ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2020-جىلى 4-ايدىڭ 8-كۇنى 67-سان
قىس ىزعارى قايتىپ، شىعىستان كوكتەم سامالى ەستى
كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدى جاپپاي تەكسەرۋ قىزمەتىن جوعارى ساپامەن ويداعىداي ىستەپ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە دەر كەزىندە قول جەتكىزۋگە ساندى مالىمەتتىك نەگىز ازىرلەۋ كەرەك
شاعانتوعاي اۋدانى كوكتەمگى تۇقىم ءسىڭىرۋ جۇمىسىن ءدال ۋاعىندا باستادى
ساۋان اۋدانى جۇگەرى تۇقىمىن ءسىڭىرۋ جۇمىسىن باستادى
ۋان جينگاڭ: بورىشى ءۇشىن ءومىرىن ارناعان ادال قورعاۋشى
گۇڭچۇي سىلي: باقىتتى مەكەندى تاپجىلماي كۇزەتكەن قارلى تاۋ قىرانى
لي حۇڭجۋان: قانعا بويالىپ جىعىلسا دا توناۋشىنى قويا بەرمەدى
«ءبىر ءۇيلى جاندار ءوزارا كوڭىل ءبولىپ تۇرۋى كەرەك»
قىزىعا كىتاپ وقىپ،اقاۋسىز ەرجەتەيىك
«جەتىلىم بوگەلىسى كۇنى» ۇگىتىن ورىستەتتى
قالا تۇرعىندارى قاجەتىنە قاراي تارتىپپەن جانارماي قۇيدىردى
2020-جىلى 4-ايدىڭ 5-كۇنى 66-سان
2020-جىلى 4-ايدىڭ 4-كۇنى 65-سان
بۇكىل ەلدىڭ جەر - جەرىندەگى ءار ۇلت حالقى جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنە قارسى اتتانۋ كۇرەسىندە قازا بولعان قۇرباندار مەن قايتىس بولعان باۋىرلاستارعا قايعىلى ازا ءبىلدىردى
قازا بولعانداردى ساعىنىشپەن ەسكە الىپ، قايسارلىقپەن العا ىلگەرىلەيىك
تۇتاس رايونىمىزداعى ءار ۇلت كادرلارى مەن بۇقاراسى جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنە قارسى اتتانۋ كۇرەسىندە قازا بولعان قۇرباندار مەن قايتىس بولعان باۋىرلاستارعا قايعىلى ازا ءبىلدىردى
ءسوزسىز جەڭىسكە جەتۋ سەنىمىن بەكەمدەپ، حاۋىپ - قاتەردى ورايعا اينالدىرۋعا شەبەر، قامال الىپ قيىندىقتاردى جەڭۋگە باتىل بولىپ، تۇتاس جىلداعى ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ نىسانالارىن، مىندەتتەرىن جاپپاي ورىنداۋعا شىنايى كەپىلدىك ەتۋ كەرەك
جىڭ جۇڭحۋا: حالىق ءۇشىن باسىن ءباي تىككەن قاتەردەن قۇتقارۋشى قاھارمان
لي جۋەرۇڭ: حاۋىپتى ساتتە گراناتتىڭ پىلتەسىن تارتقان سودىرعا تاپ بەردى
سۇڭ بينشي: قىزىل قانىمەن ەسكەرتكىش ورناتتى
ءورت ءوشىرۋ،ورتتەن ساقتانۋ اۆتوموبيلى جولىنا بەلگى سىزدى
دۋ جۋان 13 ساۋداگەردىڭ 260 مىڭ يۋان ماياقىسىن كەشىرىم ەتتى
«قاتىسسىز ىسكە» ارالاسۋعا جانى قۇمار ساقا پارتيا مۇشەسى گۋ شىچىڭ
تۋىستاسۋدان تۋىنداعان تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىك
 ىندەتتەن ساقتانۋ-تىزگىندەۋ جانە ەكونوميكالىق،قوعامدىق دامۋ قىزمەتىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ ىلگەرىلەتىپ، بيىلعى ەكونوميكالىق،قوعامدىق دامۋ نىسانالارىن،مىندەتتەرىن قايراتتانا جۇزەگە اسىرۋ كەرەك
حاۋىپسىزدىكتىڭ تومەنگى شەگىن ويداعىداي ساقتاپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ ءومىرى مەن مال - مۇلكىنىڭ حاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەيىك سوتسياليستىك مەكتەپ باسقارۋ بەتالىسىنا تاباندى بولىپ، وقۋ - اعارتۋدىڭ وسىزاماندانۋىن جەدەل ىلگەرىلەتەيىك
پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىن،اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ ورنالاستىرۋلارىن بۇلجىتپاي دايەكتىلەندىرىپ، دەڭگەيدى جوعارىلاتىپ،جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋدى كۇشەيتىپ،ءتۇرلى قىزمەتتىڭ ناقتى،ەگجەي-تەگجەيلى تياناقتانۋىن ىلگەرىلەتۋ كەرەك
اكىمشىلىك مەكەمەسى 2020-جىلعى 9-رەتكى پارتيا باسشىلىق گرۋپپاسى ءماجىلىسىن اشتى
اكىمشىلىك مەكەمەسى «تومەنگە بەرۋ،باسقارۋ،قىزمەت وتەۋ» رەفورماسىن ۇزدىكسىز تەرەڭدەتۋدى ىلگەرىلەتۋ ارناۋلى تاقىرىپتىق ءماجىلىسىن اشتى

ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى ـــ ناۋرىز

جولدانعان ۋاقىتى : 2017/3/2 17:07:48

باياحىمەت جۇماباي ۇلى
 
   ناۋرىز ءسوزى تۋرالى ماتەريالدارعا قاراعاندا،ناۋرىز پارسى ءسوزى (نو _ جاڭا،روز _ كۇن) بولىپ،ماعىناسى «جاڭا كۇن» دەلىنسە، دەرەكتەردە ناۋرىز مەيرامى جاڭا جىل مەيرامى ەكەندىگى انىقتالىپ،وسى مەيرامدى وسى  ايدى   ارمياندار  «ناۆاساردى»،حورەزىمدەر «ناۋساردجيە»،شوۋۆشتار «نوراس _ ويانە» دەپ اتاعان. ال، حالقىمىزدىڭ ناۋرىز جايىنداعى كوزقاراسىنا توقتالساق، تاريحتا تار جول، تايعاق كەشۋلەردى باستان وتكىزىپ كەلسە دە وسى ناۋرىز مەرەكەسىن ەش جادىنان شىعارىپ، تۇرمىسىنان قاعىس قالدىرمادى. بۇعان فاكت _ تاريحتان   بۇگىنگە  جەتىپ وتىرعان فولكلورلىق دەرەكتەردە «قوبىلاندى باتىر»،  «قىزجىبەك جىرى»،«جەتى قاعان» كىتابى جانە «ورحون-ەنيسەي ەسكەرتكىشىندەگى جازبالار» سياقتى ەجەلگى دەرەكتەردە ناۋرىز ءسوزى قوزعالىپ وتىرعانىن بايقاساق،بۇنداي فولكلورىمىز تۋىنداۋدان بۇرىن دا ناۋرىزدىڭ  بارلىعىنان كۇماندانبايمىز.

   ەندەشە،تاريحتان بۇگىنگە جالعاسقان  ناۋرىز تۋرالى حالقىمىزدىڭ كوزقاراسىنا حالىقتىق اڭىزدار ارقىلى جاۋاپ بەرىپ كورەلىك:

   1 ) حالقىمىزدا ناۋرىز ەرتەدە ءبىر حاننىڭ ءوز حالقىنا قىتىمىر، توڭىرەگىنە شايپاۋ بايبىشەسى بار ەكەن. حان ورداسىنداعى جارلىق شاشۋ، ساۋعا قابىلداۋعا ءتيىستى بولسا،بيلىك سول ناۋرىز بايبىشەدە ەكەن. ول اينالاسىنا ىزعارىن شاشىپ،قان قاقساتقاندىقتان، ناۋرىز بايبىشەدەن ەل مەزى بولىپتى. كۇندەردىڭ بىرىندە ناۋرىز بايبىشە قايتىس بولىپ،سوندا حان،قاراشاعا دەيىن  ناۋرىزدىڭ  ولگەنىنە قۋانىش ءبىلدىرىپ توي جاساپتى. وردا قامباسىنىڭ ەسىگىن اشىپ،قازىنانى حالىققا ۇلەستىرىپتى. سوندا حالىق جەتى ءتۇرلى ءدام قوسىپ،كوجە جاساپ تويلاپ،سودان باستاپ ءار جىلى ناۋرىز بايبىشەنىڭ دۇنيەدەن وتكەن كۇنىن تويلاپ تۇراتىن بولعان دەسەدى.

   2) ەرتەدە ءبىر سۇڭعىلا قاريا بولىپتى،ول ءوز ورتاسىنداعى شارۋالاردىڭ الدى-الدىنا كۇيەك الىپ مال تولدەتەتىن ءجايتىن اڭعارىپ، قىستاۋدىڭ جانىنداعى ماما اعاشتىڭ كولەڭكەسىنىڭ تۇسۋىنە قاراي كۇن،اي،ماۋسىم جايىن زەرتتەي كەلىپ،كۇيەك الۋ مەن تولدەۋدىڭ ۋاقىتىن تاۋىپ، جالپى شارۋالارعا ءبىر مەزەتتە كۇيەك الىپ،ءبىر مەزەتتە مال تولدەتەتىن تاماشا جاعداي جاراتىپ بەرگەن، اسىرەسە  تۇلىكتەردىڭ ءبىر كەزدە تولدەگەن مامىرجاي مەزگىلىنە ءدان رازى بولعان شارۋالار ناۋرىز قارتتى ەسكە الىپ توي تويلايتىن بولعان. بۇل كۇنى ەر-ايەل، ۇلكەن-كىشى قۇشاق جايىپ امانداسىپ،ءبىر-بىرىنە ىزگى نيەت ءبىلدىرىسىپ،ءبىر-بىرىنە باقىت، داۋلەت تىلەسەدى. 

«امانبىسىز،ارمىسىز،
جىلدان ەسەن بارمىسىز.
ۇلىسىڭ وڭ بولسىن،
اق مول بولسىن.
ۇلىس بەرەكە بەرسىن،

   پالە-قازا جەرگە ەنسىن» دەسەدى. مىنە وسى كۇنى كوجە ىستەپ، كوجەگە قاھارلى قىستان قالعان كارى جىلىكتى،ناۋرىزعا ارنايى ساقتاپ كەلگەن مالدىڭ شەكەسى، باسىن سالىپ، قىستىڭ وتكەنىن، كوكتەمنىڭ كەلىپ اققا اۋىز تيگەندەرىن قۇتتىقتايدى.

   3) ەجەلدە ناۋرىز اتتى ءبىر باتىر بولعان، ول قانشاما جورتۋىلداردا جەڭىستىك تاۋىپ ەلىن قورعاپ كەلگەن، ءبىر جولى مىقتى ءارى جويقىن جاۋىن جەڭىپ، مول ولجاعا يە بولادى  (كەيدە ناۋرىز وسى جولى ولەدى)، وسى  جەڭىستى تويلاعان حالىق ءار ۋاقىت ناۋرىز باتىردىڭ جەڭىسىن تويلاپ وتىراتىن بولىپتى.

   4) بۇل اڭىزدا جۇلدىزدارمەن قاتىستى  ەرتەدە وت (امال) اتتى ءبىر باي  بولىپتى. ونىڭ بايبىشەسىنىڭ اتى ناۋرىز ەكەن. ءاز اتتى  كەلىنى،ءۇت اتتى ۇلى،زاۋزا اتتى قىزى، اقپان اتتى قويشىسى بولىپتى.

   اقپان قاڭتاردىڭ ون  جاڭاسىندا  قويىن وتارعا ايداپ،وسى جولى قالىڭ قار جاۋىپ،اق مىلتىق بوران التى كۇن سوعىپ،ءۇسىپ ولەدى.

   قاڭتاردىڭ جيىرما جاڭاسىندا قوي مەن قويشىنى ىزدەپ ءۇت اتتانادى. ءبىراق،ول دا تۇتقيىل سوققان بوراندا قالىپ ءۇسىپ ولەدى.

   ءبىردىڭ ايىنىڭ ون جاڭاسىندا الدىڭعى جوعالعان مال مەن جانداردى ىزدەپ ءاز كەلىن دە شىعىپ،ون بەس كۇن بويى بەتى قايتپاعان ايازعا قالىپ ول دا ولەدى.

   ءبىردىڭ ايىنىڭ جيىرما جاڭاسىندا ناۋرىز بايبىشە مال-جاندى ىزدەپ جولعا شىققالى جاتقاندا، كۇن رايى بۇزىلىپ قار جاۋادى، بەس كۇن بويى جاۋعان قار قۇرىق بويى تۇسكەندىكتەن، جولعا شىعا الماعان ناۋرىز بايبىشە قاپ تۇبىندە قالعان ءار ءتۇرلى داندەردەن تىلەۋ كوجە جاسايدى.

   كوكەك ايىنىڭ ون جاڭاسىندا ناۋرىز قايتا جولعا شىعادى. بۇل كەزدە جەر باۋىرى جىپسىگەن، كۇن كوزى اشىلعان كەز بولعانىمەن، ەكىنتى ەڭكەيە اۋا رايى بۇزىلىپ، بوران سوعىپ،وسى بوراندا ناۋرىز قارت تا قازا بولادى.

   كورشى اۋىلدان شوق اكەلىپ وت جاقپاق بولعان زاۋزا بيكەش سارى اتانعا ءمىنىپ جولعا شىعادى. ءبىراق بورانعا قالعان زاۋزا دا،سارى اتان دا ءىز-توزسىز جوعالىپ «سارى اتان- زاۋزا» (امالى) وسىدان قالعان دەيدى.

   5) بۇل اڭىزدا 21-ناۋرىز ءتۇنى دالا مەن قورا-قوپسى،وتباسىلارىن «ناۋرىز قارت قىدىرىپ شىعادى» (كەيدە باق پەن بايلىقتىڭ يەسى قىدىر قارت تاڭەرتەڭگى كۇن نۇرىمەن بىرگە ءار ۇيگە قىدىرادى) دەگەن حالقىمىز بۇل كۇندى «قىدىر نەمەسە ناۋرىز كۇنى» دەيدى ەكەن. ايتسەدە،ناۋرىز قارت ەڭ تازا،بەرەكەلى،ادەپ-احلاقتى وتباسىلارىنا، جەكەلەرگە،قوتاندارعا بايلىق تاستايتىن بولعاندىقتان، ناۋرىز كۇنى كارى-جاس دەمەي جاڭا كيىمدەرىن كيىپ،ءۇي، قورا-قوپسىلارىن تازالاپ، ناۋرىز قارتتى ءان ايتىپ،كۇي شەرتىپ،جايدارى، اق ەدىل مىنەزبەن قارسى الاتىن بولعان. مىنە، بۇل بەس اڭىزدا ناۋرىز جايىنداعى حالقىمىز اراسىنداعى عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلگەن اڭىزدىق دەرەكتەر.

   ەندى حالقىمىزدىڭ كەشەدەن بۇگىنگە دەيىن تۇرمىسىنا ءسىڭىپ كەلە جاتقان ناۋرىزعا قاتىستى بىتىمدەرگە توقتالايىق.

   ناۋرىز كۇنى، ياعني كوكتەمنىڭ ەنىپ، جىل باسىنىڭ باستالعان، جاڭا جىل ەسەبىندە بولىپ،بۇل كۇنى كۇن مەن ءتۇن تەڭەلىپ، قىستىڭ قىتىمىر كۇنىنەن مال باسى امان شىعىپ، مال تولدەپ،اققا اۋىز تيگەن كۇن بولعاندىقتان، بۇل كۇنى ادامدار جاڭا كيىمدەرىن كيىپ،ءاربىر وتباسى قىسقى سوعىمنان ناۋرىزعا ىركىپ قالعان كارى جىلىكتەرىن (مۇندا قازاقتار كارى جىلىكتى مالدىڭ دەنەسىندەگى ون ەكى جىلىكتىڭ ىشىندەگى عۇمىردى بەلگىلەيتىن  تىرەكتى جىلىك ەسەپتەسە، ال،كادەدە كارى جىلىك ءتور تاباقتارعا تارتىلىپ، قوناعىنا ۇزاق عۇمىر، دەنساۋلىق تىلەيتىن سي بولسا،جوسىندا كارى جىلىكتى  قىز  بالاعا ۇسىنبايدى. ويتكەنى كارى جىلىك كارىلىكتى،عۇمىردى مەڭزەگەندىكتەن،«قىز كارتەيىپ وتىرىپ  قالادى» دەسە، ىرىمدا كارى جىلىكتىڭ بىزدىگىن الماي قوتاننىڭ توبەسىنە،ءۇيدىڭ ماڭدايشاسىنا قىستىرىپ قويىپ، مال باسىنىڭ اماندىعىنا،بايلىقتىڭ شايقالماۋىنا كۇزەتشى  بولادى دەيدى) قازانعا سالىپ،قوسىمشا شەكە،باس جانە قوسپا ەتتەرمەن بىرگە سۋ،تۇز، ءبيداي،قاتىق،جەمىس،بۇرشاق نەمەسە تارى سياقتى جەتى ءتۇرلى تاعاممەن ءاربىر وتباسى «كوپ كوجە» جاساپ (بۇل مولشىلىقتىڭ بەينەسى)، جاڭا جىلدى قۇتتىقتاپ قارسى الىپ،«ناۋرىز مەرەكەسىن» وتكىزەدى.

   «ناۋرىز مەرەكەسىندە» قىسقى ۇيقىدان جان -جانۋار، جاندىكتەر ويانىپ،ادامدار مەن مال باسى قىس قىسپاعىنان امان شىعىپ، جەر كوگەرىپ،مال تولدەپ،الداعى مولشىلىققا جەتكەن قۋانىشى  رەتىندە   بەلگىلى  ءبىر  ۇيگە «ۇيقى اشار» دەگەن ويىن وتكىزەدى. بۇل   ويىنعا قاتىناسۋشىلار ءوزارا كەزىككەندە جانە داستارقانعا باتا بەرۋشىلەر: 

«اق كوپ بولسىن،
جەر ءشوپ بولسىن.
ءشوپ باسى ايىر بولسىن،
مالىڭ ەگىز ءتۇسسىن،
اسپانىڭ اشىق،

   پالەكەتىڭ قاشىق بولسىن!» دەگەن اق تىلەكتەرمەن ءتوس سوعىستىرىپ، الاقان قاعىسىپ، شات مەرەيمەن كەزدەسىپ،تىلەكتەر ايتىسادى. وسى دۋماندا ويىن ءوز قاعيداسىمەن ءجۇرىپ، ناۋرىزدىڭ اكەلگەن قۋانىشى، مولشىلىعى جايىندا، ناۋرىزدا بايلىققا كەنەلىپ، الداعى كۇندەرى    جاقسى  وتەتىندىكتەرى  جايىندا «ناۋرىز ايتىسىن» باستاسا، ناۋرىزدىڭ تاريحىن، حالىققا جەتكىزگەن ەرەكشەلىگى مەن قاسيەتىن «ناۋرىز جىرى» ارقىلى تولعاسا،ناۋرىزدىڭ قالاي پايدا بولعانىن، ايدىڭ اتتاپ،كۇندەر توعاپ،جىلدار جىلجۋداعى جۇلدىزدىق وزگەرىستەر جايلى «ناۋرىز جۇمباعى» ايتىلىپ، بۇل  دۋماندا  «ناۋرىز ءانى»،«جىپتىر ولەڭ»،ت. ب ويىن تۇرلەرى ءوتىپ، بۇلاردى «ناۋرىزناما» دەپ اتاعان.

   وسى كۇنگى ناۋرىز دۋمانىنا كەلە الماعان قاريالار شاۋگىمدەرىنە سۇرىلەرىن سالىپ،  ءبىرىن-ءبىرى شاقىرىپ،وتكەن-كەتكەندەرىنەن سىر شەرتىسىپ، «بەل كوتەرەر» دەگەن ىرىم وتكىزەدى. قىز-جىگىتتەر قىس بويى ءوز كوڭىلىندە  جۇرگەندەرىنە  ارناپ ازىرلەگەن «ناۋرىز ۇلگىسىن» تۇسىرگەن (حالقىمىز ەجەلدەن كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلىپ، ناۋرىز  مەرەكەسى كەلىپ، كوكتەمنىڭ كۇن شۋاعى بارلىق قۋانىشتى جەتكىزگەن ەرەكشەلىگىنە قاراپ،جاڭا جىل سيمۆولى رەتىندە ناۋرىز ورنەك ۇلگىسىن ازىرلەگەن). وسى ورنەكتى ءتۇرلى-ءتۇستى توقىما، زەرىگەرلىك بۇيىمدارعا ءتۇسىرىپ ازىرلەپ، ناۋرىز كۇنى ءبىر-بىرىنە  «ناۋرىز  ساۋعاسى»  رەتىندە ۇسىنىپ، ىزگى نيەتتەرىن بىلدىرسە، قىزدار قىستان  قالعان سۇرىلەرگە ۋىز ارالاستىرعان تاعام جاساپ،جاقسى كورەتىن جىگىتتەرىنە، دوس-جاراندارىنا ۇسىنىپ،«سەلت ەتكىزەر» ويىنىن باستاپ، دىر-دۋعا بولەيدى.

   ناۋرىز مەرەكەسىنە جينالعان حالىق تاڭەرتەڭگى كۇن نۇرىن «ءتاڭىردىڭ نۇرىن مەيىلىنشە توككەن كۇنى» دەپ ماڭدايىن كۇن  نۇرىنا توسەپ، «كۇن ءساتى» مەرەكەسىن  وتكىزىپ  ءارى   قىدىر  (ناۋرىز)  قارتتىڭ ىرىس، داۋلەتىن ءار ۇيگە جارىقتا ەنگىزۋ ءۇشىن «قوس شىراق»   جاعىپ   كەتەدى. ءسويتىپ، جينالعان جۇرت سىرتتا «ساسەكە» جورالعىسىن جاسايدى، كارى-جاس بولىپ بۇلاقتاردىڭ كوزىن اشىپ، جالعىز  وسكەن اعاشتارعا اقتىق بايلاپ،ءۇي ىشىندەگى كونە بۇيىمداردى ورتەپ،كەتىك ىدىستاردى تاستاپ، شاماسىنشا جاڭالاپ، قاعىنىپ-سىلكىنەدى. وسى كۇنى تۋعان ءتولدى «ءدۇبىر اياق» ساناپ،ءتول باسى بولعان مالعا «ناۋرىزشا» دەپ ات قويىپ،سول مالدى بارىنشا قاستەرلەيدى. وسى   كۇنى  قىلاۋلاپ  قار  جاۋسا،«قۇسقاناتى» دەپ كوكتەمنىڭ جارشىسى ساناسا، قار استىنان    كوك  كورىنسە   «ناۋرىزشەشەك»، «بايشەشەك» دەپ،  جاڭبىر   جاۋسا «ناۋرىزكاۋسار» دەپ قار مەن جاڭبىرعا باستارىن توسەپ، ونىڭ ءبارىن وسى جىلعى ىرىس پەن باقتىڭ باسى دەپ ءماز  بولىسادى، قار ءتىپتى دە مول جاۋىپ كۇرەۋگە ءتيىستى بولسا، «التىنكۇرەك» دەپ  ونى دا بايلىققا بالاعان. مالى مولداۋ تولدەگەن  ءۇي  ساۋعان ءسۇتىن توڭىرەگىنە تۇگەل «ساۋمالدىق» دەپ اۋىز تيگىزەدى. ال، اۋىز تيگەندەر جاقسى تىلەكتەرىن بىلدىرەدى. وسىلايشا حالقىمىز ءوز تۇرمىسىندا ناۋرىزدى باسقالاردان دارا،قاعيدالى وتكىزىپ وتىرعان.

   ال، حالقىمىز وسى ناۋرىز كۇنى «ۇلىس وڭ بولسىن» ايتىپ كەزىگىپ، بۇل كۇنى «سامارقاننىڭ كوك تاسى ەرىگەن كۇن» دەپ ەسەپتەيدى. بۇنداعى ۇلىس مۇمكىن ۇلى ءىس، ياعني جىل باسى بولعان وسى كۇنى ءاربىر   ادامنىڭ الداعى كۇندە ارمانداپ جەتسەم دەگەن ىستەرىنىڭ ءبارى ۇلى ءىس بولعاندىعىنان، وسى ۇلى ىسكە وڭدىق،اشىق جولدىق تىلەگەندىك بولۋى جانە ءبىر جاقتان تاريحتا حالقىمىز ۇلىس (تايپا،رۋ) بولىپ تىرشىلىك ەتكەندىكتەن،ءار ۇلىستى باسقاراتىن اقساقالدار ءار ناۋرىزدا ناۋرىز تويىن  جاسايتىندىقتان،وسى تويعا كەلگەن ادامدار، باسقا  ۇلىستىڭ ادامدارى ۇلىستىڭ الداعى ماقساتقا العان ۇلى ىستەرىنە بىلدىرگەن اق تىلەكتەر بولۋى مۇمكىن. ءيا بولماسا،ەجەلدە  ناۋرىز جىل باسى،كوكتەم مەرەكەسى دەپ «ۇلى كۇن» ساناعاندىقتان، «ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەلىنگەن بولۋى مۇمكىن. بۇل جونىندە حالقىمىزدىڭ سوزدىك قورىندا بار ۇلاعات _ قۇرمەت،ۇلى _ اتا تەك،ۇلىق _ ەل باسى، ۇلى _ ەڭ جوعارى مارتەبەلى، ت. ب سوزدەردىڭ ءوزى جوعارىداعى «ۇلىستىڭ ۇلى» دەگەنگە انىقتاما بەرىپ تۇرعانداي. مىنە،بۇدان ءبىز ناۋرىز تاريحىنىڭ قانشالىقتى ارىدا جاتقانىن اڭعارساق، ال، ناۋرىز كۇنى «سامارقاننىڭ كوك تاسىنىڭ ەريتىندىگى» جايىندا حالىق ىشىندە «سامارقاندا تۇرعان ۇلكەن ءبىر كوك تاس قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن ناۋرىز كۇنگى جىلىلىقتا ەرىپ كەتكەن ەكەن. بۇل سودان قالعان ءسوز دەسە،ەندى بىردە،   ەجەلدە سامارقان ەل وردا بولىپ، وردا حانى ءار ناۋرىزدا بيلىك جۇيەلەرىن رەتتەپ،سوندا تۇرعان بيلەرگە كوك تاس ۇلەستىرەدى ەكەن. وسى ناۋرىزدا حاننىڭ اۋكەسى ءتۇسىپ،كوك تاسى ۇلەستىرىلگەن مەيىرىمدىلىكتى ناۋرىز كۇنىنىڭ قاسيەتىنە بالاسا كەرەك دەلىنەدى. قالايدا ناۋرىزدىڭ شۋاعىمەن دۇنيە تۇلەجىپ، جان-جانۋار شۇلەن شۋاقتا راقاتتانىپ،بۋسامايتىن،اقتارىلمايتىن پيعىل بولمايتىندىقتان، كوك تاستىڭ ءوزى بالقيدى دەسە كەرەك. ايتسەدە،بىزشە قازىرگى زيالى قاۋىمدارىمىزدىڭ ناۋ _ جاڭا،روز _ كۇن دەگەنگە   جارماسىپ، ناۋرىز «پارسىدان ەنگەن» دەيتىن يدەيانىڭ ۇشقىنى سياقتى «سامارقانداعى كوك تاس تا» جول ورتادان قوسىلعان سىڭبە ءسوز بولۋى مۇمكىن. ماتەريالدىق دەرەكتەردە: «ەجەلدە تۇركي تىلدەس ۇلتتاردا ناۋرىزدىڭ توعىزى كۇنى وتكىزىلەتىن ەندى ءبىر مەرەكەنى ‹سامارقان ناۋرىزى› » دەگەن،ءدال وسى سياقتى وسى ناۋرىز ايىنىڭ 12-،13-كۇنى تۇركستان جەرىندە سيقىم رۋىنان شىققان ناۋرىز قازىبەك دەگەن ەسەپشى،داناگوي قاريانىڭ مەرەكەسى اتالىپ وتەتىنى ايتىلادى. مىنە بۇنداي دەرەكتەر ءبىزدى ويلاندىرماي قويمايدى،تاعى ءبىر جاقتان وسى   دەرەكتەر «كوك تاستى  عانا ەمەس»،«سامارقاندى» اناۋ ماتەريالدان تاستامايتىن «پارسىنى» قايتالاي بەرۋدىڭ شامالى ەكەنىن دالەلدەيدى. قايتا ءوز حالقىمىزدىڭ فولكلورلىق، ارحەولوگيالىق، ەتنوگرافيالىق دەرەكتەرىندەگى ناۋرىز انىقتامالارى ەرىكسىز مويىنداتادى،ءتىپتى،ءبىز ايتقان سامارقاندىقتار مەن پارسىلاردىڭ وزىندە جوعارىداعىداي داستۇرلىك دەرەكتەرى جوق بولىپ،بىزدەن بارىپ ءسىڭىپ جۇرمەسىنە كىم كەپىل، سوندىقتان ءبىزدىڭ زەرتتەۋشىلەرىمىز «ەلدەن بىزگە كەلگەن» دەگەننەن گورى، «بىزدەن ەلگە كوشكەن» دەسەك تە ارتىقتىق ەتپەيتىندەي تۇرادى.

  مىنە، ءبىز ناۋرىزدىڭ جىل باسى،جاڭا جىل، كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى،كوشپەندى حالىق ءۇشىن قىس كوزىنەن قۇتىلىپ، جازدىڭ شۋاقتى كۇنىنە ىلىنگەن كۇندەرىن تويلاعان ءبىر دۋماندى كۇن ەكەنىن جەتە تۇسىنە الامىز. «ناۋرىز» جۇلدىزى پارسىدا ەمەس،قازاقتا دا ناۋرىز جۇلدىزى بولىپ بۇنى امال رەتىندە قارادى، ياعني جاڭا جىل ەسەبى بويىنشا ءبىرىنشى ايدىڭ 20 -،25 -كۇنىنەن باستاپ جەتى كۇن تاڭمەن تالاسىپ سونەتىن جۇلدىز ارقىلى دالەلدەنەدى. وسى ارالىقتا «ناۋرىز جۇلدىزى» كورىنبەي كەتسە،قىس اياعى ۇزاق بولادى. ناۋرىز جۇلدىزى سونگەن كەشتە تەرىستىكتەن جارقىراپ «كۇن» (وت) جۇلدىزى كورىنسە،قىس اياعى ءتىپتى ۇزاق بولادى دەگەن حالقىمىز «جاز جايلاۋى ساز دەيدى. ناۋرىزدان سوڭ جاز دەيدى» دەپ ناۋرىز ۋاقىتىن كالەندارلىق بەلگىلەمە ارقىلى وتە جاقسى تۇراقتاندىرعان، ياعني كريگوري كالەندارى بويىنشا 21 -مارتتان 20-اپرەلگە دەيىنگى ارالىق بولسا،21-مارتتىڭ 22-مارتقا وتەتىن ءولارا كۇنىن وسى ناۋرىز كۇنى دەپ تۇراقتاندىردى.

   بۇل كۇندە دالادان قالاعا دەيىن ناۋرىز وتكىزىپ،تاماشا جاعداي بارلىققا كەلدى.    الايدا،جوعارىدا ايتىلعان داستۇرلىك قاعيدالار  ەش بايقالماي، تەك كوپ كوجە مەن ءان-كۇيدىڭ عانا ناۋرىزىنا اينالعانىن دا مويىنداۋىمىز كەرەك.  شىنىن ايتقاندا، ءبىز جوعارىداعى داستۇرىمىزدە بار «ناۋرىز ايتىس»،«ناۋرىز جىر» ولەڭدەرىن نەگە الىپ شىقپايمىز،اۋەلى اناۋ داستۇرىمىزدەگى بۇلاقتىڭ كوزىن اشۋ، وسىمدىكتەردى ايالاۋ دەگەندەر بۇگىنگى ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ ۇندەۋىنە سايكەسكەندىك ەمەس پە؟! ارينە، ماسەلە ءداستۇردى تانىماعان،ونى  باسقالارعا تانىتا بىلمەگەن تاعى ءوز كەمىستىگىمىز بولماق.


رەداكتورى: ارداق  كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.

مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn