ەەڭ جاڭا مازمۇندار
جەرلىك ۇگىتشىلەردىڭ ۇگىت-لەكسيا جارىسى ءوتتى
شينجياڭنىڭ «ءتورت تاريحىن» دۇرىس تانىپ، قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىعىن باتىل قورعايىق
تيجارات-ساۋدا ورتاسىن جاقسارتۋ جاعىندا نىق قادام باسقاندىعىن ايگىلەيدى
باقتى وتكەلىنىڭ يمپورت-ەكسپورت ساۋداسى ورنىقتى ىلگەرىلەدى
شۋە بين شاۋەشەك قالاسىندا «كلاسقا، جاتاققا، اسحاناعا كىرۋ، وقۋشىلارمەن، اتا-انالارمەن بايلانىس ورناتۋ، وقۋشىلارمەن دوستاسۋ» قيمىلىن ورىستەتتى
2018-جىلى 12-ايدىڭ 12-كۇنى 275-سان
2018-جىلى 12-ايدىڭ 11-كۇنى 274-سان
2018-جىلى 12-ايدىڭ 10-كۇنى 273-سان
2018-جىلى 12-ايدىڭ 8-كۇنى 272-سان
ۇيرەنۋ بارىسىنداعى قيىنشىلىقتى شەشىم ەتتى
قىزمەت اترەتى جۇرتشىلىققا شىنايى قىزمەت وتەدى
ەمدەۋ جاعىندا حالىققا تيىمدىلىك جاساۋ ساياساتىن تياناقتاندىردى
مەيىر باعىشتاۋ سومكەسىن قىستاقتاعى بالالارعا تاراتىپ بەردى
پارتيانىڭ ءتيىمدى ساياساتىنان حاباردار بولۋىنا قىزمەت وتەدى
وتباسى جاعدايىن ۇعىسىپ، تۋىسىمەن ەمىن-جارقىن اڭگىمەلەستى
پارتيانىڭ ءۇنىن تۋىستارىنا دەر كەزىندە جەتكىزدى
«ماي بوياۋلى سۋرەتتەي تارباعاتاي» ساياحاتشىلارعا تەرەڭ اسەر قالدىردى
ونەرىمەن تانىلعان بويجەتكەن
كومىر جەتكىزىپ بەرىپ، قيىنشىلىعىن شەشىم ەتتى
بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاپ، ادالدىقپەن جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرىپ، ورنىقتىلىقتى قورعاۋ كۇرەسىنىڭ تىڭ جەڭىسىنە ۇزدىكسىز قول جەتكىزەيىك
ايماقتىق پارتكوم مۇشەلەر (كەڭەيتىلگەن) ءماجىلىسىن اشتى
ايماقتىق پارتكومنىڭ وزەكتى گرۋپپاسى 37-رەتكى كوللەكتيۆ ۇيرەنۋىن وتكىزدى
باس نىسانانى جۇزەگە اسىرۋعا قۇدىرەتتى كۇش ۇيىستىرامىن
«ءۇش ءتۇرلى كۇشكە»، «ەكىبەتكەيلەرگە» قارسى سوڭىنا دەيىن قاندى شايقاس جۇرگىزۋگە سەرت بەرەمىن
«ءۇش ءتۇرلى كۇشتى»، «ەكىبەتكەيلەردى» باتىلدىقپەن تىپ-تيپىل الاستايمىن
بولشەكتەۋشىلىككە قارسى تۇرۋ كۇرەسىندە باستاماشى بولامىن
ۇلتتىق بولشەكتەۋشىلىككە قارسى تۇرۋدىڭ ۇلگىسى بولامىن
2018-جىلى 12-ايدىڭ 7-كۇنى 271-سان
2018-جىلى 12-ايدىڭ 6-كۇنى 270-سان
2018-جىلى 12-ايدىڭ 5-كۇنى 269-سان

دۇنيەدەگى بايلار اقشاسىن قايدا جاسىرادى

جولدانعان ۋاقىتى : 2017/3/30 10:38:40

      تۇتاس جەر شارىنداعى بايلاردىڭ، ءسىرا، قانشالىق اقشاسى بار ەكەندىگىن دالەلدەپ بەرەتىن ەشقانداي ساندى مالىمەت جوق. بار دەگەندە دە ول ۇكىمەت جاقتىڭ ساندى مالىمەتى. شەتەل مەديالارىنىڭ حابارىنا قاراعاندا،
« ماكىنسى باسقارۋ، اقىل-كەڭەس بەرۋ سەرىكتىگىندەگى» ەكونوميس تاموس حەنريدىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى ماماندارمەن بىرلەسىپ جۇرگىزگەن «قۇپيا جاسىرىلعان بايلىق» دەگەن تاقىرىپتاعى تەكسەرۋ دوكلاتىندا:   جەكەلەر اشقان بانكەلەردىڭ كومەگىندە ءبىر تريلليون 339 ميلليارد 300 ميلليون يۋاننان 2 تريلليون 40 ميلليارد 800 ميلليون يۋانعا جۋىق اقشا ءارقايسى ەلدەردەن ليۋكسەمبۋرگ، شۆەتساريا، كايمان توپ ارالى جانە بەرمۋدا توپ ارالى سياقتى ورىندارعا جوتكەلەدى. بايلاردىڭ ءوزى تۇرعان ورىنداعى ۇشاق، ساياحات كەمەسى، ساقتاعان باعالى بۇيىمدارى، قورا-جايى مۇنىڭ ىشىندە ەمەس دەپ   جازىلعان. ماكىنسى باسقارۋ، اقىل-كەڭەس بەرۋ سەرىكتىگىنىڭ دوكلاتىندا، بايلار جاسىرعان بايلىقتىڭ      ءبىزدىڭ ويلاعانىمىزدان الدەقايدا كوپ ەكەنى ايتىلعان. وندا ولار بايلىعىن قايدا، قالاي جاسىرادى؟
 
شەتەلدەگى بانكەلەر جانە شالعايداعى شاعىن ارالدار

   ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن « باجىدان جالتارۋداعى ەڭ ءتيىمدى ورىن» ءىس جۇزىندە ينفورماتسيا، قۇپيالىقتى ساقتاۋعا قولايلى، شەتەل اقشاسىن باسقارۋ ءتۇزىمى اتقارىلماعان، باجى تاپسىرۋ اۋىرتپالىعى جوق، باجىدان جالتارۋعا قولايلى رايون جانە فينانس قۇرىلىمدارىن مەڭزەيدى. مىسالى، وڭتۇستىك كورەيانى الىپ ايتساق، وڭتۇستىك كورەيا يمپورت-ەكسپورت بانكەسىنىڭ ماتەريالىنا نەگىزدەلگەندە، جۋىقتاعى 40 جىلدان بەرى وڭتۇستىك كورەيا شەتەلدەگى باجىدان جالتارۋعا قولايلى ورىنداردا جاسىرعان بايلىعى 779 ميلليارد ا ق ش دوللارىنا جەتكەن. مۇنداي زور مولشەردەگى باجى تاپسىرىلمايتىن بايلىق تابيعى تۇردە كوپتەگەن ەلدەردىڭ كوزىن قىزارتقان. 2008-جىلى گەرمانيا ۇكىمەتى 4 ميلليون 200 مىڭ ەۆروعا ليحتەشتەين LGT بانكەسىنىڭ بۇرىنعى ساندى مالىمەتتى باسقارىپ ساقتاۋشىسىنان 1250 قاريداردىڭ ناقتىلى ساۋدا    ماتەريالىن ساتىپ العان ءارى ا ق ش ۇكىمەتىمەن بۇل پايدادان ورتاق يگىلىكتەنبەك بولعان. ارادان كوپ وتپەي الگى ساندى مالىمەتتى باسقارىپ ساقتاۋشى جوعارىداعى ماتەريالدى ۇلى بريتانيا ۇكىمەتىنە 100 مىڭ فۋنت  ستەرلينككە ساتىپ بەرگەن. باجىدان جالتارۋ جونىندەگى ەگجەي-تەگجەيلى تىزىمدىك قولعا تۇسكەننەن كەيىن      ا ق ش، ۇلى بريتانيا، گەرمانيا   قاتارلى 3 مەملەكەت ءوز ەلىندەگى  باجى ۇرلاعان، باجى تاپسىرۋدان جالتارعان كاسىپورىنداردىڭ زاڭدى ۋاكىلدەرى مەن جوعارى دارەجەلى باسقارۋ قىزمەتكەرلەرىن جالپى بەتتىك تەكسەرگەن ءارى قولعا العان.     ليحتەنشتەين ۇكىمەت جاعى گەرمانيا ۇكىمەتىن ساۋدا تىڭشىلىعىمەن اينالىستى دەپ جازعىرسا، گەرمانيا، ا ق ش، ۇلى بريتانيا قاتارلى 3 ەل ليحتەنشتەين ۇكىمەتىن ءارقايسى ەلدەردىڭ شەتەلدەگى سەرىكتىكتەرىنىڭ باجى      تاپسىرۋدان جالتارىپ، زاڭسىز اقشانى زاڭداستىرۋىنا سايكەستى دەپ     جازعىرعان. وسىلايشا ليحتەنشتەين بانكەسىنىڭ جامان اتى تارالىپ،   ەشقانداي ورىن وعان سەنبەيتىن   بولدى. دەسەدە شۆەتساريا سىندى  ەلدەردىڭ فينانس قۇرىلىمدارى قۇپيالىقتى ساقتاۋ ءتۇزىمىن قاتاڭ اتقارىپ، قاريدارلاردىڭ قۇپيالىعىن ساقتاپ كەلدى. بانكە جانە ءتۇرلى فينانس قۇرىلىمدارىنان تىس،كوپتەگەن مەملەكەت جانە رايون شەتەل كاسىپورىندارىنىڭ باجىدان جالتارۋىنداعى ءتيىمدى ورنىنا اينالعان. ۇلى بريتانيا تاۋەلدىلىگىندەگى ۋەرگىن توپ ارالىندا حالىقارالىق ساۋدا سەرىكتىكتەرى جەرلىك ۇكىمەتكە باجى تاپسىرمايدى، تەك از مولشەردەگى جىلدىق قاراجات تاپسىرادى. مىسالى، مال-مۇلكى 50 مىڭ ا ق ش دوللارىنا جەتپەيتىن سەرىكتىكتى تىزىمگە الدىرسا، جىلىنا 650 ا ق ش دوللارى، مال-مۇلكى 50 مىڭ ا ق ش دوللارىنان اساتىن سەرىكتىكتى تىزىمگە الدىرسا،جىلىنا 1500 ا ق ش دوللارىن تولەيدى. بۇل جەردە سەرىكتىكتى  تىزىمگە الدىرۋ راسمياتى دا وتە قاراپايىم، تەك ءبىر ديرەكتور جانە جارنا قوسۋشى بولسا بولعانى سەرىكتىك قۇرۋعا بولادى ءارى ولاردىڭ     مەملەكەت تاۋەلدىلىگى شەكتەلمەيدى.  سەرىكتىكتىڭ زاڭدى ۋاكىلى دە    ديرەكتورلىق مىندەتىن وتەي بەرەدى. سەرىكتىكتىڭ باجى تاپسىرۋ مالىمەت كەستەسىنىڭ دە قاجەتى جوق. سەرىكتىك دۇنيەنىڭ ءارقانداي جەرىندە مەيلى قايسى مەملەكەتتىڭ اقشاسىن ىستەتسىن، زاڭدى ساۋدامەن اينالىسا الادى. سوندىقتان قازىر جالپى جەر اۋماعى 153 شارشى كيلومەتر كەلەتىن ۋەرگىن توپ ارالىندا شامامەن 400 مىڭ سەرىكتىك تىزىمگە الدىرعان. كەيبىرەۋلەر: بۇل شاعىن ارالداعى ءاربىر ازاماتتىڭ ورتا ەسەپپەن 20عا جۋىق سەرىكتىگى بار، ءبىر باسكەتبول الاڭىنداي جەرگە ءبىر سەرىكتىك تۋرا كەلەدى،-دەپ ەسەپتەگەن.
 
مەملەكەت اتتاعان سەرىكتىكتەردىڭ ىشكى باعاسى

   ەگەر ءبىر قالتالىنىڭ مەملەكەت  اتتاعان سەرىكتىگى بولسا، ول قايتكەندە باجىدان جالتارۋعا بولاتىندىعىن ەڭ الدىمەن ويلاسادى. شارىپ    سەرىكتىگى وساكا مەملەكەتتىك باجى مەكەمەسىنىڭ تۇتقيىل تەكسەرۋىنە تاپ بولعاننان كەيىن سەبەبىن قۋزاستىرعاندا اسىلىندە شەتەلدەگى بولىمشە سەرىكتىگىنىڭ جۋىقتاعى 5 جىلدا باجىدان جالتارعاندىعى جانە باجى ۇرلاعاندىعى اشكەرەلەنگەن. وساكا مەملەكەتتىك  باجى مەكەمەسى اشكەرەلەگەن ساندى مالىمەتتە كورسەتىلۋىنشە، جۋىقتاعى 5 جىلدا شارىپ سەرىكتىگى جالتارعان باجى سوماسى 7 ميلليارد 400 ميلليون جاپون يەنىنە (شامامەن 603 ميلليون يۋان) جەتكەن. بۇل سەرىكتىك شەتەلدەگى بولىمشە سەرىكتىگىنە جاپونيادا وندىرىلگەن ونىمدەردى بازار باعاسىنان نەداۋىر تومەن باعادا ساتىپ بەرىپ، ساۋدا باعاسىن تومەندەتۋ ارقىلى ءتىپتى دە كوپ باجى تاپسىرۋدان ساقتانعان. 

   شارىپ سەرىكتىگىنىڭ بۇل تۇردەگى باجىدان تايساقتاۋ ءتاسىلى ۋاقىتتىق باعا بەلگىلەۋ بولىپ، بۇل مەملەكەت اتتاعان سەرىكتىكتەردىڭ ىشكى جاعىنداعى، باس سەرىكتىك پەن بولىمشە سەرىكتىك، بولىمشە سەرىكتىك پەن بولىمشە سەرىكتىك اراسىنداعى ونىمدەردى ساتۋ، ساۋدا ورايىمەن قامداۋ، تەحنيكانى وتكەرمەلەپ بەرۋ جانە مال-مۇلىك، اقشا قارىز بەرۋ سىندى قيمىلدارعا قاراتا بەلگىلەنگەن كاسىپورىن توبىنىڭ ىشكى جاعىنداعى باعانى مەڭزەيدى. ۋاقىتتىق باعا بەلگىلەۋدىڭ شارپيتىن اۋماعى اسا كەڭ بولىپ، ول ءارقايسى ەلدەر اراسىنداعى باجى سالىستىرماسىنداعى ۇقساماستىق جانە قاتىستى بەلگىلەمەدەگى پارىقتان پايدالانىپ، باجىدان جالتارۋدىڭ ءبىر ءتۇرلى ءتاسىلى. ۋاقىتتىق باعا بەلگىلەۋ-شەتەلدەگى سەرىكتىكتەردىڭ ىشكى جاعىنداعى تاۋار جانە ەڭبەككۇشتىڭ ۋاقىتتىق باعاسىن بەلگىلەۋ بولىپ قانا قالماستان، باسقا سالالاردا دا ماسەلەن، مال-مۇلىكتى قارىزعا الۋ، قارجى قوسۋ، ءبىلىم مەنشىك ۇقىعى جانە پاتەنت ۇقىعى، مايعا الىپ پايدالانۋ، ساتىپ الۋ، مايعا بەرۋ جانە  وزىندىك قۇندى باسقارۋ، ەڭبەككۇش راسمياتى سىندى جاقتاردا دا ۋاقىتتىق باعا بەلگىلەۋ ارقىلى باجىدان جالتارۋ ماقساتىنا جەتكەلى بولادى.

   ساناققا قاراعاندا، حالىقارالىق ساۋدا سوماسىنىڭ شامامەن ٪60 ى مەملەكەت اتتاعان سەرىكتىكتەردىڭ ىشكى جاقتاعى ساۋداسى ارقىلى قالىپتاسادى ەكەن. سەبەبى بۇل سەرىكتىكتەر ىشكى باعا بەلگىلەگەندە ۇنەمى ۋاقىتتىق باعا بەلگىلەۋ ءتاسىلىن قولدانىپ، باجى مولشەرىن ازايتىپ، پايدانى كوبەيتەدى. بۇل تۇردەگى باجىدان جالتارۋ ارقىلى قولعا كەلگەن ىرعىن پايدانى بۇل  سەرىكتىك باسقا جاقتاردا زاڭعا قايشىلىق جاساپ، ەسەپ-قيسابى جالپى بەتتىك تەكسەرىلگەندە بارىپ انىقتالماسا، ادەتتە ەشكىم سەزە المايدى ءارى جاۋاپكەرشىلىگىن قۋزاستىرمايدى.
 
بولىمشە سەرىكتىك قۇرۋ ارقىلى باجىدان جالتارۋعا بولادى

      بايلاردىڭ سەرىكتىگىن باجىدان جالتارتۋىنىڭ تاعى ءبىر تاماشا ءتاسىلى بولىمشە قۇرىلىمىن بولىمشە سەرىكتىككە وزگەرتۋ. بولىمشە قۇرىلىم  قۇرعاندا، سەرىكتىك مال-مۇلكىن تىزىمگە الدىرۋ باجىسى جانە ماركا  باجىسىن تاپسىرمايدى. باس سەرىكتىك بولىمشە قۇرىلىمنىڭ تيجاراتىن تىكەلەي باسقارىپ، بولىمشە قۇرىلىمى تۇرعان   ورىندا ەسەپ وتكىزۋ كەستەسىن تولتىرۋ، قازىنالىق باقىلاۋ تاراۋلارىنىڭ تەكسەرۋىنەن ءوتۋ جانە سەرىكتىك زاڭىنا بويسۇنۋداي ءتۇرلى اۋرەشىلىك ازايىپ، سەرىكتىك قازىنا ماتەريالىن اشكەرەلەمەيدى نەمەسە وتە از اشكەرەلەيدى. سەرىكتىك العاش قۇرىلعاندا ءتۇرلى قاراجاتتاردى تاپسىرۋعا تۋرا كەلەدى ءارى كوپ زيان تارتادى. سوندىقتان باجى تاپسىرۋشى تاۋەلدى بولعان مەملەكەت باجى جيناۋدا شەتەلدەگى بولىمشە قۇرىلىمدارىنىڭ وسى تۇردەگى شىعىندارى مەن زياندارىن باس سەرىكتىكتىڭ تازا پايداسىنان تارتىپ قالادى. وسىلايشا باس     سەرىكتىكتىڭ تابىس باجىسىنىڭ      اۋىرتپالىعى دا جەڭىلدەيدى.

     ال، بولىمشە سەرىكتىك قۇرعاندا باس سەرىكتىك جارنا قوسۋ ارقىلى تيجارات كىرىسىنەن الىناتىن باجىنى كەشىرىم ەتۋدەن الدىمەن يگىلىكتەنسە،جەرگىلىكتى ورىنداعى ۇكىمەت تە ۇنەمى بولىمشە سەرىكتىكتەردىڭ    باجىسىن كەشىرىم ەتۋ مەرزىمىن بەلگىلەپ بەرۋ نەمەسە باسقا ساۋدا تۇرلەرىنە قارجى قوسۋعا شابىتتاندىرۋ سىندى ءمان بەرۋ ساياساتتارىنان يگىلىكتەندىرەدى. بولىمشە سەرىكتىك تاپقان پايدا سول ءبىر جىل ىشىندە باس سەرىكتىككە جىبەرىلىپ، باس سەرىكتىكتىڭ پايداسىنا قوسىلاتىندىقتان، باس سەرىكتىك ۋاكلاتان باجى تاپسىرادى. وسىلايشا شەتەلدەگى باجى سالىستىرماسى ءوز ەلىندەگى باجى سالىستىرماسىنان تومەن بولعان جاعدايدا باس سەرىكتىك جانە باجى تاپسىرۋ ۋاقىتىن ۇزارتۋ سىندى تيىمدىلىكتەن يگىلىكتەنەدى. باجىدان جالتارۋ ءۇشىن شەتەلدەگى سەرىكتىكتەر  العاش تيجارات باستاعاندا، بولىمشە قۇرىلىم رەتىندە ساۋدامەن اينالىسىپ، تيجارات جانە بازار ساۋداسىندا بەلگىلى تاجىريبە توپتاعان جانە قىرۋار پايدا العان سوڭ بارىپ، بولىمشە قۇرىلىمدى بولىمشە سەرىكتىككە وزگەرتەدى.

      ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اسەرى ءالى تولىق ايىعا قويماعان قازىرگى جاعدايعا قاراتا، جۋىقتاعى بىرنەشە جىلدان بەرى ءارقايسى ەلدەر شەتەل سەرىكتىكتەرىنىڭ باجىدان جالتارۋىن تەجەۋ جانە تيىم سالۋ شارالارىن بارىنشا كۇشەيتتى. 2009-جىلى لوندوندا   اشىلعان 20 ەل توبى باسشىلارى    ءماجىلىسى كەزىندە باجىدان جالتارۋعا قارسى تۇرۋ باستى تاقىرىپ ەتىلدى. سول كەزدە باسىم كوپ سانداعى ادامدار دۇنيەدەگى ءىرى ەلدەردىڭ بەلسەنە سايكەسۋى جانە زور كۇشپەن قولداۋىندا باجىدان جالتارۋعا تيىم سالۋ شارالارى ايتارلىقتاي ونىمدىلىككە قول جەتكىزەدى دەپ تۇسپالداعان ەدى. وكىنىشكە وراي «جاقسىلىقتىڭ شەتى بىلىنە باستاعاندا، جاماندىق ازىرلەنىپ ۇلگىرىپتى» دەگەندەي، باجىدان جالتارۋ ءتاسىلىنىڭ كۇردەلىلىگى ءارى جەڭ ىشىندە جۇرگىزىلۋى سەبەپتى، باجىدان جالتارۋعا تيىم سالۋ شارالارىنىڭ ءونىمى دەگەندەي بولمادى.    وسىدان قاراعاندا، مىڭ جىلعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان باجىدان جالتارۋعا قارسى كۇرەس بۇدان بىلاي دا    ۇزدىكسىز جالعاساتىن كورىنەدى.
 
 اۋدارعان- گۇلباھار قۇرمانعالي قىزى
 

رەداكتورى: ارداق  كامالقان قىزى
 
تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.

مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.