ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2020-جىلى 1-ايدىڭ 28-كۇنى 23-سان
2020-جىلى 1-ايدىڭ 27-كۇنى 22-سان
2020-جىلى 1-ايدىڭ 25-كۇنى 21-سان
2020-جىلى 1-ايدىڭ 24-كۇنى 20-سان
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى نۇسقاۋىنىڭ رۋحىن تاباندىلىقپەن باتىل دايەكتىلەندىرىپ، ساقتانۋ-تىزگىندەۋ شارالارىن شىنايى تياناقتاندىرىپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ باس اماندىعىن قورعاۋ كەرەك
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى نۇسقاۋىنىڭ رۋحىن تاباندىلىقپەن باتىل دايەكتىلەندىرىپ، ساقتانۋ-تىزگىندەۋ شارالارىن شىنايى تياناقتاندىرىپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ باس اماندىعىن قورعاۋ كەرەك
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋ قىزمەتى جونىندەگى ماڭىزدى بايىمداۋلارىن ىشكەرىلەي دايەكتىلەندىرىپ، نىسانالارمەن، ولشەمدەرمەن تىعىز بايلانىستىرىپ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە مىعىم قايراتپەن، جوعارى ساپامەن قول جەتكىزەيى
اۆتونوميالى رايون كوكتەم مەرەكەسىن قارسى الۋ بايلانىسىمەن ارميا مەن جەرگىلىكتى ورىننىڭ اڭگىمە ءماجىلىسىن وتكىزدى
پارتيا 19 - كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ءتورتىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ رۋحىن ىشكەرىلەي دايەكتىلەندىرىپ، تياناقتاندىرىپ، اۋەلگى ماقساتتى، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاپ، ۋاقىتپەن جارىسا وتىرىپ، ءتۇرلى قىزمەتتەردى ويداعىداي ىستەيىك
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى نۇسقاۋىنىڭ رۋحىن باتىل دايەكتىلەندىرىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ باس اماندىعى مەن دەنساۋلىعىنا بار كۇشپەن شىنايى كەپىلدىك ەتەيىك
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى، مەملەكەتتىك كەڭەس كوكتەم مەرەكەسىن توپتىق قۇتتىقتاۋ جينالىسىن وتكىزدى
ساۋان اۋداندىق ەلەكترمەن قامداۋ سەرىكتەستىگى: بۇقارانىڭ ەلەكتردەن حاۋىپسىز پايدالانۋىنا جاعداي جاراتتى
مۋ باسىنا 800 يۋاننان تابىس ۇلەستىرىلدى
ايماقتىق نەگىزگى تاقىرىپتىق تاربيەگە باسشىلىق ەتۋ گرۋپپاسى كەڭسەسى قورىتىندى ءماجىلىسىن اشتى
تۇمشالامالى شام ءىلىپ،كوكتەم مەرەكەسىن قارسى الدى
اۆتونوميالى رايون زيالىلار اڭگىمە ءماجىلىسىن اشتى
جاڭا جىلدا جاڭا بەت-بەينەنى ايگىلەپ،مەيىرگە تولى مەرەكەلىك تىلەك جەتكىزدى
ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مادەنيەتىن جاقىننان تاماشالاپ،مەرەكە شاتتىعىنان ءلاززاتتاندى
2020-جىلى 1-ايدىڭ 23-كۇنى 19-سان
2020-جىلى 1-ايدىڭ 22-كۇنى 18-سان
كەدەيلىك قالپاعىن الىپ تاستاپ، شىت جاڭا تۇرمىس كەشىردى
ايماق باسشىلارى كوكتەم مەرەكەسى قارساڭىندا حال سۇراۋ قيمىلىن ورىستەتتى
شاعانتوعاي اۋدانىنىڭ 2019-جىلعى ساياحات كىرىسى 511 ميلليون يۋان بولدى
اۆتونوميالى رايون دەمالىسقا، پەنسياعا شىققان ساقا كادرلار اڭگىمە ءماجىلىسىن اشتى
”ەكىنى قورعاۋ“ ارقىلى بۇكىل پارتيانىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىنە جەتەكشىلىك ەتۋگە تاباندى بولايىق
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى ءسوزىنىڭ رۋحىن ىشكەرىلەي ۇيرەنىپ، دايەكتىلەندىرىپ، تياناقتاندىرىپ، پارتيانى جاپپاي قاتاڭ جونگە سالۋدىڭ جاڭا ناتيجەلەرىمەن جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام ورناتۋدىڭ شەشۋشى جەڭىسىنە جەتۋ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ شەشۋش
تىشقان جىلىن قارسى الىپ، باقىتقا شومدى بارشا جۇرت
مەرەكەلىك زات ساتىپ الىپ،مەرەكەلىك تىلەك ءبىلدىردى
2020-جىلى 1-ايدىڭ 21-كۇنى 17-سان
شاۋەشەك قالاسى: كوكتەم مەرەكەسىنە قاراعان تۇنگى باس قوسۋ داستارقانىنا زاكاز كوبەيدى

ءوز-وزىنە سۇراق

جولدانعان ۋاقىتى : 2017/3/21 12:48:03

باياحىمەت جۇماباي ۇلى
   وسىدان 30 جىلدىڭ الدىندا سارى اۋىز بالاپان كەزىمدە وزىمە قويىلعان سۇراققا ەرلەنە وتىرىپ بەرگەن جاۋابىم بار ەدى. سول سۇراق بۇگىن تاعى دا الدىما كەلىپ وتىر.  جاۋابىم  ءالى سول  ءبىر  سارىن  «جاسامپازدىعىمنىڭ  ماقساتى  حالىق  ءۇشىن» دەيمىن.

   ءيا،«حالىق ءۇشىن». سوندا البارىندى بولعان تۋىندىلارىم حالىققا نە شەشىپ بەردى؟حالىق ودان قانداي ءنار الدى؟ شىنىندا،ويلاناتىن سۇراق. 

ارينە، مەنىڭ قالام ۇستاۋداعى اۋەلگى ماقساتىم _ ءاربىر شىعارمامنان تۋىندار وي كەشەگى بابالاردىڭ اسقاق رۋحىن ەندىگى ۇرپاققا جەتكىزۋ. سول ارقىلى جاڭا ءداۋىر وقىرماندارىن ۇلتتىق رۋحپەن سۋسىنداتۋ،ەل مەن  جەردىڭ تاريحىن ءتۇسىندىرۋ،زاماننىڭ تىرشىلىك تىنىسىنان حابار  تاپتىرۋ.  ءسويتىپ  ادەبيەت    دەگەن قارۋمەن وقىرمانعا ەستەتيكالىق ءلاززات باعىشتاۋ. 

ءيا،بابالارىمىز باتىر بولدى. ەندى بىرەۋلەرى شەشەن، پاراساتتى بولدى. ەلىنىڭ ەلدىگى جولىندا الپارىستى. انە، سولاردىڭ وتانشىلدىق رۋحىنىڭ بۇگىنگى قوعام مەن قوعامدا  جاساپ وتىرعان جاستارعا  نەندەي  ءونىمى  بولدى؟  وسىنداي شىعارمالاردى وقۋدان يدەيالىق بۇرىلىس جاساپ،قوعام دامۋىنا ەسە قوسقان كىمدەر بار؟

   ارينە، باتىرعا ەلىكتەپ قىلىش، نايزا كوتەرىپ جاۋعا اتتانىپ باتىر بولۋ دەگەندىك ەمەس. سولاردىڭ  وتانشىلدىق  رۋحىنان جىگەر-قايرات الىپ، ءوز  جۇمىسىنا تاباندى بولۋدىڭ ءوزى باتىرلىق. مىنە، بۇنىڭ  ءوزى جازۋشىنىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. 

   بۇدان تىس، جازۋشى ۇلتتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن، ءداستۇر، سالت-ساناسىن، ەندىگى ۇرپاققا جەتكىزەتىن ەرەن ەڭبەگىن تاعى دا قاعىس قالدىرماۋ كەرەك. 

   ءداستۇر، سالت-سانا حالىقتىڭ ەنشىسىندە، ۇلتتىڭ بىتىمىندە. ونى قالامگەرلەر جيناقتاپ، شوعىرلاندىرۋ نەگىزىندە ەڭبەك سىڭىرۋدە. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز جاسامپازدىق جايىندا. 

   راسىندا، ادەبيەتىمىزدەگى شوقتىقتى جانر روماننان ءسوز قوزعار بولساق، ءاربىر روماننىڭ سيۋجەتى، ويى، ءتىپتى كەيىپكەردىڭ سومدالۋى دەلىك، كەيبىرەۋىنىڭ ەلىمىزدىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىمەن، سوۆەت ۇكىمەتى كەزىندە توبە كورسەتكەن قازاقستاننىڭ مۇحتار اۋەزوۆ، ءسابيت مۇقان، عابيدەن مۇستافين، عابيت مۇسىرەپوۆ، ابدىجالەل نۇرپەيىس سياقتى اۆتورلاردىڭ رومان جازۋ ۇلگىسىمەن ءبىر قالىپتى سۇردەككە ءتۇسىپ كەلە جاتقان ءبىر سارىندى  شىعارمالار ەكەنىن مويىندايمىز با؟ 

   ارينە، ۇلگى الۋ، ەلىكتەۋ، ۇقساتۋ تۇتاس قوعامداعى  بولمىس.  ادەبيەت اسپاننان تۇسكەن قۇبىلىس ەمەس. ول حالىقتىڭ ەنشىسىندە. جوعارىدا اتى اتالعان سوتسياليستىك رەاليزم ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىن جازۋدا ماياكوۆسكي، گوركي، پۋشكين،شولوحوۆ،تولىستوي،بالزاك، ت. ب جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنا ەلىكتەپ، سولاردان ۇلگى المادى دەۋگە بولا ما؟بۇل استە كوشىرمەشىلىك، ءبىر سۇردەكتىك ەمەس، قايتا مۇراگەرلىك ەتۋ، قۇرمەت، جالعاسىمدىلىق بولماق. 

   دەسەدە، ءبىر سارىندىلىق وزگەرۋگە حاقىلى. قاراپ وتىرساڭىز، باسىم سانداعى روماندارداعى باس كەيىپكەرلەرگە باجايلاپ كورىڭىزشى. تۋادا  باتىر  نەمەسە پاراساتتى بولۋعا بەيىمدەلىپ تۋادى دا، سودان ءبىر سىزىقتىڭ  بويىنا  ءتۇسىپ الىپ،ەش بۇرىلىسسىز ەڭبەگىمەن كورىنىپ،تانىلىپ وتىراتىن تۇلعالارعا كوز جۇما الامىز با؟ بۇنداي دارا كەيىپكەر جاراتۋ بۇرىننان جالعاسىم تاۋىپ، ءالى جويىلماي كەلە جاتىر دەۋگە بولادى. 

   مەنشە، شىعارما  وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ،كەيىپكەردىڭ قيمىلدارى وقىرمانىنا رۋح بەرە السا بولعانى، شىعارما اقاۋسىز دەۋگە ابدەن بولادى. 

   ەندەشە، شىعارماداعى تالانت پەن شەبەرلىك قايدا قالدى؟ ەڭبەكتەنۋ ارقىلى دارا ستيلگە يە بولۋ، وزگەشە ءتۇر- تۇلعامەن توبە  كورسەتۋگە  تالپىنباعان ادەبيەتتىڭ ءبىر سارىندىلىقتان شىقپاۋى، بۇلىڭعىر  كۇيدە  قالىپ، كەنجەلەۋى  وسىندا ەمەس پە؟ 

   شىعارما ومىردەن الىناتىندىعى راس قوي. سولاي ما؟ ەندەشە، تۇرمىستان ءبىر ادامدى مىسالعا الايىقشى. ول ءوز ومىرىندە جىعىلادى، تۇرادى، اۋىرادى، ساۋىعادى.  ءسويتىپ  مىڭ  بۇرالاڭ  تاعدىردى باستان كەشەدى. وسىدان قاتەلەسىپ كەرى جولعا ءتۇسىپ، سوڭىنان ەسىن جيناپ تۋرا جولعا، ياعني حالىق جاققا شىعۋى مۇمكىن. ال، ەندى ءبىرى، حالىق جاقتا تۇرىپ، تۋرا يدەيادان ءبىر-اق كۇندە اۋىتقىپ، «جاۋ» دەگەن جاققا ءوتىپ كەتەرى  شىندىق  قوي. مىنە، بۇنىڭ ءبارى اۆتوردىڭ قولىمەن جاسايتىن ويدىرما كەيىپكەرىنەن وزگەشە ءومىر شىندىعى. ەندەشە، كەيىپكەردى تۋادان ولە-ولگەنشە ءبىر ءتۇزۋ سىزىقتىڭ بويىنا سالىپ قويۋدىڭ قانداي نانىمسىزدىعىن ەسكەرۋگە بولار ەدى؟ 

   ەستە  بولار  ءبىر  جاقسى  ءسوز _   «ادەبيەت حالىقتىكى، اسپاننان تۇسكەن جوق» دەگەن، راسىندا، شىندىق. ارينە، بىزدە قۇندىلىققا يە حالىقتىق ادەبيەتتەرىمىز ايتاقالسىن. ولار ءبىزدىڭ سارا جولىمىز. ناعىز ەلىكتەيتىن ۇلگىمىز. الايدا، بىزدە ولاردىڭ قۇندىلىعىن تانىپ جەتپەي، تۇشتيا قارايتىن  پيعىلىمىز  جوق ەمەس. ولاردى « ەجەلگىنىڭ  ەرتەگى، اۋەلگىلەردىڭ يدەياسى، ۋاقىتى وتكەن ادەبيەت»  سانايمىز. مىسالى، حالىقتىق ادەبيەتتەرىمىزدەن جىراۋلار جىرى جانە اڭىز-ەرتەگىلەر بار. ونى ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. سول ەرتەگىلەردەگى «كەرقۇلا اتتى كەندەباي»،«ۇشپا كىلەم»،«ەرتوستىك»، «توعىز توڭقىلداق، ءبىر شىڭكىلدەك»، «جارتى قارىس»، قويشى ايتەۋ، كوپتەگەن ەرتەگىلەرىمىزدىڭ ورەسىن بايقادىڭىز با؟ ەجەلگىنىڭ  ەرتەگىسى دەگەننەن گورى، بۇگىنگى وزىق دەگەن ادەبيەتىمىزدىڭ ورەسىنەن  بيىكتە تۇر دەسەك  شامدانارسىز دا. ەڭ قىزىعى، وسى ەرتەگىلەردى ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرىمىز «ادامزاتتىڭ العاشقى قيالداۋ الەمىنەن تۋىنداعان ميفولوگياعا جاتقىزعانى» بار. جو... جوق، بۇگىنگى  وزىق، دەڭگەيلى دەگەن ادەبيەتىمىزدىڭ بيىگى دەگەن شىعارمالاردى وسى ەرتەگىلەرگە سالىستىرىپ كورىڭىزشى،ويى،يدەياسى، سيۆجەتى قانداي؟ەرىكسىز مويىندايسىڭ دا.

   ال، وسىنداعى جىراۋلار جىرىنا قاراڭىز. ونىڭ ويى مەن ايتپاعى قانداي؟ ءوز داۋىرىندە حانعا وي سالىپ، زامانىنا نۇسقاۋ ايتىپ، بۇرىلىس جاساتقان جىرلار عوي. بولماعاندا ءتىلىن ايتشى... مىنە، ەندەشە، ءبىزدىڭ  ادەبيەتشىلەر  نەگە وسىدان ۇلگى الىپ، وسىلارعا  نەگە   ەلىكتەمەيدى؟ «رەاليزم» ادەبيەتىنىڭ كەرەگى  جوق  دەگەندىك  ەمەس،    ەلىكتەۋ، ۇلگى الۋ دەگەن سوڭ ايتۋعا حاقىلىمىز.

   ەندەشە، ءبىز نە ايتىپ، نە قويامىز؟ حالىققا نە بەرەمىز؟ تەك وسىلاي ويسىز، ءتۇيىنسىز، ءتۇپسىز اقپاراتتىق بايانداۋ، ەستەتيكالىق ليريكالارمەن كەتە بەرەتىن ادەبيەتتەن نە كۇتۋگە بولادى؟ كەشە كۇن لۋشۇن مەديتسينانى تاستاي بەرىپ، ادەبيەت ارقىلى قالامىن قارۋ  قىلىپ، حالىقتى وياتۋ، بولاشاققا  تالپىندىرۋ جولىندا قالاي قالام تەربەدى؟اباي حالقىنىڭ جات يدەيا، كەرەناۋ پيعىلدارىنان ارىلتىپ، عىلىم -ءبىلىم ارقىلى باسقا ۇلتپەن تەڭەلۋىنە ءناسيحات ولەڭدەرىن ارناپ، ءوز ورتاسىنا قالاي  بۇرىلىس جاسادى؟ ايتا بەرسەڭ، كوپ قوي. سونداي رۋحتى وياتىپ، ادامدار يدەياسىنا بۇرىلىس جاسارلىق ادەبيەت جاراتۋعا بولماي ما؟ 

   بولۋى بولادى-اۋ، ايتتىم عوي. بۇعان قوعامدىق ورتا كەرەك. ورتا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك دەپ. 

   جوق، ورتا كەرەك ەمەس، وي، ورە كەرەك. ورتانى اۆتور  ءوزى جاراتادى. پروزا تەك وقيعانىڭ  تىزبەگى، پوەزيا انشەيىن ۇيقاس ەمەس. وتانىن، ۇلتىن، ەرتەڭدى ايتپاعان شىعارمادان نەنى كۇتۋ كەرەك؟

   بۇگىنگى دوكتور، دوتسەنت، ماگستر بولىپ ءبىلىم الىپ جاتقان ۇل-قىزدارىمىزدا وي-ورە كەم  دەۋگە  بولا ما؟ ولاردىڭ ءتۇرلى بىلىمنەن عانا ەمەس، بۇگىنگى  ەلەكتروندىق  جۇيەنىڭ دە مايتالماندارى ەكەنىن بىلەمىز عوي. 

   ماسەلە، العان بىلىمدە ەمەس،جاراتقان ەڭبەگىندە. سەن حالىققا نە بەرە الدىڭ؟ ناقتىلى ەڭبەگىڭدى  كورسەتە  الۋىڭ  كەرەك. كەشەگى بۇقار جىراۋعا سويلە دەسەڭ، «ءسوزىمدى حانعا دا وتكىزە الدىم» دەيدى. ماحامبەتكە ايت دەسەڭ، «ءوز جىرىممەن جاۋىما جاسىل تۇسىرە الدىم» دەسە، اباي دا «ولەڭدەرىممەن جۇرتىمنىڭ شامىنا ءتيىپ،نامىسىن قوزدىرا الدىم» دەي الاتىنىنا سەن. ال، حالىقتىڭ اڭىز-ەرتەگىلەرى شى؟ ەڭ تومەن بولعاندا ادامداردى قيال الەمىنە جەتەلەپ، الداعى بولمىسقا وي تۋدىردىم دەيتىنىنە سەنەسىز بە؟ 

   ەندەشە؟..

   ەندەشە، وي-سانا دەگەن وسىدان ءار نارسەنى ورتاعا، قوعامعا، اۋقىمعا يتەرە بەرۋ، ول ءوزىن-ءوزى تانىماۋ، استە مويىنداماۋ  دەگەندىك. مويان نوۆەل سيلىعىن الدى. ول قۇردان-قۇر الا سالدى ما؟ونىڭ ادەبيەت  جاسامپازدىعىنداعى  ەرەكشەلىگى نەدە؟ ال، اناۋ ەجەلگى ايتىستار مەن جىراۋلار جىرى نەگە حالىقتىڭ التىن كەۋدەسىنە قورعاسىنداي ۇيىپ، بۇگىنگە جەتەدى؟ ءداستۇرلى اندەر قانشاما، ءجۇز جىلدار وتسەدە، التىنداي جارقىراپ، ۇرپاقتار ساناسىنان مىقتاپ ورىن الىپ، الپارىس  زاماننىڭ بارىنەن امان ءوتىپ، بۇگىنگە جەتىپ وتىر؟ ەڭ تومەنىن ايتقاندا، ءاربىر  كەزەڭدەگى حالىقتىڭ  داۋىرلىك  بۇرىلىس  جاساۋعا ارەكەتتەنگەن يدەيالىق تولقۋىنان بارلىققا كەلگەن توڭكەرىستەرگە ارنالعان جىر، داستاندار حالىقتىڭ جۇرەك قىلىن شەرتىپ،ومىرشەڭدىلىگىن ءالى جويماي كەلە جاتقانىن بىلەمىز. بۇلار بىزگە قالاي وي سالمايدى؟ 

   ەندەشە، بۇگىنگى  ادەبيەتىمىزدىڭ  ەجەلگى ادەبيەتكە قاراعاندا، كولەمدى دە،تىنىستى دا كەڭ. ساندىق  جاعىنان ءتىپتى مول. جانرلىق ەرەكشەلىگى باي ەكەنى باسقا ەمەس، اۋداندار ءار جىلى وتكىزەتىن، ايماقتار ءار ەكى جىلدا ءبىر رەت وتكىزەتىن،ال،وبلىس پەن ولكەدە دە ءوتىپ جاتاتىن  ايتىستارىمىز بەن باسپالاردان جارىق كورىپ جاتقان سورەلەردى مايىستىرىپ تۇرعان توم-توم ولەڭ كىتاپتارىمىزدى جاتقا الىپ، سۋدىراتىپ جۇرگەن كىمدەردى كوردىڭ؟ ايتەۋ قۇرمانبەك، جامالقان، ەركىن سياقتى اعا بۋىن اقىندارىمىزدىڭ ءىشىنارا ايتىستارىنان ۇزىندىلەردى،ەرتەڭىنە تالپىنىپ،اقىندىققا ەلىكتەپ جۇرگەن سانامالى جاس اقىندارىمىز بەن ولەڭ قۋعان جاس جەتكىنشەكتەر بولماسا، قارا حالىقتىڭ تامسانا جاتقا ايتىپ وتىرعانىن ەستىپ بىلمەيمىز. 

   مىنە، ءبىز وسىدان -اق، بۇگىنگى ادەبيەتىمىزدىڭ دەڭگەيىن مولشەرلەۋگە بولاتىنداي سەزىلەدى. 

   ونداي بولعاندا، بىزدەگى «بارلىعى حالىق ءۇشىن» دەگەن يدەيا، كوزقاراس قايدا قالدى؟ ماسەلە وسىندا، «بۇگىنگى ادەبيەتىمىز حالىققا نە بەرە الادى؟ ءبىز حالىق ءۇشىن نە ىستەي الدىق؟ حالىق ءبىزدىڭ  ادەبيەتىمىزدەن  قانشالىقتى سۋسىنداي الدى؟ادەبيەت حالىق تىرشىلىگىنە قانداي بۇرىلىستار جاساي الدى  دەگەنگە ايالداۋعا، ويلانۋعا حاقىلىمىز. 

   دەسەدە، ازىرگى ادەبيەتىمىزدە ەكى ايىرىق جول سياقتى ءوز الدىنا دارالانۋ بار. ءبىرى، جوعارىدا ايتقانداي، قاراپايىم بايانداۋ تاسىلىمەن جازىلعان وقيعانىڭ تىزبەگى. مۇنداي شىعارمالاردى وقىرمان ىستىق  ىقىلاسپەن  قابىلدايدى.  ەندى ءبىرى،تىلسىمدىگى بار،ءتىلى كوركەم، ادەبي ورەسى جوعارى روماندار. بۇلاردىڭ وقىرمانى شاقتى. كىتاپحانا سورەسىندە ۇزاق تۇرىپ قالادى. سوندا ادەبيەتتىڭ ماقساتى تەك حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنۋ بولسا، اۋەلگى قاراپايىم بايانداۋ تاسىلىمەن جازىلعان رومانداردىڭ باعى جانىپ تۇرعان جوق پا؟ 

   بۇل دا سانا مەن ساپاعا بايلانىستى. تىپتەن ايتار بولساق، وقىرمان ساناسىنا قاراپ شىعارمانى باعالاۋ ادەبيەت-كوركەمونەر سىندى دەڭگەيلى  ونەرىمىزگە اۋىر قيانات. ەگەر ءسىز قۇندى زات پەن قۇنسىز زاتتى سالىستىرىڭىز، قۇنسىز زات انشەيىندە الەم-جالەم بولىپ تۇرعانىمەن، عۇمىرى قىسقا بولادى. ال، قۇندى زات ساپاسىمەن قوسا ءوز قۇنىنىڭ ومىرشەڭدىگىن  ايگىلەپ  وتىرادى. سوندىقتان وقىرمان بىركەلكى ساۋيا، ءبىر تەگىس دەڭگەيدە ەمەس، ادەبيەت تانۋ، ونى قادىرلەۋ دەگەن ءوز الدىنا ءبىر عىلىم. شىعارما وقيعانىڭ قىزىقتى، تارتىمدىلىعىندا ەمەس، ۋاقىتتىڭ وتۋىمەن سانا مەن ساپا قۇندىلىققا يە زاتقا مۇحتاج ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى.
 
   بۇل ايتىلىمعا قوسىلۋ -قوسىلماۋعا بولادى. سەبەبى،قۇندى،دەڭگەيلى شىعارمالار ءوزىن تانىتىپ بولعانشا،قاراپايىم دەگەن تۋىندىلار ەل ىقىلاسىنا بولەنىپ، ءوز ماراپاتىن الىپ بولمادى ما؟ 

   وتىز، قىرىق جىل بويى كەن قازۋشىلار جاراقسىز ەتىپ تاستاعان كەن شارلارىن بۇگىنگى دامىعان عىلىم-تەحنيكا سول تاستاندى شارلاردىڭ قۇندىلىعىن تانىپ جەتىپ،قايتادان قوعامنىڭ قاجەتىنە جاراتىپ وتىر. سول سياقتى نازارعا،سيعا   ىلىنبەگەن شىعارمالار ۋاقىتتىڭ وتۋىمەن ءوز باعاسىن تاۋىپ، حالىق جۇرەگىنەن ورىن الارىنا ءشۇبالانباۋ كەرەك. سوندىقتان شىعارما سي مەن ماراپاتقا ەمەس، ءداۋىر مەن سانانىڭ تالعامىندا... 

   ەندەشە، بۇل كۇندە قاجەتتىلىك «وسى زامان تاقىرىبىنداعى شىعارمالار» دەپ كوپ ايتىلىپ كەلەدى. ونداي شىعارمانىڭ ولشەمى بولا ما؟ اۆتور نەنى جازۋ ارقىلى ءوز شىعارماسىنىڭ قۇنىن وسىزاماندانعان شىعارما دەڭگەيىنە كوتەرە الادى؟ 

   بۇل كۇندە اۆتور نەنى جازۋ، قالاي جازىپ، قالاي بايانداۋ دەگەن ولشەم جوق. مەيلى سەن نەنى جازساڭ دا ويلاعان ماقساتىڭدى ايقىنداي الساڭ بولعانى. سەن جازعان شىعارما قوعام مەن حالىقتىڭ كوزقاراسىنا، قيمىلىنا، بولاشاعىنا ىقپال جاساسا،وندا نىساناعا دارىعانى. ال،وسى زامان ادەبيەتتى اعىمدىق، جاڭا ستيلدەگى ادەبيەتتەردى مەڭزەسە كەرەك. الايدا، ادەبيەت استە فورمۋلا ەمەس. مەيلى قانداي ستيلدە قانداي جانرمەن جازساڭ دا، ماقسات حالىق ساناسىنان شىعۋدا...

   بىرەۋ جوعارىدا ايتقانداي، «ءوزىمنىڭ جازۋداعى ماقساتىم _ اتا-بابا رۋحىن بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ، ەندىگى جاستاردىڭ وتانشىلدىق رۋحىن وياتۋ» دەسە، ەندى ءبىر اۆتور «مەنىڭ بۇل شىعارمام حالىقتىڭ ەجەلدەن ءداستۇر، زاڭ ارقىلى ءوزىن  باسقارىپ كەلگەنىن ايگىلەۋ» دەسە،تاعى بىرەۋلەر «حالقىمىزدىڭ ونەرىن تانىتسام دەگەن يدەيامەن جازدىم»، ت.ب دەپ  جاتادى. مىنە،  وسىنداي ماقساتپەن جازىلعان شىعارمالاردىڭ قوعامعا،ۇرپاققا  بەرەر  اسەرى قانشا؟

   ءسوز ءتۇيىنى وسىندا، اتىس-شابىس، قىرعىن، بارىمتا، سىرىمتا، الاساپىران كوش، رۋلار ارا قاقتىعىس، باقتالاستىق، مىنە، بۇنىڭ ءبارى،ارينە، سول زامانداعى ادىلەتسىزدىك،تەكسىزدىكتىڭ كەسىرىنەن تۋىنداعان تىنىشسىزدىقتى،بەرەكەسىزدىكتى اشكەرەلەۋ ەكەندىگى شىن. بۇلاردى ايتپاسا دا بولمايدى. نەگە؟ ول داۋىردەگى ادامدار مەن زامان تىنىسىن ەندىگى جاستار بىلگەنى ابزال. ماسەلە، ءبىرىن-ءبىرى قايتالاعان وقيعالار، تاريحتاعى شەشەندىكتەردى ءوز كەيىپكەرلەرىنە قايتالاي بەرە بەرۋ. مىنە، بۇلار وقىرمانىن زەرىكتىرىپ قانا قالماستان، كىتاپ تارالىمىنا دا نۇقسان جەتكىزبەي وتىرعانى جوق. 

   سوندىقتان وسى زامان تاقىرىبىنداعى شىعارمالارعا وقىرماندار ءزارۋ. الايدا، وسى زامان دەسە، بىرەۋلەر مودرەنيزم ادەبيەتىن ەسكە الادى. ەندى بىرەۋلەر بۇگىنگى تۇرمىس-تىرشىلىك دەپ سەزىپ، كوشپەلى ۇلتتىڭ وتىرىقتانۋداعى بەيقۇت ۇيلەرگە ەنۋىن مەڭزەيدى. بۇنىڭ بارىندە تايازدىق جاتىر. زامان تاقىرىبىن قاي جانردا،قانداي  ستيلمەن  جازۋ   اۆتوردىڭ ەركىندە. ماسەلە زاماناۋي تىرلىكتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى بۇگىنگى زامان ادامدارىنىڭ ساناسىنا تۋراسىمەن جەتىپ، ولارعا دۇرىستىق پەن بۇرىستىقتى ادامي تۇرعىدا جەتكىزىپ، اسەرىن ارتتىرۋعا كۇش شىعارۋ نەگىز. 

   قورىتىپ  ايتقاندا، كوركەم  شىعارما ادامدار ساناسىنىڭ ساڭلاۋىنا ساۋلە تۇسىرەدى. وقىرمانىن كوركەمدىككە، ەرتەڭگى بولاشاققا، ومىرگە قىزىعا قاراۋعا تالپىندىرادى. سوندىقتان اۆتورلاردا ءوز قالامىنان وزگەشە پىشىنمەن جاسامپازدىق جاراتۋ سايىس باسەكەسىنە تۇسە الاتىن بولۋى كەرەك. وسىنداي ىزدەنۋ،تالپىنىس،ەڭبەكتەنۋ بولعاندا حالىق ءۇشىن دەگەن  ادەبيەت  ۇددەسىنەن  شىعۋعا بولادى.




رەداكتورى: ارداق  كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.

مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn