەپتى.  كەزىندە  ۇلى اقىن  اباي:    «قۋلىق ساۋىپ قىر اسقان قازاقتى كورگەمىن جوق» دەپ تەككە ايتپاعان.

       بالاعا العاش ءتىل شىققاندا، ەڭ جاقسىسى،«اكە-شەشە» دەپ تازا انا تىلىندە سويلەگەنى قۇبا-قۇپ. مىنە، سودان باستاپ انا ءتىلىن وزىنە تايانىش ەتىپ، اينالاسىنداعى زاتتاردىڭ ءتۇرىن، ءتۇسىن، فورماسىن، قۇرامىن، ت. ب ەرەكشە بەلگىلەرىن يگەرۋگە قۇلشىنادى. ءاربىر اتا-انا بالا وقۋ جاسىنا  تولىپ، مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان سوڭ بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى تەك وقىتۋشىلارعا ارتىپ، وزدەرى جاۋاپكەرلىكتەن قاشسا بولمايدى. ءار كۇنى تۇستەن كەيىن مەكتەپتەن تاراپ، ۇيگە كەلگەن سوڭ تاپسىرماسىن تولىق ورىنداپ، شايىن ءىشىپ، كوڭىلدى وتىرعان ساتىنەن پايدالانىپ، جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي كۇندەلىكتى تۇرمىستا ءجيى ۇشىرايتىن ءۇي مۇلىكتەرىنە، ۇلتتىق عۇرىپ-ادەتكە، قولونەر بۇيىمدارىنا، ازىق-تۇلىككە، قىل اياعى توي-توكىن، ءولىم -ءجىتىم  ىستەرىنە  بايلانىستى ءتول اتاۋلاردىڭ قىرى مەن سىرىن قاداعالاپ ايتىپ، ساناسىنا ءسىڭىرىپ وتىرۋى كەرەك.

     ءارقانداي انا ادام بويىنداعى ءبىرىنشى،تۋا بىتكەن  تالانت  پەن ايرىقشا  زەرەكتىكتى، ەكىنشى،بولاشاقتاعى بوگەت ىستەر مەن بەيسەبەپ قاتەردى، ءۇشىنشى، كەيبىر تۇقىم قۋالايتىن پسيحولوگيالىق، فيزيولوگيالىق فاكتورلاردى وزگەرتە المايدى. انا تەك بالانىڭ نە اناداي، نە مىناداي مىنەز قالىپتاستىرۋىنا نەمەسە جاقسى مەن جاماندى پارىقتاي الماۋىنا تىكەلەي سەبەپشى بولادى. سول ءۇشىن، جاس انالار بالا تاربيەلەۋدى، ەڭ جاقسىسى، ءنول جاستان  باستاپ  عىلمي  تۇردە،جۇيەلى جۇرگىزۋى قاجەت.

    ال عىلىمنىڭ  ادام  بويىنداعى  قان ءتيپىن A ،B ،AB ،O وسى  ءتورت  توپقا جىكتەيتىنىن ابدەن بىلەمىز.

A ءتيپتى قان توبىنداعىلار اتا-انا تاربيەسىندە وتە شاپشاڭ، الاڭعاسار، سونداي-اق جۇلىمىر كەلەدى. بالالارمەن بىرگە ويناعاندا تىم سوتقارلاۋ ءارى قاعىلەز كەلەدى.

مەكتەپ قۇشاعىندا توتەنشە زەرەك بولعانىمەن، بۇگىن ەسكە ساقتاعانىن ەرتەڭ ۇمىتىپ قالادى. ەگەر مۇنى اتا-انا نەمەسە مۇعالىم بولسىن، بەلگىلى تارتىپكە ءتۇسىرىپ باۋلي الماسا، كەيىن كەلە ءوز مىنەزىنەن ءوزى مەزى بولادى دا ءىش قۇسالىقتان ارىلۋ ءۇشىن ويىن ـ تاماشاعا ارالاسادى.

      B ءتيپتى قان توبىنداعىلار اسىقپاي قيمىلدايدى. اتا-انا تاربيەسىندەگى كەزىندە مىنەزى اۋىر كەلەدى. ادەتتە كوپ اشۋ شاقىرمايدى، ال اشۋلانعان ساتتە ءوزىن تەجەي المايدى. ولار باسقا بالالارعا قاراعاندا جۋاس كەلەدى.

     مەكتەپ  قۇشاعىنداعى  كەزىندە  قيمىلى باياۋ، باسقالارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا شورقاق. قاشاندا توپتان ءبولىنىپ، جاپادان-جالعىز جۇرەدى، قاباعىن ءبىر اشپاي، تەرەڭ قيالعا باتقان بەينە تانىتادى. سوعان بايلانىستى اينالاسىنا زەر سالىپ، باقىلاپ جۇرەدى. ودان كەيىن كورگەن-بىلگەنى بويىنشا قولىنا قالام ۇستاپ، سۋرەت سىزۋعا نەمەسە ىشكى كوڭىل كۇيىن اقتارىپ، ءبىر نارسە جازۋعا اۋەستەنەدى. بار زەيىنى سوعان اۋىپ، ءوزىنىڭ وتەۋگە ءتيىستى ىستەرىن مۇلدەم ۇمىتىپ، باسقالاردىڭ سوگىسىنە قالادى. ەگەر B تيپتەگىلەردىڭ وسى ءبىر ىزدەنگىش، ءار نەگە اۋەس ادەتىن دەر كەزىندە بايقاپ، جاقسى تاربيە كورسەتە الماساق، وندا ول ۋاقىت وتە قيالشاڭ، بۇيىعى بولىپ كەتەدى. ال ءوزىنىڭ بەيىمىنە قاراي باۋلىپ، ونى ادەتىنە  اينالدىرا الساق نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

      AB ءتيپتى قان توبىنداعىلار اتا-انا تاربيەسىندەگى كەزىندە نەگىزىنەن ءبىر ءىستى قولىنا السا، ءبىر نارسەگە قىزىقسا سونىڭ سوڭىنان تۇسۋگە دايىن. كوزدەگەن نارسەسى قاشانعى وزىنە تاۋەلدى بولعانشا قاراداي ءوزىن جوعالتىپ، ءار ءتۇرلى ءادىس-شارالاردى قاراستىرىپ، قاربالاس بولىپ جۇرەدى. ال سول ارالىقتا ءوزىنىڭ  جەتپەكشى  بولعان نارسەسىنەن ەكى، ءۇش ەسە اسەم نەمەسە ساپاسى جاقسى زاتقا كوزى تۇسسە، العاشقى نىساناعا العان زاتىنا انە-مىنە جەتە بەرە ونى تاستاي سالىپ، باسقاعا نازارىن بۇرىپ اكەتەدى. وسىلايشا بارىنەن قۇر الاقان قالادى.

      مەكتەپ قۇشاعىندا  ساباققا  ۇلگىرىمى جاقسى،تاباندى،ورنىقتى بولادى. ايتكەنمەن، تىم اسەرلەنگىش كەلەدى. وقيعاتتا
مۇعالىمنىڭ اۋزىنان بەلگىلى ءبىر جاراتىلىستىق نەمەسە قوعامدىق عىلىم تۋرالى ادام  جانىن اسەرگە بولەيتىن جاقسى سوزدەر شىقسا، سول سالاعا قىزىعىپ، ناتيجە جاراتۋعا بەل بايلايدى دا  باسقا ساباققا نەمقۇرايدى  قارايدى. مۇعالىم ونىڭ وسىنداي ەرەكشەلىگى مەن كەمشىلىگىن سەرگەكتىكپەن بايقاپ، ۇيرەنۋ ءادىسىن   جۇيەلى تارتىپكە تۇسىرۋگە قۋزاۋشىلىق ەتۋى كەرەك.

      O ءتيپتى قان توبىنداعىلار اتا-انا تاربيەسىندەگى كەزىندە  وتە جىلدام دا،باياۋ دا  ەمەس، كوبىنەسە كىسى كوڭىلىن تابۋعا شەبەر. ەگەر ولاردىڭ  مىناداي  ەرەكشە  قاسيەتىن ءتارتىپتى، جۇيەلى باسقارىپ، ىزگى جاققا باۋلي الماساق، وندا ول بەلگىلى ءبىر ماسەلەگە ءدوپ كەلگەندە قاي جاق كۇشتى كەلسە، سول جاقتىڭ سويىلىن سوعىپ، سونى ادەتكە اينالدىرىپ الادى دا كۇن وتە وبال-ساۋاپتى بىلمەيتىن، جەكە باستىق مۇددەنى كوزدەگىش،اسقان جاعىمپاز،الاياق بولىپ ەرجەتىپ،ءوز بولاشاعىن ءوزى ويرانداپ تىنادى.

    مەكتەپ قۇشاعىندا ساباققا ۇلگىرىمى جاقسى بولعانىمەن، كوپ جاعدايدا « كۇرىشتىڭ   ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ىشۋگە» دايىن تۇرادى. ەگەر ولاردىڭ جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي ورتاعا ۇيلەسكىشتىك، باسقالارمەن شىعىسىمدى قاسيەتىنەن تولىق پايدالانىپ، ءتارتىپتى، جۇيەلى تۇردە ىزگىلىككە باۋلي الساق، ادامدار اراسىنداعى كۇندەلىكتى بارىس-كەلىستە    نەمەسە ساۋدا سالاسىندا تۋىلعان كەيبىر كەرەعار ارەكەتتەرگە ۋاعىندا ءادىل ۇكىم شىعارىپ، ونىڭ بەيبىت جولمەن شەشىم تابۋىنا جول سىلتەپ، ءار ەكى جاققا دا پايدا جەتكىزۋگە شەبەر كەلەدى.

     سابيىندە ەركىنسىپ كەتكەن بالا ۇلكەيە كەلە ويىنا كەلگەنىن ىستەيتىن، وت پەن سۋعا تۇسۋدەن تايىنبايتىن، جاقسى-جاماندى پارىقتامايتىن، ىشىنە شىنتاق اينالمايتىن قىتىمىر، قىزعانشاق بولىپ وسەدى. «وتباسى شاعىن مەملەكەت» دەپ قاسىم امانجول ايتقانداي، بالا تاربيەسىندە ەڭ ماڭىزدى رول اتقاراتىن ادام _ انا. سوندىقتان ءبىز انالاردى «ءبىر قولىمەن بەسىكتى، ەندى ءبىر قولىمەن الەمدى تەربەتەدى» دەپ اسا جوعارى باعالايمىز. ەرتەدە ءبىزدىڭ اتا-انالارىمىز بالالارىن كىشكەنە كەزىنەن تارتىپ ءجۇرىس ـ تۇرىسىنا، كيىم كيىسىنە، سوزىنە قاراپ، سوعان ساي ۇلتتىق داستۇرمەن مايەكتەندىرىپ، اتپال ازامات ەتىپ تاربيەلەپ وتىرعان. ولاردىڭ اتىن اتاپ،ءتۇسىن تۇستەمەسەك تە تاريحتا ەلىنە، جەرىنە قورعان بولعان نە ءبىر داڭسالى تۇلعالار وتكەن ول تۇستا بۇگىنگىدەي كەمەلدى ءبىلىم ورداسىن قويىپ، اۋەلى عىلىم-ونەردى جالپىلاستىراتىن ءتۇيىندى باسپا ورىندارى دا بولماعان. سويتە تۇرا ولار قالايشا بۇگىنگى كۇنى بۇكىل ەل بولىپ ارداق تۇتاتىن بىرەگەي تۇلعاعا اينالا الدى. ونىڭ ءبىر سەبەبى قايماعى بۇزىلماعان قازاقى تۇرمىس پەن حالىق اراسىنا كەڭ تارالعان باي اۋىز ادەبيەتى مۇراسىنىڭ قۇدىرەتى. ونىڭ ۇستىنە، انا تاربيەسىنىڭ وتە جۇيەلى ءارى قاتاڭ جۇرگىزىلۋى. ماسەلەن، ءبىز A قان ءتيپىن ايتساق، ول بالا كەزىندە وتە جۇلىمىر، ءار نەگە تاڭىرقاعىش، تىنىمسىز بولادى دەدىك ءارى جوعارىدا بالاعا زەرەكتىك تۋادا بىتەدى دەدىك. ول سول زەرەكتىگىنىڭ ارقاسىندا اينالاسىنا زەر سالا قاراپ،ودان وزىنە ءتان وي ءتۇيىپ، رۋحاني كەڭىستىگىن اسا مول قاجەتتى ماتەريالدارمەن قامدايدى. سول كەزدە اتا-انا ونىڭ وسى ءبىر ەرەكشەلىگىن دەر كەزىندە بايقاپ، ۇلتىمىزدىڭ اتام زاماننان بەرى قالىپتاسقان ءداستۇرلى بالا تاربيەلەۋ   ءادىسىن بۇگىنگى ءداۋىر تالابىنا تىعىز ۇشتاستىرىپ، ۇتىمدى پايدالانا بىلسە، وندا ول ەشكىمنىڭ قولىنان كەلمەيتىن ەڭ ۇلكەن    تابىستىڭ يەسى بولار ەدى.

ۋىزعا جارىعان قوزىنىڭ ەرتە جەتىلەتىنى، ال ۋىزعا جارىماعان جەتىم قوزىلاردىڭ بويى الاسارىپ، نازىك، ءالجۋاز بولىپ ءوسۋى كوبىندە ۋىزعا جارىماعاندىقتان بولاتىنى سياقتى بالاعا ءسابي كەزىنەن جۇرگىزىلگەن جۇيەلى تاربيەدە ۋىز سياقتى بالانى ەرتە مايەكتەندىرىپ، بالا وقۋ جاسىنا تولىپ، مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعاندا، قوعامعا شىققاندا، ءتىپتى ارمان قۋىپ الىسقا كەتسە دە ءوزىنىڭ وسكەن ەلىن، شىققان تەگىن، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساعىنا ەسكە الىپ، ەشقاشان ۇمىتپايتىن، جولدان ازبايتىن بولادى.

   بالانى ۋىزعا جارىتىپ، مايەكتەندىرۋ   ءۇشىن، ەڭ جاقسىسى، انا بالانى ومىراۋ سۇتىمەن ازىقتاندىرعانى ابزال. سەبەبى انا   ءسۇتى تابيعي بولاتىندىقتان، وندا ادام اعزاسىنا پايدالى كوپتەگەن قاجەتتى زاتتار بولادى.

    شىنىن قۋعاندا، بالانىڭ ءبارى ەڭبەكتەگەن كەزىنەن تارتىپ ماقساتتى، ماقساتسىز بولسادا اينالاسىنا زەر سالا باستايدى. كوزىنە كورىنگەندى باس سالىپ ۇستاسام دەيدى، وت پەن سۋدى، جاقسى مەن جاماندى ايىرا بىلمەيدى. مۇندايدا بار زەيىن-زەردەڭىزدى بالاعا ارناپ، ونىڭ ءبىر نارسەگە ۇشىراپ قالۋىنان ساقتانعانىڭىز ابزال.

     بىزدە بالانىڭ ءار نارسەگە اۋەس وسى ءبىر پسيحولوگيالىق ارەكەتىنەن ءونىمدى پايدالانىپ، ونى ءوز قاجەتىمىزگە ىستەتە بىلەتىن جاسامپازدىق قابىلەت بولۋى كەرەك. ەگەر سول كەزدە ول كورگەن نارسەسىن الدىنان ەشقانداي كەدەرگى شىقپاي تۋرا ەڭبەكتەپ  بارىپ السا، بۇل ارەكەت وعان كۇن وتە كەلە ساناسىنا بىلىنبەي سىڭە بەرەدى دە دۇنيەدەگى ءارقانداي نارسە وڭاي عانا قولعا تۇسەدى دەيتىن سىڭار جاقتى كوزقاراستا بولادى. ءبىز ونىڭ اۋدەم جەردەن ەڭبەكتەپ كەلىپ،الماقشى بولعان زاتىن بىردەن قولىنا ۇستاتا سالماي، تۇرعان جەرىنەن قوزعاپ، باسقا جەرگە اپارىپ قويساق، ول كەلگەن جەرىندە شورت توقتاي قالىپ، اتالمىش نارسەسىنە ۇڭىلە ءساپ سالادى. ال قولى جەتپەيتىن بيىككە اپارىپ قويساق ءارى الگى نارسەگە ونىڭ نازارىن جالعاستى اۋدارساق، ول وتىرا قالىپ،اتالمىش نارسەگە  اڭىرايا  قارايدى. مىنە،وسىنداي   ادىستەر ارقىلى، بىرىنشىدەن، بالانىڭ ەسكە ۇستاۋ قابىلەتىن جەتىلدىرسەك، ەكىنشىدەن، وعان ىرىقسىز تۇردە ومىردە قۇلشىنباسا قولعا ىلىنەتىن نارسەنىڭ جوقتىعىن،ارالىقتا  سان  ءتۇرلى كەدەرگى بولاتىنىن تۇسىندىرە الامىز. ال اتالمىش زاتتى بىرنەشە زاتتىڭ اراسىنا   قوسىپ، ولاردى بىردەن-بىردەن كوز الدىنان وتكىزسەك، ءتۇستى ايىرۋ قابىلەتىن تولىق ساۋلەلەندىرە الامىز.

     ءبىزدىڭ حالقىمىزدا تۋا كەم-كەتىك تۋىلاتىن بالالار وتە از ۇشىرايدى. ءتىپتى جوققا ءتان دەسەك دە بولادى. مۇنىڭ سەبەبى جەتى اتاعا تولماي، جەتى وزەن اتتاماي قىز الىسپاۋدىڭ پايداسى. سول ءۇشىن ءاربىر قازاق جاستارى ۇلتىمىزدىڭ وسى ءبىر ۇلى قاسيەتىن ەسىنە بەرىك ساقتاپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاۋعا مىندەتتى.

      بالا ءۇش جاستان اسا وزىنە تاڭسىق   سەزىلگەن نارسەنى قايتا-قايتا سۇراي بەرەدى،بۇل ولاردىڭ قىزىعۋشىلىق قاسيەتىنىڭ بىرتىندەپ ويانعانىنان دەرەك بەرەدى. ءدال سول كەزدە ونىڭ كەيبىر كەرەعار سۇراعىنا كىشى پەيىلدىك كورسەتىپ نەمەسە باسقا سوزگە اينالدىرىپ كەتۋدىڭ ورنىنا «تەك»، «قوي، بۇدان سوڭ مىنا ءسوزىڭدى ايتۋشى بولما!» دەپ زەكىپ، بەتىنەن قاقساق، ونىڭ كوڭىلى سۋىپ، جاسقانشاق، جىگەرسىز بولىپ قالادى. قايتا مىنەزىنە، بەيىمىنە قاراي ءوزى قىزىققان نارسەگە زەيىنىن شوعىرلاندىرىپ، جۇيەلى تاربيە بەرۋ كەرەك. بالانىڭ ءبىر ادەتى  ءتورت-بەس جاسىندا اركىمنىڭ اۋزىن باعىپ، ءسوزىن تىڭدايدى. ونىڭ جاقسىسى، جامانى قايسى پارىقتامايدى، ايتەۋىر ەسىنە ساقتاپ، رەتى كەلگەندە باسقالارعا ايتىپ بەرۋدى ماقتان كورەدى. ەگەر بالالارداعى مىناداي  كەرەعار ادەتتى دەر كەزىندە تەجەمەي، ەركىنە قويا بەرسەك، توتەسىن ايتقاندا جاقسى جاققا باۋلي الماساق، ۋاقىت وتە كەلە بۇل بويعا دەرت بولىپ جابىسادى دا ءمورالسىز،وسەكشى بولىپ شىعادى. ال ونىڭ وسى ەرەكشەلىگىن دۇرىس پايدالانىپ، كىتاپ وقۋعا باۋلىپ، ودان العان اسەرىن قايتا وزىنە ايتقىزىپ ماشىقتاندىرساق، بىرىنشىدەن،ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن،ەكىنشىدەن،اقىلدىق  تانىمىن تەرەڭدەتۋگە  اسا پايدالى.

      ەندى ءبىر جاعىنان، بالالاردى بەيباستاق كەتتى دەپ ولاردى ويىننان الباتى تەجەسەك، زەيىنىنىڭ جەتىلۋى مەن دەنساۋلىعىنىڭ اقاۋسىز وسۋىنە ىقپال ەتەدى. بۇلاي دەيتىنىمىز، بالالار ويىننىڭ قىزىعىنا ءتۇسۋ بارىسىندا بەلگىلى ءبىر نارسەگە بولا كەيدە دوستاسىپ،كەيدە ارازداسىپ، سول ارقىلى كەگىن، سۇيىسپەنشىلىگىن بىلدىرەدى. بالالار مىنە وسىنداي جولدارمەن ءبىر نارسەگە اڭسارى اۋۋ، وزىنە تاۋەلدەۋ پيعىلى ارقىلى زەيىنىن شوعىرلاندىرىپ، وي ءورىسىن كەڭەيتەدى. ونىڭ ۇستىنە، ويناپ ءجۇرىپ جىعىلىپ ـ سۇرىنەدى، كيىمى بۇلعانادى، ءوستىپ ءجۇرىپ جاقسى مەن جاماندى پارىقتايدى. مۇنى حالقىمىز «بالا جەتىگە   كەلگەنشە جەردەن تاياق جەيدى» دەپ    تۇجىرىمداعان.

     بالانى «جارايسىڭ» دەپ شابىتتاندىرۋمەن بىرگە، ءاربىر اتا-انا وعان وي سالاتىن جاقسى ۇلگىلەردى شاي ۇستىندە نەمەسە ورايى كەلگەن ساتتە جاي وتىرىپ ايتۋى كەرەك.

     مەيلى ۇل، مەيلى قىز بولسىن، ولاردى وزدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي كۇندەلىكتى تۇرمىستا شاماسى كەلەتىن ءۇي جۇمىستارىنا ارالاستىرىپ، بوس بەلبەۋ بولىپ قالۋدان ساقتانۋ كەرەك. قىستىق، جازدىق دەمالىستارىندا تۋىستارىنىڭ ۇيىنە ەرتىپ بارىپ،تۋىسقاندىق مەيىرىن ارتتىرىپ، قوعامدىق قارىم-قاتىناستى ۇيرەتۋى كەرەك.

     بالا تاربيەسى جونىندە ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆ: «جاستىق تىڭ جەر سەكىلدى، وعان نە ەكسەڭ، سونى وراسىڭ»  دەسە، ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: «ۇلت بولامىن دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە» دەپتى. 
ءسوز سوڭىندا ايتارىم، بۇل شاعىن ماقالامدا كەيبىر نازىك بۋىنداردى ءداپ باسىپ ايتتىم دەي المايمىن، مەن تەك ۇرپاق تاربيەلەۋگە قاتىستى كوپ ۋاقىتتان بەرى ويعا تۇيگەن جەكە كوزقاراستارىمدى عانا ورتاعا سالدىم. وقىرمان قاۋىمنىڭ ماقالاداعى ارتىق-كەم جەرىن تالعام تارازىسىنا سالىپ، قۇندى ۇسىنىس-پىكىر بەرۋلەرىن شىنايى ءۇمىت ەتەمىن.


        
رەداكتورى: پارزانا عادىلبەك قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn