ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6-كۇنى 150-سان
2022-جىلى 7-ايدىڭ 6 -كۇنى 150 ـ سان
قىزىل قايىق رۋحىن اسقاقتاتىپ، جاڭا ءداۋىردىڭ نۇر-شۇعىلاسىن ايگىلەدى
ايماعىمىز تۇڭعىش كەزەكتى كاسىپتىك شەبەرلىك باسەكەسىن وزدىردى
لي جۇڭچياڭ: ساقشىلىق ارمانىن سىندارلى ناتيجەسىمەن ۇشتاي ءتۇستى
ەرىكتى قىزمەت وتەۋ ماقساتىن ەستە بەرىك ساقتاپ، جاسىل تاۋ، تۇنىق سۋدى جانىنداي قورعادى
ايماق 4-كەزەكتى باسشى كادرلاردىڭ ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ قابىلەتىن، ساپاسىن جوعارىلاتۋ ارناۋلى كۋرسىن وتكىزدى
تەاتر كوركەمونەرىن ايگىلەپ، كوركەمونەر اۋىس -كۇيىسىن ىلگەرىلەتتى
قۇربان ايت مۋزيكا كەشى وتكىزىلدى
120 ءتۇرلى سالىق جيناۋ كاسىبىن شوعىرلى ۇلگىدە شينجياڭ بويىنشا ءبىر تۇتاس ءبىتىرۋ جۇزەگە استى
«شي جينپيڭ ەل باسقارۋ جونىندە» 4 - تومى شياڭگاڭدا تاراتىلدى
اۋلاسىندا ارا باعىپ اۋقاتتاندى
سۇرلەمدىك جۇگەرىگە وراق سالىندى
جەمىس جۇگەرى بازارعا سالىندى
شىعىس سولتۇستىك ازاتتىق رايونىنا اتتانۋ بۇراڭ دا شۇعىلالى ساپاردى ايگىلەدى
جاڭ يانجۇي: اۋا رايىن بارلاۋشى مامان
شيحۋ: بالىق اۋلاۋدى دانەكەر ەتىپ، اۋىل - قىستاق ساياحاتىن ىلگەرىلەتتى
ايماقتىق حالىق قۇرىلتايى قىزمەت كوميتەتى 2022 -جىلعى 2 -رەتكى ءماجىلىسىن اشتى
تارباعاتاي ايماعى 2 - توپتاعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ نىساندارىنا شوعىرلى قول قويۋ جانە الدىڭعى جارىم جىلداعى ساۋداگەر شاقىرىپ، قارجى ەنگىزۋ قىزمەتىن قورىتىندىلاۋ ءماجىلىسىن اشتى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 5 -كۇنى 149 ـ سان
”ءبىر ەل، ەكى ءتۇزىم“ − جاقسى ءتۇزىم، وعان، ءسوز جوق، ۇزاق ۋاقىت تاباندى بولۋ كەرەك
العىس جىرىن پارتياعا ارنادى
”ياۋجانزىنى تانىستىرۋشىنىڭ“ ەستەلىگى
اۆتونوميالى رايوننىڭ پارتيا، ۇكىمەت ۋاكىلدەر ۇيىرمەسى حىبەيدا ۇيرەنۋدە، تەكسەرۋدە بولدى
تيانشان الابى جاراسىمدىلىق كارتيناسىمەن كەستەلەندى
پارتيانىڭ 100 جىلدىق كۇرەسىنىڭ تاريحي تاجىريبەلەرىن اناعۇرلىم ويداعىداي يگەرۋ جانە قولدانۋ كەرەك
شي جينپيڭ شياڭگاڭ عىلىم باقشاسىندا قىزمەت تەكسەردى
شياڭگاڭ وتان قۇشاعىنا ورالعاندىعىنىڭ 25 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ جينالىسى جانە شياڭگاڭ ەرەكشە اكىمشىلىك رايونى 6 - كەزەكتى ۇكىمەتىنىڭ مىندەتكە وتىرۋ سالتى سالتاناتپەن وتكىزىلدى
شي جينپيڭ شياڭگاڭعا باردى
2022-جىلى 7-ايدىڭ 4 -كۇنى 148 ـ سان

اتا-انانىڭ ارقالايتىن جۇگى اۋىر

جولدانعان ۋاقىتى : 2016/4/25 19:12:09

قايرات ءىبىرالى ۇلى

وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا ىستەگەن وتىز جىلدا قاراپايىم وقىتۋشى رەتىندە وقۋشىلارعا ساباق تا بەردىم، كلاس جەتەكشىسى بولىپ،وقۋشىلارمەن قويان-قولتىق ارالاستىم. مەكتەپ باسشىلىق قىزمەتىندە  بولىپ،قوعامدىق  مىندەتتەردى دە وتەدىم. وسى جۇمستاردىڭ ءبارىنىڭ دە ءبىر ۇشى اتا-انا قىزمەتىمەن ۇشتاسىپ جاتتى. بالا تاربيەسى تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەردى ەرىنبەي وقىدىم،تالاي-تالاي تارتىمدى تاجىريبەلەرمەن تانىستىم، ەرىنبەي ەستەلىك الدىم. بارعان  جەرىمنىڭ بارىندە وتباسى وقيعالارىنا قۇلاق ءتۇردىم، ەلدەن ەستىگەندەرىمدى ەكشەپ وتىردىم. كەزىككەن قوعامدىق  قۇبىلىستاردىڭ  ىشكى سىرىنا  ىشكەرىلەي ءۇڭىلدىم، نە ءبىر ۇنامدى - ۇنامسىز وقيعالارعا كۋا بولدىم. باس قۇرادىم، ءۇيلى-باراندى بولدىم،بالا تاربيەلەۋ دەگەندى باستان  كەشتىم. وسىلاردىڭ  بارىنەن  وزىمشە وي قورىتتىم،ۇرپاق تاربيەسىندە اتا-انانىڭ ارقالايتىن جۇگى اۋىر ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم.

ۇنامدى جاقتان ۇلگى كورسەتۋ

اتا ساقالى اۋزىنا تۇسسە دە ايعايىن قويماعان، اقىلى تولماعان ءبىر جىگىت اعاسى بولدى. ءبىر اۋىز ءسوزدى باسىنان اسىرماۋ، ەلگە ەسەسىن جىبەرمەۋ، وزىنە تيىسكەندى     وڭدىرتپاۋ دەگەندەردى مىقتىلىق دەپ بىلگەن ول وزىنىكىن عانا ءجون ساناپ، وزگەنىكىن جوققا شىعاراتىن، ادامداردى الا كوزىمەن    اتىپ، اياعىنان شالاتىن كەۋدە سوق ەدى. بەيپىل ءسوزدى، بەيباستاق قىلىقتى ونىڭ  ەرەگەسى مەن توبەلەسى دە دايىن تۇراتىن، وتباسىنا دا تىنىشتىق بەرمەيتىن. كوزىن اشىپ كورگەندەرى، ەسىن جيىپ ەرگەندەرى     وسىنداي ونەگەسىز اكە بولعاندىقتان، ونىڭ بالالارى دا ورەسكەل مىنەز-قۇلىق قالىپتاستىرىپ ءوستى. سول بالالارىنىڭ ىشىندە شالا ساۋاتتىلىقتان شاڭىراعىن شايقالتقاندارى دا،ادام ۇرىپ ازاماتتىق جاۋاپكەرلىك ارقالاعاندارى دا بولدى.

يران ەلىندە: «بالا ىستەگەن جاۋىزدىقتىڭ جازاسىن تاربيەشى كوتەرسىن» دەگەن ماتەل بار ەكەن. بۇل تاربيەشى بولعان ادامنىڭ ارقالايتىن جۇگىنىڭ قانشالىقتى اۋىر ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. اتا-انا بولعان ادام،ەڭ اۋەلى،بالاسى الدىندا ابىرويلى بولعانى ابزال. ابىرويدىڭ ءوزى بالانىڭ اتا-انانى قادىرلەپ،قۇرمەتتەۋى جانە ولارعا سەنۋى دەگەن ءسوز. اتا-انادا  ابىروي بولعاندا عانا، بالا اتا-انانى شىنايى ۇلگى تۇتادى، اتا-انانىڭ ايتقانىن سانالى تۇردە قابىلدايدى، وتباسى تاربيەسى ءونىمدى بولادى. اتا-انالىق ابىروي سول اتا-انانىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى، سويلەگەن ءسوزى، كوڭىل كۇيى، ىستەگەن ءىسى ارقىلى بايقالادى. اتا-انالار ۇرپاقتارىنا ءومىر بويى ۇنامدى جاقتاردان ۇلگى كورسەتۋى قاجەت. ونان قالسا،اتا-انالاردا بالا تاربيەلەۋ ءبىلىمى مەن قابىلەتى بولۋ كەرەك. اتا-انادا بالانى جونگە سالاتىن جانە وعان كومەكتەسە الاتىن ءبىلىم مەن قابىلەت بولعاندا عانا، بالا اتا- انانى مويىندايدى. ءبىزدىڭ كوپتەگەن اتا-انالارىمىز جاقسى وقى دەگەن ءبىر اۋىز سوزدەن ارى اسا الماي كەلەدى، مۇنىڭ سەبەبى، ءبىلىم مەن قابىلەت جاعىنداعى وسالدىعىنان بولسا كەرەك دەپ ويلايمىن. اتا-انا بولعان ادام بالالارىنىڭ وقۋىنا كومەكشى،جەتەكشى بولۋ ءۇشىن، كەمىندە بالاسى وقىپ جاتقان ساباقتاردان از دا بولسا حابارى، جالپى ساۋاتى بولۋى كەرەك. اسىرەسە، اتا-انالار بالالار پسيحولوگياسىن كوبىرەك ۇيرەنۋلەرى كەرەك. ادەتتە ۇلكەندەردە ەرەسەكتىك كوڭىل كۇي، بالالاردا سابيلىك كوڭىل كۇي بولادى. بالالاردى ەرەسەكتىك كوڭىل كۇي تۇرعىسىنان باۋلۋعا بولمايدى. اتا-انالارداعى ۇنەمى اشۋ شاقىرىپ، زورلىقتى ءتاسىل قولداناتىن قاتىگەزدىك، كەز كەلگەن جەردە ءوزىنىڭ پاراساتتىلىعىن ايتىپ، ءوزىنىڭ العان ۇقىعىن  ايتىپ،ءمانسابىن  بۇلدايتىن اتاققۇمارلىق، وزگەنى قورلاپ، ءوزىن زور سانايتىن اسقاقتاۋشىلىق، كورىنگەن جەردە كوپىرمەلىككە باسىپ، ءمان-ماعىناسىز سوزدەردى سويلەيتىن  بوس  مىلجىڭدىق دەگەندەردىڭ بارلىعى دا ۇرپاق تاربيەلەۋدە توتەنشە زياندى مىنەز-قۇلىقتار ەسەپتەلەدى. اتام قازاق: « سىنىقتان  باسقانىڭ ءبارى جۇعادى»،«بالاپان ۇيادا نەنى كورسە ۇشقاندا سونى الادى» دەگەن عوي،بالانىڭ،ەڭ الدىمەن،ۇيرەنەتىنى اتا-اناسىنىڭ ايتقانى،ەڭ الدىمەن،ەلىكتەيتىنى اتا-اناسىنىڭ كورسەتكەن ۇلگىسى،ەڭ الدىمەن،قابىلدايتىنى وتباسىنىڭ ونەگەسى، بۇعان تالاس جۇرمەيدى.

اياۋلى اتا-انا، ءسىز بالاڭىزعا ادەپتى بول دەدىڭىز، ءوزىڭىزدىڭ  ءسوز -سويلەم،  ءجۇرىس-تۇرىسىڭىز قانداي؟ءسىز بالاڭىزعا باسقالارمەن شىعىسىمدى بول دەدىڭىز،ءوزىڭىز قانشا اداممەن سيلاسىمدى ءوتىپ جاتىرسىز؟ءسىز بالاڭىزعا جاقسى وقى دەدىڭىز، ءوزىڭىز ۇيرەنۋگە قالاي ءمان بەرەسىز؟ءسىز بالاڭىزعا توبەلەسپەي ءجۇر دەدىڭىز،ءوزىڭىز وتباسىندا ورەسكەل مىنەز كورسەتتىڭىز بە؟ ءسىز بالاڭىزعا تەمەكى تارتپا،اراق ىشپە، قۇمار ويناما دەدىڭىز،ءوزىڭىز ولاردان اۋلاقسىز با؟ءسىز بالاڭىزعا سوقىر سەنىمگە سەنبە دەدىڭىز،ءوزىڭىز قۇراپاتتىققا قالاي قارايسىز؟ مىنە،ۇلگى دەگەندە ءبىز وسى سياقتىلاردى ويلاعانىمىز  ورىندى  ەدى. بۇل  جونىندە باۋىرجان مومىش ۇلى: «وتباسى ونەگەسى _ وتان ونەگەسى» دەسە، جۇسىپبەك ايماۋتوۆ:  «بالانى بۇزۋعا،تۇزەۋگە سەبەپ بولاتىن ءبىر شارت _ جاس كۇنىندە كورگەن ونەگە» دەيدى.

ۇيرەنۋ شارت-جاعدايى ۇيلەسىمدى بولۋ

20-عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا ەلىمىزدە ەسىك اشۋ،رەفورما جاساۋ العاش باستالىپ، جالپى ەل جابىلا ساۋداعا كىرىستى. ۇرىمجىدەن زات اكەلىپ،اۋىل ارالاپ ساتىپ جۇرگەن، ساۋداسى اجەپتاۋىر كۇسەت،سونىمەن وشارلى وتباسىنىڭ تۇرمىسى وڭالا باستاعان ءبىر جەڭگەمىز بار ەدى. اياق-استىنان ساۋداسىن توقتاتىپ،ۇيىندە ءۇش ۋاقىت بالالارىنىڭ تاماعىن دايىنداپ بەرۋمەن عانا بولدى. نە ءۇشىن بۇلاي ىستەگەنىن سۇراعانىمدا: «ونى كەيىن بىلەتىن بولاسىڭدار» دەگەننەن ارى بارمادى. ارادا نەشە ونداعان جىلدار ءوتتى،بالالارىنىڭ ءبارى جوعارى مەكتەپ تاۋىسىپ،قوعامدا ءبىر-ءبىر ىرىقتى ورىنعا يە بولدى. سول جەڭگەمىز كەيىنگى ءبىر كۇندەرى مەنىڭ باياعىداعى سۇراۋىما جاۋاپ بەردى: «جولداسىم قىزمەتتە،بالالارىم وقۋدا،ءبىر كۇنى ساۋدا جاساپ ۇيگە كەلسەم،وشاقتا وت ءوشىپ جاتىر ەكەن،بالالارىمنىڭ كۇيى دە توزىڭقى كورىندى،كەيبىرەۋىنىڭ ساباق ناتيجەسى بۇرىنعىسىنان تومەندەپ كەتىپتى،سودان اشتان ءولىپ، كوشتەن قالسام دا ولاردى وبال قىلمايىن دەگەن ويعا كەلدىم دە،تاماقتارىن ىستەپ بەرىپ،جاندارىندا كوز-قۇلاق بولۋعا بەكىندىم،مەنىڭ مۇنىمدى جولداسىم دا قۇپتادى. مەن ءار كۇنى بالالارىمنىڭ تاپسىرمالارىن قۋزاپ وتىردىم،ۇيرەنۋ مەن تۇرمىستا جولىقتىرعان قيىنشىلىقتارىن تۋرا شەشىپ،قام-قايعىسىز وقۋلارىنا ورايلى،تاماشا شارت-جاعداي جارتىپ بەرىپ وتىردىم».

ءدال وسىنىڭ كەرىسىنشە،اتا-انالارى ساۋدامەن كەتكەن ءبىر ءۇيدىڭ بالالارىنىڭ قالاي ەرجەتكەنىن كوزىم كوردى. ۇكىمەت قىزمەتىنەن ەرتە بوساپ،ماگازين اشىپ، ساۋدانىڭ قامىندا كەتكەن ەرلى-زايىپتى ەكەۋىنىڭ جاتسا-تۇرسا ويلايتىنى اقشا ەدى. ايەلى بازاردان تۇراقتاپ ساۋدا دۇكەنىن اشتى،كۇيەۋى قايدا ساۋدا جارمەنكەسى بولسا سوندا شاپقىلادى. جاز شىعا ەرلى-زايىپتى ەكەۋى دە وقۋداعى بالالارىن ۇيلەرىنە تاستاپ،شەكارا ساۋداسىمەن بولادى. اكە-شەشە جوق ءۇي وقۋعا زاۋقى جوق بالالار باس قوساتىن ورىنعا اينالدى،ايعاي-شۋعا باسىپ جاتقان بالا دەيسىڭ بە،ءتۇن ورتاسى بولا توبەلەسىپ جاتقان بالا دەيسىڭ بە،ەسىكتەن كىرىپ،تەرەزەدەن شىعىپ جاتقان بالا دەيسىڭ  بە،ايتەۋ ءوز   ەرىكتەرىمەن ەمىن-ەركىن وينايتىن يەن   وتباسى بەينە ءبىر جىن ويناققا ۇقسايتىن ەدى. ءاي دەيتىن اجە،قوي دەيتىن قوجا جوق،  ويىن-تاماشامەن توزعان سول وتباسىنىڭ  بالالارىنان ماندىپ وقىعان ەشكىمى بولمادى،بىرەۋى ويدا،بىرەۋى قىردا دەگەندەي،ءار تۇستا  جۇرسە داعى ءالى كۇنگە دەيىن اتا-اناعا ارقا سۇيەۋمەن كەلەدى.

وسىعان ۇقساس،مەكتەپتەردە دايىن وقۋشىلار جاتاعى تۇرىپ،بالالارىنا سىرتتان ءۇي مايلاپ بەرەتىن،بالالارىن تۋىس-تۋعاندارىنىڭ نەمەسە تانىس-بىلىستەرىنىڭ ۇيىنە جاتقىزاتىن جاعدايلار بالاعا وڭ ىقپالىن كورسەتىپ وتىرعان جوق. مايعا العان وڭاشا ۇيدە تۇرۋ بالالاردىڭ كەيبىر ۇنامسىز قىلىقتاردى ىستەۋىنە وراي تۋدىرىپ عانا قالماستان،ولاردىڭ باس اماندىعى ءۇشىن دە الاڭداۋشىلىقتاردى الا كەلەدى. تۋىس-تۋعان،تانىس-بىلىستەرىنىڭ ۇيىندە جاتقان بالا ءۇشىن ساباق قاراۋ ورتاسى جايلى بولماۋ،تۇرمىستا قىسىلىپ-قىمتىرىلۋ، زەيىنىن شاشىراتىپ الۋ،ۋاقىتتان تولىق پايدالانا الماۋ سياقتى قيىنشىلىقتار تۋدىرادى.

وتباسى بالانىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىندەگى ماڭىزدى ورىن. وتباسى ورتاسىنىڭ جاقسى- جامان بولۋى بالانىڭ  دامۋىنا  تىكە ىقپال جاسايدى. بالا تاربيەسىندە وتباسىنىڭ سۇيىسپەنشىلىككە تولى بولۋى،ءتارتىپتى بولۋى،مادەنيەتتى بولۋى تالاپ ەتىلەدى. باسقاسىن قويعاندا،بالانىڭ  جاقسى  وقۋى  ءۇشىن  تىنىش،ۇيلەسىمدى،الاڭسىز ۇيرەنۋ ورتاسى بولۋى كەرەك. اتا-انالار بالالارىنىڭ ۇيدە ساباق قاراۋىنا ءتيىمدى شارت-جاعداي جاراتىپ بەرۋلەرى،باسى -قاستارىندا بولىپ، ۇنەمى كومەكشى بولۋلارى،ۇدايى قۋزاۋ سالىپ وتىرۋلارى كەرەك. كوپتەگەن اتا-انالار بۇل تۇيىندەردى دۇرىس ءتۇسىنىپ،اتا-انالىق بورىشتارىن اتقارىپ كەلە  جاتقانىمەن،ءبىر  ءبولىمى بۇل جاعىنا كوپ كوڭىل ءبولىپ كەتپەيدى. ءوز جۇمىستارىن باستى ورىنعا قويادى،ءوز كۇيبەڭدەرىمەن وتە بەرەدى. ورىنسىز ويىن-كۇلكىلەر،ماعىناسىز باس قوسۋلار ولار ءۇشىن ۇرپاقتارىنان ماڭىزدى سياقتى. اتا - انالار بالالارىنىڭ ۇيرەنۋىنەن سىرت،ماتەريال كورۋ،كوڭىل اشۋ،دەنە شىنىقتىرۋ، ورىندى دەمالىس،فيزيولوگيالىق وزگەرىس  سياقتى قاجەتتەرىنە دە كوڭىل ءبولىپ،بۇل جاقتاردان دا ءتيىمدى شارت-جاعدايلار جاراتىپ بەرىپ وتىرۋعا مىندەتتى. تەك وزىمىزبەن عانا بولىپ،قىزمەت پەن كاسىپتىڭ سوڭىنان كەتىپ، بالانى باسسىز،باپسىز تاستاۋعا مۇلدە بولمايدى. 

سايكەسپەۋدەن قاشاندا ساتسىزدىك تۋىلادى

كەيبىر اتا-انالارىمىز كلاس جەتەكشىسنىڭ اتا-اناعا جولىعىپ،ولارعا بالاسىنىڭ قايسى جاقتارىنا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن،مەكتەپتىڭ ناقتى ءتارتىپ-ءتۇزىمى مەن وقۋشىلارعا قوياتىن تالاپتارىن ۇعىندىرا بارسا،ونى بالاسى ۇستىنەن شاعىم ايتۋ،اتا-انالاردان كىنارات ىزدەۋ دەپ قاتە تۇسىنەدى. «ەركە وسكەن ەدى»،«جالعىز بالامىز ەدى»،«اتا-اپاسىنىڭ قولىندا ءوسىپ ەدى»،«ءبىزدىڭ تاربيەمىزدى قابلدامايدى» دەيتىن جاۋاپكەرسىزدىك سوزدەرمەن وقىتۋشىنىڭ وزىنە كوڭىل بولە ءجۇرۋدى،تاربيە بەرۋدى تاپسىرادى. ەندى كەيبىر اتا-انالار تەك بالاسىنان  بەلگىلى  احۋال  بايقالعاندا،بالاسى ءبىر ىسكە جولىققاندا عانا مەكتەپكە كەلەدى. قاجەتى تۇسكەندە عانا مەكتەپتى تابۋدىڭ،جايشىلىقتا  مەكتەپكە ات ءىزىن  سالماۋدىڭ،اتا-انالار مەكتەبىنىڭ لەكسياسىن تىڭداماۋدىڭ،ءتىپتى اتا -انالار جيىنىنا دا  قاتىناسپاۋدىڭ كەسىرى اينالىپ كەلگەندە سول اتا-انانىڭ،سول بالانىڭ  وزىنە تيەتىنىن كوپتەگەن تاجىريبەلەر كورسەتىپ وتىر.

اتا-انا بالا تاربيەلەۋدى تەك مەكتەپتىڭ عانا جۇمىسى دەپ قاراماستان،وزدەرىنىڭ دە بۇلتارماس بورىشى ەكەندىگىن ۇعىنۋلارى،ۇرپاق تاربيەلەۋدە مەكتەپپەن سايكەسۋلەرى قاجەت. كەيبىر اتا-انالار ۇرپاق تاربيەلەۋدە مەكتەپ پەن اتا-انالاردىڭ سايكەسۋى كەرەكتىگىن، بالا جونىنەن  العاندا،وزدەرىنىڭ  وتباسى  وقىتۋشىسى ەكەنىن تۇسىنبەيدى. بالا وزدىگىنەن ءوسىپ-جەتىلەتىندەي،بالا تاربيەلەۋ مەكتەپتىڭ جۇمىسىنداي،ونىمەن وزدەرىنىڭ قاتىسى جوقتاي جۇرەدى. بالالارىنىڭ مەكتەپتەگى جالپى احۋالىن يەلەۋدى باسى ارتىق  جۇمىس ەسەپتەيدى. اتا-انالار بالالارىن مەكتەپكە بەرگەننەن باستاپ ادەتتەگى كەزدەردە نەمەسە مەكتەپ ۇيىمداستىرعان كەزدەردە مەكتەپكە ۇزبەي بارىپ،بالالارىنىڭ ۇيرەنۋ احۋالىنان،يدەيالىق،ءمورالدىق جاعدايىنان تولىق حابارلار بولىپ، دۇرىس جاقتارىن   ماداقتاۋ ارقىلى شابىتتاندىرۋى،بۇرىس جاقتارىنا قاراتا اشۋ شاقىرىپ،سازايىن بەرمەي، ونىڭ دۇرىس بولماۋداعى سەبەبىن بايىپتىلىقپەن ءتۇسىندىرىپ،جاقسى جاققا باستاعاندارى ءجون.

اتا-انالار ۇرپاق تاربيەلەۋدە ۇنامدى پوزيتسيادا بولا وتىرىپ،ءوز پەرزەنتتەرىن دۇرىس تاربيەلەۋمەن بىرگە،وقىتۋشىلاردى قۇرمەتتەۋى، دۇرىس  ءتۇسىنۋى  كەرەك. وقىتۋشىلىق  ەڭبەكتىڭ  ۇلاعاتتى  ەڭبەك   ەكەنىن، ۇلتتىڭ مادەنيەتى مەن قوعامنىڭ دامۋىندا، جاڭالانۋىندا وقىتۋشلاردىڭ ۇلەسى ۇشان-تەڭىز ەكەنىن جەتتىك ءتۇسىنىپ،ونى بالالارىنا دارىپتەپ وتىرۋلارى ءتيىس. كەيبىر وقۋشىلار وقىتۋشىنىڭ بەتىنەن الادى،تاربيەسىن قابىلدامايدى.

مەنشە،بۇل اتا-انالاردىڭ بالالارىنا وقىتۋشىنى قۇرمەتتەۋ جونىندە تاربيە جۇرگىزۋىنىڭ جەتەرسىزدىگىنەن تۋعان. ايتالىق،اتا-انالار بالالارى الدىندا وقىتۋشىلار ۇستىنەن كەلسە-كەلمەسىن ءسوز قوزعايدى،وقىتۋشىلاردىڭ ءىسىن تەرىسكە شىعارىپ،وزدەرىنىكىن ءجون سانايدى،بالالارىنا جان باسادى،وسلايشا وقىتۋشى مەن وقۋشى اراسىنداعى قالىپتى قاتىناسقا نۇقسان جەتكىزەدى. مۇنداي بولعاندا وقۋشى اتا-اناسىنا ارقالانادى دا وقىتۋشىنىڭ سوزىنە قۇرمەت ەتپەيدى،قۇلاق اسپايدى. ناتيجەدە ءبىرى-بىرىنە سايكەسپەگەن،ءوزارا ۇشتاسپاعان تاربيەنىڭ ەشقانداي دا قۇنى بولمايدى.

«جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ازامات جاسىنا تولماعانداردى قورعاۋ زاڭى»،«وقۋشىلاردىڭ زاقىمدالۋ شىرعالاڭىن ءبىر جاقتى ەتۋ شاراسى» سياقتى ءبىر قىدىرۋ زاڭ-ەرەجەلەر شىقتى. «ورتا،باستاۋىش مەكتەپ وقىتۋشىلارىنىڭ كاسىپتىك ءمورال ولشەمىندە» وقۋشىلارعا ءتان جازاسىن نەمەسە ءتۇسى وزگەرگەن ءتان جازاسىن بەرمەۋ ايقىن بەلگىلەندى. بۇلار وقۋشىلاردىڭ باس اماندىعىن قورعاۋ،ابىرويىن ساقتاۋ،ولاردى ايالاۋ ءۇشىن ەكەنى بەلگىلى. ءبىراق بۇل وقۋشىعا  تالاپ  قويماۋ دەگەن ۇعىمدى بەرمەيدى. ءبىر ءبولىم اتا -انالار وقىتۋشىنىڭ ۇيرەنۋ جاقتا،ءتارتىپ-ءتۇزىم جاقتا وقۋشىعا قويعان قاتاڭ تالابىن،سىن-تاربيەسىن،ۇسىنىس -پىكىرىن  وقۋشىنىڭ ۇقىعىنا قول  سۇققاندىق دەپ وقىتۋشىدان جاۋاپكەرلىك ىزدەۋگە دايىن تۇرادى. مەكتەپتىڭ ءتارتىپ-تۇزىمگە قايشىلىق جاساعان وقۋشىلارعا قولدانعان شاراسىنىڭ وزىنە قارسى پوزيتسيا ۇستايدى،ونى وقۋشىىعا  يدەيالىق اۋىرتپالىق ارقالاتقاندىق دەپ قارايدى. وسىنداي اتا-انالاردىڭ بالالارى ءوزىمشىل بولىپ ءوستى،كەۋدەسوق بولىپ كەتتى اتا-اناسىنا اۋىرتپالىق ارقالاتتى.

«ۇستازدىڭ ۇرعان جەرى وتقا كۇيمەيدى» دەيدى ەكەن بۇرىنعىلار. وقىتۋشىنىڭ قويعان  تالابى،كلاس جەتەكشىسىنىڭ قۋزاۋى،مەكتەپتىڭ قولدانعان شاراسى دەگەندەردىڭ ءبارى دە وقۋشىنىڭ جاقسى بولۋى ءۇشىن  بولىپ تابىلادى. بالالاردا نە اناداي،نە مىناداي كەمشىلىكتەردىڭ كەزىگىپ تۇرۋى تابيعي قۇبىلىس. وقىتۋشى بالالاردىڭ بويىنان ناشار قىلىقتار بايقالعان كەزدە دەرەۋ ونىڭ الدىن الادى،ونى تۇزەتەدى،وقۋشىنى وڭ جولعا تۇسىرەدى. بۇل بالالاردىڭ  قاتەلەسىپ قالماسى ءۇشىن، جامان مىنەز-قۇلىق قالىپتاستىرىپ قويماسى ءۇشىن قاجەتتى دەگەن ءسوز. ەندەشە،اتا -انالاردىڭ مەكتەپپەن سايكەسپەۋىنىڭ ەشقانداي نەگىزى جوق.

جاقسى ادەتكە جاتتىقتىرۋ كەرەك

كەزىندە جاقىن ءبىر اعايىنىمنىڭ ۇيىندە قوناقتا بولعان ەدىم. داستارقان  اڭگىمەسى بىرەۋدىڭ مىنگەن ماشيناسى،بىرەۋدىڭ العان قابات ءۇيى،بىرەۋدىڭ تاپقان تابىسى،بىرەۋدىڭ ۇستاعان قولفونى سياقتى زاتتىق بايلىقتاردىڭ توڭىرەگىنەن شىقپاي قويدى. اعايىن جىگىتىم نەداۋىر اۋقاتتى بولاتىن،اڭگىمە قىزا ءتۇسىپ،ءبىر كەزەڭگە جەتكەندە بالاسىنىڭ كوزىنشە ول: «بالامنىڭ وقۋىنا،ورنالاسۋىنا جەتەرلىك اقشا جينادىم،انەۋ كۇنى وعان ارناپ قويعان اقشا  چەگىن دە وزىنە  كورسەتتىم، الاڭداما دەدىم» دەدى. اعايىنىم ارتىنان بالاسى جاقسى وقىسا ءۇي دە،ماشينا دا الىپ بەرەتىنىن ايتىپ ماقتاندى. مەن ءىشىمدى تارتتىم دا قويدىم. كەيىن اقشادان باسپالداق سالىپ قويعان سول اعايىنىمنىڭ بالاسى جوعارى مەكتەپكە وتە المادى،جوندەپ ءبىر كاسىپ كوزىن اشا العان دا جوق. ول بالانىڭ تۇبىنە جەتكەن نارسە نە؟ەڭ اۋەلى،اكەنىڭ  اقشا ءبارىن شەشەدى يدەياسى،رۋحاني دۇنيەسىنىڭ جۇتاڭدىعى،بالاسىنىڭ جاماندىعىن اقشامەن جابۋداي جامان ادەتى. ونان سوڭ بالانىڭ جاس كەزىنەن باستاپ كوپىرتىپ اقشا ۇستاۋ، مالىنىپ كيىنۋ،ۇناتقانىن الىپ جەۋ،ويىن -تاماشادان قالماۋ سياقتى جامان ادەتتەرگە جاتتىققانى. قىسقاسى،بارلىعى دايىن بولعان سوڭ، بالا بەيعام كۇيگە تۇسكەن،وقۋعا دەگەن زاۋقىن جويعان،جامان ادەتتەردى قالىپتاستىرعان.

«اتا-انا تاربيەسىنىڭ دانالىعى بولماعان جەردە انا مەن اكەنىڭ  بالالارعا  دەگەن   سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ ءوزى ولاردى جارىمجان ەتەدى» دەيدى ۆ.ا. سۋحوملينسكي. جوعارىداعى مىسالدا اتا-انا بالانى جاقسى كورۋدىڭ،ەركەلەتۋدىڭ دۇرىس ولشەمىن يگەرمەگەن. ولاردىڭ زاتتىق نەمەسە  اقشالاي قاجەتىن  قاناعاتتاندىرۋدى سۇيىسپەنشىلىك،كۇيىنۋ دەپ تۇسىنگەن،جاقسى ادەتكە جاتتىقتىرماعان.

ۇلتىمىزدا « سۇتپەن بىتكەن  سۇيەكپەن كەتەدى»،«اۋرۋ قالسا دا ادەت قالمايدى» دەگەن تاماشا ماقالدار بار. ادام بولادى ەكەن،وندا ۇيرەنشىكتى عۇرىپ -ادەت بولادى.  بالانىڭ كىشكەنتاي  كەزىندە  قالىپتاستىرعان ادەتى ونىڭ ءومىر بويى ولشەم-قاعيداسى،قيمىل قىبلاناماسى ەسەپتەلەدى،جاقسى ادەت جاتتىعۋ ارقىلى قالىپتاسادى،ادەت الدى ادەپتەن باستالادى. اتا-انالار ۇرپاقتارىن اۋەلى،ادەپتى بولۋعا ادەتتەندىرۋى كەرەك. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا،ادەپتىلىك دەگەنىمىز ادامداردىڭ الەۋمەتتىك ورتاداعى ءتۇرلى زاڭ -ەرەجەگە،  ءتارتىپ-تۇزىمگە،ءمورال-ولشەمدەرگە جانە ۇلتتىق عۇرىپ-ادەتتەرگە بويسۇنۋى بولىپ،ول ادامداردىڭ سوزدە سىپايى،ءىس-ارەكەتتە يبالى،تۇرمىستا ۇقىپتى بولۋىنان بەينەلەنەدى. بالانىڭ ادەپتى بولۋعا  ادەتتەنۋى  جاقسى ءوسىپ،جاقسى وقىپ،ءومىرىن ءماندى وتكىزۋدىڭ العى شارتى ەسەپتەلمەك. بالا ادەپتى بولعاندا عانا جۇيەلى ءبىلىم قابىلداي الادى.

تاجىريبەلەر بالالاردىڭ يدەيا-ءمورال جاقتان جاقسى-جامان بولۋى ولاردىڭ جايشىلىقتا   ادەپتى-ادەپسز بولۋىمەن،مەكتەپ ءتارتىپ-تۇزىمىنە بويسۇنباي،ءتارتىپ جازاسىن الۋىنان، زاڭعا قايشىلىق جاساپ،قىلمىس وتكىزۋگە دەيىنگى بارلىق جاعىمسىز جايتتەرىنىڭ ءبىر جاعى ولاردىڭ ادەپسىزدىگىمەن  تىعىز قاتىسىپ  جاتاتىندىعىن  كورسەتەدى. وسى ارادا «ادەپتى بالا _  ارلى بالا، ادەپسىز بالا _  سورلى بالا» دەگەن ماقال ەسكە تۇسەدى. اتا-انالار بۇل تۇيىندەردى جەتە تانىپ،بالالاردا ۇدايى ۇشىرايتىن،ادەتىنە اينالىپ،يدەياسىنا ءسىڭىستى بولىپ قالاتىن بوقتىق-بادىك سوزدەر سويلەۋ،الەۋمەتتىك ورتانىڭ قاعيدالارىن قاعىس قالدىرۋ،ورتا تىنىشتىعىن بۇزۋ،تەمەكى تارتۋ،

توبەلەسۋ،ۇرىپ-شاعۋ،قىسقاسى،تۇرمىستا ورەسكەل ارەكەت،وعاش مىنەز كورسەتۋ سياقتى ادەپسىزدىك ارەكەتتەردى شەكتەگەنى. وتباسىنداعى قارتا ۇتىسىپ ويناۋ،بۇلاپ-تالاۋ مەن قىرىپ-جويۋ تاقىرىپ ەتىلگەن ەلەكتروندى قويىلىمداردى كورۋ،تاڭداعان تاماعىن تاۋىپ بەرۋ،ءۇي شارۋاسىن ىستەتپەۋ،وقۋعا اۆتوكولىكپەن اپارىپ-اكەلۋ،كىرە ماشينالارىنا وتىرا سالۋعا مۇمكىندىك تۋدىرۋ،الامىن دەگەننىڭ ءبارىن الىپ بەرۋ،قويعان  تالابىنىڭ  بارىنە كونۋ  سياقتى دۇرىس بولماعان تۇرمىس ادەتتەرىنەن ساقتانعانى،سونداي-اق بالالارىنىڭ ءسوز-ارەكەتىن ۇدايى باقىلاپ وتىرۋعا باسا ءمان بەرگەنى ءجون.

ادام بالاسى دەنە مۇشە جانە جان دۇنيە سىندى ەكى بولىمنەن  تۇرادى. جايشىلىقتا  باعىپ-قاعۋ دەگەنىمىز دەنە مۇشەنىڭ ساۋلىعىنا،تاربيە دەگەنىمىز جان دۇنيەنىڭ جاڭارۋىنا قاراتىلعانىمەن،جالپى تاربيە اتاۋلى دەنە تاربيەنى دە،جان تاربيەسىن دە ءوز ىشىنە الادى. ماعجان جۇمابايەۆ: «بالانىڭ دەنە تاربيەسى مەن جان تاربيەسىن قاتار الىپ بارۋ كەرەك، قاتار الىپ بارۋ عانا ەمەس،بالا وسكەن سايىن تاربيەشى كۇشىنىڭ كوبى بالانىڭ جان تاربيەسىنە جۇمساي بەرۋگە مىندەتتى. تەگىندە بەرىك ۇعىنۋ كەرەك،ادامنىڭ قىمبات نارسەسى دە،جۇمباق نارسەسى دە سول جان. قيىن تاربيە تىلەيتىن دە سول جان» دەگەن ەدى. دەمەك، بالا تاربيەسى جاي قاراۋعا كەلمەيتىن جاپالى جۇمىس.

ونى تار ماعىنادان بالانى ءومىر سۇرە بىلۋگە ۇيرەتۋ دەپ،كەڭ ماعىنادان قوعامعا تولىمدى ازامات جەتىلدىرۋ دەپ تۇسىنۋگە بولادى. اتا-انا بالانى قارشادايىنان ماعىنالى سوزدەردى  سويلەۋگە،پايدالى  ىستەردى ىستەۋگە،ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋعا باۋلىپ وتىرۋلارى كەرەك. ءوز باسىم بالانى ءارى سەنىمدىلىك پەن سەلبەسۋشىلىككە باۋلۋ،ءارى ءتارتىپ پەن تاباندىلىققا باۋلۋ سىندى ەكى جاقتى تاربيەنى تەڭ ۇستاۋعا،بالامەن سيلاسىپ-سىرلاسىپ وتۋگە، بالانىڭ دەربەس ءارى ىسكەر بولىپ وسۋىنە ءمان بەرگەن جانمىن. بالالارىما قايسى  ءبىر اتا-انالار سياقتى سويتسەڭ بولادى،بۇيتسەڭ بولادى دەپ قۇرعاق ۋاعىز ايتا بەرمەيمىن، بالالارىمنان تالاپ ەتكەندى الدىمەن ءوزىم ورىنداۋعا تىرىسامىن.




رەداكتورى: ارداق  كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.
مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn