ەەڭ جاڭا مازمۇندار
2019-جىلى 11-ايدىڭ 15-كۇنى 265-سان
-توپتاعى «اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاۋ، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاۋ» نەگىزگى تاقىرىپتىق تاربيەسى بارىسىندا پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ءتورتىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ رۋحىن مۇقيات ۇيرەنەيىك، دايەكتىلەندىرەيىك
شي جينپيڭنىڭ جاڭا ءداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىن جەتەكشى ەتىپ، پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى
شي جينپيڭنىڭ جاڭا ءداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىن جەتەكشى ەتىپ، پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى
ۇيرەنۋ مەن ىستەۋدى ۇشتاستىرۋعا تاباندى بولىپ، بۇقارا «اسىعاتىن،ۋايىمدايتىن» ىستەردى شەشىم ەتتى
جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام قۇرۋ
الەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ
سيىر بورداقىلاپ كىرىسىن ارتتىردى
يۋبايسايدان مول ءونىم الدى
كەدەيلىكتەن ارىلتۋدىڭ جولىن اشىپ، اۋقاتتانۋ ارناسىن كەڭەيتتى
پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ءتورتىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ رۋحىن ۇيرەنۋ، دايەكتىلەندىرۋ
پارتيا ۋستاۆى تانىمىن بەرىك ورناتىپ، پارتيا ۋستاۆىنىڭ، پارتيا قاعيداسىنىڭ، پارتيا ءتارتىبىنىڭ بەدەلىن قورعاپ، نازاردى باس نىساناعا شوعىرلاندىرىپ، تارباعاتايدى ويداعىداي قورعايىق، ويداعىداي ورنىقتىرايىق، ويداعىداي دامىتايىق
2019-جىلى 11-ايدىڭ 14-كۇنى 264-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 13-كۇنى 263-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 12-كۇنى 262-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 11-كۇنى 261-سان
پارتيا 19-كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ءتورتىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ رۋحىن ۇيرەنۋ، دايەكتىلەندىرۋ
2019-جىلى 11-ايدىڭ 9-كۇنى 260-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 8-كۇنى 259-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 7-كۇنى 258-سان
ناقتى ىستەۋ رۋحىمەن نەگىزگى تاقىرىپتىق تاربيەنىڭ تەرەڭدەۋىن، ناقتىلانۋىن ىلگەرىلەتەيىك
ءدوربىلجىن: ەگىنشى-مالشىلارعا سالاماتتىق «قامالىن» ورناتتى
ايناباستاۋ الەۋمەتتىك اۋماعى: «پارتيا قۇرىلىسى + يليان» قىزمەت وتەۋ تەكشەسى ارقىلى بۇقاراعا نولدىك ارالىقتان قىزمەت وتەدى
جالپى حالىق كوڭىل ءبولىپ، جاپپاي ات سالىسايىق
2019-جىلى 11-ايدىڭ 6-كۇنى 257-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 5-كۇنى 256-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 4-كۇنى 255-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 2-كۇنى 254-سان
2019-جىلى 11-ايدىڭ 1-كۇنى 253-سان
2019-جىلى 10-ايدىڭ 31-كۇنى 252-سان

قازاقتىڭ تەرىدەن جاسايتىن ىدىستارى

جولدانعان ۋاقىتى : 2017/4/27 12:06:57

ءازىز ءجۇنىسباي
  زامان دامىپ، عىلىم – تەحنيكا قانشا وركەندەسە دە وسى دۇنيەدە قازاق ۇلتى بولادى ەكەن، ۇلتتىڭ تاريحتان بەرگى ۇلتتىق سالت – سانا، مادەنيەتتەرىن باسقا ۇلت ازاماتتارىنا جەتكىزىپ تانىستىرۋ مىندەتىمىز. تاياۋ جىلداردان بەرى  ءبىر  ءبولىم ازاماتتارىمىزدا « قازاق قويى قوردالى مادەنيەت»، «جىلقى مادەنيەتى» دەپ ءبىر ۇلتتىڭ تاريحتا قالىپتاسقان مادەنيەتتەرىن ايۋانعا اپارىپ تەلىپ، بۇرمالاپ جاتقاندارىمىز دا بار. بۇنداي جانداي شاۋىپ، مادەنيەتىمىزدى ۇلتقا تاۋەلدى ەمەس ايۋانعا تاۋەلدى ەتىپ، جازىپ جەتكىزىپ، تاريح بەتتەرىنە قالدىرۋ ازىرگىلەردىڭ مىندەتى ەمەس.

  حالقىمىز تەرى ىدىستارىن جاساۋعا ىستەتەتىن ماتەريالداردى ءوزى باققان ءتورت تۇلىك مال، دالانىڭ قوڭىر اڭدارىنىڭ تەرىلەرىنەن، تەرى پىسىقتاپ بوياۋدى وزدەرى جورگەن ءوڭىردىڭ تابيعات ورتاسىنان العان. ىدىس جاساۋعا ىستەتەتىن مالداردىڭ تەرىسىن كەيبىرەۋىن بىتەۋ، كەيبىرەۋىن جاعداي سويعان. تەرىنى، مالدىڭ جاسىنا، ءتىرى ۋاعىنداعى تۇسىنە، كورىنىسىنىڭ ادەمى بولاتىندىعىنا، شىدامدىلىعىنا قاراي تاڭداعان. سابا، تۇلىپ، تورسىقتارعا ىستەتەتىن تەرىلەردى الۋعا مال سويىپ، تەرى سىپىرۋ شەبەرلەرىن تاڭداعان. تەرى كەپپەي تۇرىپ ءجۇنىن تاقىرلاپ سىپىرتىپ (الىپ)، كەرىپ، سوزىپ، ۇرلەپ، الا قۇرعاق ۋاعىندا ءپىشىپ، كەسكەن. سابا، تورسىقتاردى تىگىپ الىپ، ىستاپ، قىزىلعا سالعان. قالعاندارىنا تۇز جاعىپ كەپتىرىپ، ايران، ۇن، كەبەك قوسپالارىن جاعىپ يلەپ، ۋقالاپ، جۇمساتىپ، قىرىپ، وڭدەپ، بوياپ  قاجەتتى ىدىستارىن جاساعان.

  تەرىدەن جاساعان ىدىستار شىدامدى، قاجەتكە قاراي قاتتاپ، جازىپ الىپ ءجۇرىپ ىستەتۋگە قولايلى، ىشىنە قويىلعان (سالعان) ىشپەك – جەمەكتەرگە حيميالىق رەكسيا بەرمەيدى. كوشپەندى حالىق تۇرمىسىنا پايدالانۋعا قولايلى، تۇرلەرى كوپ، فورماسى ءار ءتۇرلى بولىپ، ورتا ازيانىڭ بايتاق دالاسىنا قونىستانعان ءار ۇلت حالىقتارىنىڭ ورتاق مادەنيەتى بولىپ قالىپتاسقان. قازاقتىڭ ءار رۋى ءار جەرلەردە قونىستانعاندىقتان، تەرى ىدىستارىن جاساۋ مادەنيەتتەرى دە ءبىر – بىرىنەن پارىقتى بولعان.

  سابا. ساباعا كۇزدە سوعىمعا سويىلعان (6 جاستان 10 جاسقا دەيىنگى) بيە تەرىسىن تاڭداپ، تەرىنى كەسپەي، تەسپەي، قىرتىستاماي، ەكى قابىرعاسىمەن جون، جوتالارىن جۇدىرىقتاپ  سىپىراتىن شەبەرلەرگە سويعىزعان. تەرىنى سىپىرا سالىپ، تەرى ۇستىنە ەتىن تۇزداپ نەمەسە تەرىگە تەگىس تۇز جاعىپ، تەرىدەگى  مايلاردى  قىرىپ الىپ، ءجۇنىن تاقىرلاپ (تىزەگە نەمەسە ارناۋلى اعاشتان جاسالعان ورىندىقتاردىڭ ۇستىنە قويىپ) قىرىپ الادى. تۇز جاعىپ، كەرىپ، سوزىپ، الا قۇرعاق بولعاندا سابانىڭ سيىمدىلىعى مەن فورماسىنا قاراي ءپىشىپ، كەسىپ تىگەدى. سابانى تىگۋگە بۇرىن مال تارامىستارىن ارنايى تىگىس تارامىس دەپ شيراتقان، تارامىستار مەن تەرىنىڭ تىگەتىن ەكى بەتىنىڭ اراسىنا سىزدىق سالىپ، تەرىنى تىزەگە باستىرعىمەن باسىپ وتىرىپ، ءبىزدى تىگىس اراسىن بىركەلكى ءجيى شانشىپ، قوس تارامىسپەن ەكى جاققا مىقتى تارتىپ، تەرى بەتتەرىن ءبىر – بىرىنە مىقتى كىرىستىرىپ تىككەن. تارامىستىڭ ۇشىن تۇيمەي، كۇيدىرىپ بىرىستىرىپ توقتاتقان.

  سابانىڭ فورماسى مەن سيىمدىلىعى تىككىزۋشىلەردىڭ (بۇيىرتقانداردىڭ) تاپسىرىسىنا قاراي بەلگىلى فورماعا لايىقتى ولشەم بويىنشا ءپىشىپ، كەسىلەدى. اتاپ ايتقاندا، ءارقانداي سابا ءتورت سايدان سابا فورماسىنا قاراي ۇقساماعان ولشەممەن كەسىلەدى. ءسۇيىر ءتورت بۇرىش فورمالى سابالاردىڭ الدىمەن الدىڭعى بەتىن تۇبىمەن قوسىپ، ءۇشىن ۇشكىلدەپ (30 – 40 سانتيمەتر ۇزىندىقتا) كەسىپ، ونان سوڭ ارتقى بەتى كەسىلەدى دە ۇشىن ۇشكىلدەپ ۇشىنا سابا باۋ تاعاتىنداي ەتىپ، 50 – 60 سانتيمەتر ۇشكىلدەپ كەسەدى. الدىڭعى بەتى ەكى يىعىنان 30 سانتيمەتر ۇزىندىقتاعى جەرى سابانىڭ اۋزى بولاتىندىقتان، ەكى يىقتان تەڭ، ۇشىنا قاراي سۇيىرلەپ، اۋزىن سىرتىنا قاراي قايىرىپ، تەرىنىڭ وزىمەن قيۋلايتىن ءبولىمىن قالدىرىپ كەسەدى. ەكى  جانىن  ۇقساس ۇزىندىق، ۇقساس كەڭدىكتە، تومەنگى جاعى كەڭ، جوعارعى جاعى تار، تومەنگى كەڭدىگى سابا تۇبىمەن تەڭ، جوعارعى كەڭدىگى سابا يىعىنا لايىقتى ءسۇيىر كەسىلەدى. ال دوڭگەلەك ءسۇيىر فورمالى سابالاردى ءتۇبىن دوڭگەلەكتەپ الدى-ارتقى بەتتەرىن تەڭ كەڭدىكتە اۋزىنا قاراي ۇشكىلدەپ، ارتقى بەتىن 30 سانتيمەتر شامالى ۇزىن كەسىپ، ەكى جانىنىڭ ءتۇبى كەڭ، اۋىز جاعىن تار كەسىپ تىگەدى. بۇل جەردە مىنانى ايتا كەتۋ ءتيىس: اكەم سابانى كوبىندە تىك ءتورت بۇرىش فورمالى جاسايتىن، الدىڭعى بەتىنە ورنەك سىزاتىن، تەرىنى تۇز جاعىپ اعارتىپ الىپ، سۋ بۇركىپ، جۇمساتىپ تىگىپ الىپ، ىستاپ، قىزىلعا سالاتىن. سابا تەرىلەرىنىڭ ءوڭىن (ءجۇن جاعى) سىرتىنا قاراتىپ تىگىپ، تىگىپ بولعان سوڭ ءبىر جاعىن جۇمىر  اعاشقا  توسەپ، اعاش بالعامەن ۇرىپ، جۇمىر اعاشپەن ىسقىلاپ تىگىسىن جاتقىزىپ، تەرىنى تىگىسىنەن ءبىر – بىرىنە جابىستىرىپ الىپ، ونان سوڭ ىشىنە قۇم، توپىراق تولتىرىپ، سىدىكتەپ نىعىزداپ، الا قۇرعاق بولعاندا سىدىرعىشپەن ورنەك  سىزىپ،  سابا  ابدەن  كەپكەندە ىشىندەگى توپىراقتى توگىپ، مورعا سالىپ بىرنەشە سابا تۇلىپ، تورسىقتاردى ءبىر جولدا، ىستان شىعاراتىن. ونان سوڭ  تالدىڭ، قارت قاراعايدىڭ، ىرعاي، تاستىڭ قىناسى سىندى قوسپالاردى قايناتىپ، سونىڭ سۋىنا مالىپ قىزىلدى سىڭىرگەن سوڭ سابانى جۋىپ ءىشى – سىرتىن مايلاپ، الدىمەن ىركىت قۇيىپ، ىستىڭ ءدامىن، ءيىسىن، قىزىلدىڭ ءنىلىن الىپ، سابانى كىرىكتىرىپ، قىمىز اشىتىلاتىن.

  كەيبىر اعاشى جوق وڭىرلەردە قورىم كيگىزدى قايناتىپ، سۋىنا سابا تەرىسىن مالىپ، ىستاۋ، قىزىلعا سالۋدى ءبىر رەتتە ورىندايتىن ادىستەردى دە باسپا بەتتەرىندە تانىستىرىپ جاتىر.

  تورسىق. جولاۋشىلار سۋسىن قۇيىپ قانجىعاعا بايلاپ الاتىن، قىمىز قۇيىپ كەرەگە باسىنا ءىلىپ قوياتىن ىدىس. ول كوبىندە تۇيە، وگىز تەرىلەرىنەن جاسالادى. تەرىنى جاس ۋاعىندا ءجۇنىن الىپ، تۇز جاعىپ، كەرىپ، سوزىپ، تورسىقتىڭ فورماسىنا كەلتىرىپ، سيىمدىلىققا قاراي ەكى بەتىن تەڭ ولشەپ، كەسىپ، ەكى بەتىنىڭ اراسىنا سىزىق سالىپ تىگىپ،  ونان سوڭ ىشىنە قۇمدى سىدىكتەپ نىعىزداپ الا قۇرعاق بولعاندا بەتىنە ءمۇيىز سىدىرعىشتىڭ ۇشىمەن ورنەك سىزىپ، اۋزىنا قايىڭ، دولانادان تىعىن جاساپ، تىعىنعا باۋ وتكىزىپ، باۋدىڭ ءبىر ۇشىن تورسىقتىڭ يىعىنا بەكىتەدى. ونان سوڭ ىستاپ قىزىلعا سالىپ، سابا سياقتى جۋىپ، ىستى، قىزىلدى كەتىرىپ كىرىلىكتىرىپ ىستەتەدى. تۇيە وركەشى تەرىسىنەن تورسىق جاساعاندا وركەش تەرىنىڭ ۇشى تورسىق تۇبىنە قاراتىلىپ، ەكى قاپتالىنان تورسىقتىڭ اۋىز جاعى شىعارىلادى.

  تۇلىپ. سۋسىن قۇيىپ، ازىق – تۇلىك سالاتىن تەرى ىدىس. تۇلىپتى ەشكى تەرىسىنەن، قوڭىر اڭ، بۇزاۋ، قۇلىن تەرىلەرىنەن جاسايدى. تەرىسىنە قاراي: ەشكى تۇلىپ، ەلىك تۇلىپ، بۇزاۋ تۇلىپ، قۇلىن تۇلىپ دەپ اتايدى. ەشكى تۇلىپتارىنىڭ كەيبىرەۋىن قىزىل تۇلىپ، كەيبىرەۋىن اق تۇلىپ دەيدى. قىزىل تۇلىپتى دا، اق تۇلىپتى دا جاساعاندا تەرىنىڭ جاس ۋاعىندا ءجۇنىن الىپ تۇز جاعادى. اق تۇلىپتى ايرانمەن يلەپ، سۇزبە (قاتىق) سالادى. قىزىل تۇلىپتى، ىستاپ، قىزىلعا سالادى. قالعان تۇلىپتاردىڭ ءجۇنىن الماي، يلەپ جاسايدى.

  قاپ، داعار. استىق سىندى ازىق-تۇلىك سالاتىن جىلقى، ەشكى تەرىلەرىنەن جاسالاتىن ىدىس. تەرىنىڭ ءجۇنىن الىپ، يلەپ، بوياپ، تارامىس نەمەسە تۇيەنىڭ شۋدا جۇنىنەن يىرىلگەن جىپپەن تىگىپ، اۋزىن تەرى نەمەسە بۇلمەن قيۋلايدى.
قورجىن. قۇلىن تەرىسى، ەلىك، قوزى، لاقتاردىڭ بۇشپاق تەرىلەرىنەن جاسالعان، جولاۋشى جۇرگەندە، كوشكەندە كيىم – كەشەك باسقا دا ۇساق – تۇيەك بۇيىمدارىن سالىپ، ەردىڭ ۇستىنەن اتكوپشىكتىڭ استىنان سالاتىن ءساندى جاسالعان قورجىن. قورجىننىڭ استىڭعى تەرىسىن يلەپ الىپ، ۇستىڭگى بەتى مەن جاپقىشىن پۇشپاق تەرىلەردى يلەگەن سوڭ تۇسىنە قاراي تاڭدايلاپ، قۇراپ، ءىشىن استارلاپ، قيۋلارىن كەستەلەپ، ساندەپ تىگەدى.

  قاۋعا. كەيدە كونەك دەپ تە ايتىلادى. بۇل بيە، تۇيە ساۋعاندا ىستەتەتىن تەرى شەلەك. قۇدىقتان سۋ تارتۋعا، جاقىن ارالىقتان بالالار اپكەشپەن سۋ اكەلۋگە دە ىستەتەتىن تۇيە، سيىر تەرىسىنەن ءجۇنىن الىپ، تۇز جاعىپ، كەرىپ، سوزىپ، قاجەتتى سيىمدىلىعىنا قاراي ءتۇبىن، قابىرعاسىن ولشەپ، ءتۇبى مەن اۋزىنا الدىن الا دايارلاعان مەتال شەڭبەرلەرىن سالىپ، تارامىسپەن نەمەسە تۇيەنىڭ شۋداسى، جاباعىنىڭ جالىنان يىرىلگەن جىپتەرمەن تىگەدى. اۋىز شەڭبەرى ءتۇپ شەڭبەرىنەن ءسال كەڭ بولادى. اۋزىنىڭ ەكى جانىنا تەرىنى قاباتتاپ تىگىپ، باۋ تاعىلادى. ونان سوڭ ىستايدى، قىزىلعا سالادى.

  دۇڭگىرشەك. قايماق، كىلەگەي سالىپ، ءمالىم ۋاقىت سورعىتىپ سارى ماي شايقايدى. بۇل ىدىستى جاساۋ قاۋعا جاساۋمەن ۇقساس، سابا جاساۋدان قالعان قيقىمداردى ماتەريال ەتەدى. ءتۇبى مەن اۋزىنا ادەتتەگى سىم تەمىر نەمەسە توبىلعى سىندى يىلگىش، شىدامدى اعاشتاردى ىستەتەدى. ەكى جانىنا تەرىنى قاباتتاپ تىگىپ، وسى جەردەن باۋ بەكىتىلەدى. اۋزىنا تاقتايدان قاقپاق جاسالادى. ىستاپ، قىزىلعا سالادى.

  كىسە. ەرتەدەگى جاۋگەرشىلىك، كەيىنگى الىس ساپارلار مەن جورتۋىلعا شىققاندار ەت، قۇرت، ىرىمشىك سىندى پىسقان تاعامداردى سالىپ، بەلبەۋىنە وتكىزىپ، ات ۇستىندە بايلاپ الاتىن دوربا. ءبىر جاق بەتىنەن اۋزىن جاۋىپ تۇراتىن جاپقىش شىعارىپ، باۋ تاعىپ، اۋزىن بەكىتەدى. ەكى جانىنان بەلدىك وتكىزەتىن بالداق تاعىلادى. ماتەريالى سابا، تورسىق جاسايتىن تەرىلەر. بۇل ەرتە زاماننىڭ ىدىسى بولعاندىقتان بىزگە اتى، فورماسى جەتىپ، «كىسى بولاتىن بالانى كىسەسىنەن تانيمىز» دەگەن ماقال قالىپتى.

  باسپاق. تالىس دەپ تە اتالادى. ساحارا حالقىنىڭ تۇرمىسىنا قاراي وتباسى ومىرىندە ىستەتىلەتىن بالعا - شوت، كەمپىر اۋىز، ءبىز، بۇرعى، قول ارا، ىڭعىرۋ، ءتۇرپى، ۇسكى، قاشاۋ، تەسكىش، كەسكىش، سىدىرعى، ەگەۋ، قايراق، ت.ب جابدىقتار سالاتىن جىلقىنىڭ باس تەرىسىنەن جاسالعان ىدىس. جىلقىنىڭ باس تەرىسىن ءجۇنىن الماي يەلەپ، ءجۇن جاعىن سىرتىنا قاراتىپ، ەكى جاقتاۋىنىڭ سىرتىنا تاقتايشا بەكىتىپ، تاقتايشادان لايىقتى ارالىق قالدىرىپ تەسىپ، تاسپادان باۋ وتكىزىپ، اۋزىن بايلايدى. باسپاقتى ساندەۋ ءۇشىن كەكىلىن ەكى كوز شاناعىن ءبىر جاعىنا كەلتىرىپ، كوز شاناعىنا اينەك شارىك ورناتىپ، كەرەگە باسىنا ءىلىپ قويسا نەمەسە جۇكتىڭ استىنا تىكتەپ قويسا، ءوز سانىمەن كوركەم كورىنەتىن ءۇي مۇلكى بولعان.

  قاپشىق.  كوشى-قوندا، مال وتارلاتقاندا،اڭ اۋلاعاندا، جولاۋشى جۇرگەندە وت قاجەتى ءۇشىن، وت ىلىندىرەتىن شاقپاق جانە قۋدى قاپشىققا سالىپ الا جۇرەتىن بولعان. قاپشىق ءىرى قارا تەرىلەرىنەن، كەيىندەپ زاۆودتا مانەرلەنگەن ۇلتاننان جاسالعان. ول سىرتى ەكى قابات تەرى، ىشكى جاعى قالتالى بولىپ، ىشىنە قۋ، شاقپاق تاس، باسقا قاجەتتى نارسەلەرىن سالاتىن، تۇبىنە تەمىردەن جال تەمىر بەكىتىپ، شاقپاق تاسقا قۋدى قوسىپ ۇستاپ، جال تەمىرمەن قاتتى جانعاندا وت ۇشقىنى شىعىپ قۋعا ءىلىنىپ، تامىزدىق بولعان. قاپشىقتى ەرلەر بەلىنە بايلاپ جۇرگەن.

  وق قاپشىق. اڭشىلار، جورتۋىلشىلار وزدەرى جاساعان وقتارىن سالىپ، بەلىنە بايلاپ الاتىن وق قاپشىقتارى دا بولىپتى.
قىن. قازاق ەر ازاماتتارىن ءتۇزدىڭ ادامى دەپ، ۇرپاقتارىنا جانىنا باكى، پىشاق سالۋدى ەسكەرتىپ، باكى، پىشاق سالاتىن قىن جاساتىپ بەرىپ، باكى، پىشاق الىپ ءجۇرۋدى سالتقا اينالدىرعان. قىندى بىلعارى، وپايكە، كون سىندى ونەركاسىپتە مانەرلەنگەن تەرىلەردەن، ادەتتە وزدەرى سويعان مال تەرىلەرىنەن دە يلەپ  جاساپ الاتىن بولعان. كەيبىر قىنداردى كوك ساۋىرمەن ورنەكتەپ، كوز ورناتىپ، اسەمدەپ تە جاساپ، بەلگە بايلاپ جۇرگەن.

  شونتاي. مال باعۋمەن شۇعىلداناتىن حالقىمىز مالدا ۇنەمى كەزدەسەتىن اقساق، توقساق، جاۋىر- جارا سىندى مالدارىن ەمدەۋدە قاجەت بولاتىن ءدارى - دارمەكتەر مەن سايماندارىن سالاتىن تەرى دوربالارىن قوشقار، تەكەلەردىڭ ەن تەرىلەرىن جارماي بولەك الىپ، يلەپ، وڭدەپ، بوياپ، قيۋلاپ، اۋزىن بۇرمەلەپ، باۋ وتكىزىپ، ادەتتە كەرەگە باستارىنا ءىلىپ قويىپ، سۋ ءتيىپ دامدەنۋدەن ساقتانىپ ىستەتكەن شونتايداعى دارىلەرى بۇزىلماي، سايماندارى جوعالمايدى ەكەن.

  قورىتىپ ايتقاندا، قازىرگى ادامدار  ومىرىندە، تۇرمىستا قولداناتىن بۇيىمدارىن بازاردان الىپ، ۇلتىمىزدىڭ تەرى ىدىستارىن تۇرمىستا پايدالانۋ سيرەپ كەتتى. ماقالاداعى كەيبىر اتاۋلار ورتا جاستاعىلاردان تومەنگىلەرگە تۇسىنىكسىز بولاتىنى تابيعي. سوندىقتان كەيبىر اتاۋلارعا تۇسىنىك بەرە كەتۋ ءجون سياقتى.

  بىتەۋ سويۋ.   تۇلىپ  جاساۋ، ناۋقاس ادامداردى تەرىگە سالۋدىڭ قاجەتى ءۇشىن ەشكى، بۇزاۋ، ەلىك، قۇلىن، قويلاردىڭ تەرىسىن جارماي بىتەۋ سىپىرادى. ۇيگە ساندەپ ءىلىپ قويۋدىڭ قاجەتىنە قاراي، تۇلكى، قۇندىز تەرىلەرىن دە بىتەۋ سىپىرادى.
مايەك.  ۋىزعا تويىنعان تولدەردىڭ اسقازاندارىندا بولاتىن اق ىرىمشىك. مايەكتى تولدەر سۋىققا، ءتۇرلى دەرت - دەربەزدەرگە ءتوزىمدى كەلەدى.

  سىزدىق. تەرىنى ءبىر - بىرىنە بەتتەستىرىپ تىككەندە، كەيىن تىگىستەن سۋ وتپەۋى ءۇشىن اراسىنا تەرىدەن، بۇلدان (شۇپەرەك) ءجىپ وراپ، سىزدىق قويىپ تىگەدى.

  تارامىس. ءىرى قارالاردى سويعاندا سيراقتارىنان الىناتىن ءسىڭىر. بۇرىنعىلار مال سويعاندا تارامىسىن الا سالىپ، وسىمدىك كۇلىن جاعىپ كولەڭكەگە كەپتىرگەن. شيراتقان تارامىستاردى ىستەتۋ تۇرىنە قاراي قايۋ، تىگىس، بۇرمە دەپ اتاعان. كەپكەن تارامىستاردى ۇرىپ، بۇراپ جۇمساتىپ، شيراتۋ تۇرىنە قاراي: جىڭىشكە، ورتا، جۋان تاراپ، تارامىس شيراتىپ ىستەتكەن. تارامىستى تاراۋ، شيراتۋ ەرتەدە ايەلدەردى شەبەر، ىسكەر بولۋعا تاربيەلەۋدەگى ءبىر ءتۇرلى ءادىس بولىپتى.

  مور. مور دەگەن اتاۋ ەكى تۇرگە قاراتىلادى. ءبىرى، تەرى  ىدىستارىن  ىستاۋ ءۇشىن جەردەن شۇڭقىر قازىپ جاسالاتىن قۇرىلعىنى ايتادى. جەردى شۇڭقىرلاپ قازىپ، ەسىك جاعىن 3 - 4 مەتر كاڭ (ءتۇتىن جۇرەتىن جول) ارقىلى جەر وشاققا جالعاپ، ءتور جاعىنان مورجا شىعارىپ، ىشىنە ىستالاتىن تەرىلەردى قويىپ العان سوڭ بەتىن ءتۇتىن قاشپاستاي ەتىپ ۋاقىتتىق جاۋىپ، ءتۇتىندى مورجادان شىعارادى. جەر وشاققا قايىڭ، قاراعاي بۇتاقتارىن، الما، ورىك سياقتى ءتۇتىن ءيىسى جاعىمدى اعاشتاردى ءبىر اپتا شامالى ۋاقىتپەن باياۋ جاعادى. ەندى ءبىرى، قويدىڭ پورقىسىنا (كوڭىنە) وت تۇتاندىرىپ، وعان ۋىق-كەرەگە،  شاڭىراق  جاسايتىن اعاشتاردى كومىپ، قىزعاندا تەزگە باسادى.

  تەز. جۋان، جۇمىر اعاشتان  جاسالعان ورىندىق فورمالى اسپاپ. ونىڭ ۇستىڭگى جاعىنىڭ ءدال ورتاسىن قاشاپ، ويىپ، وسى جەرگە قىزعان اعاشتاردى قاجەتكە قاراي ءۇي اعاششىلارى تەزگە باسىپ تۇزەتىپ يەدى.

  شاقپاق تاس. وڭاي وت ۇشقىنىن شىعاراتىن تاس سىنىعى.
قۋ. كەر جايلاۋلاردا وسەتىن كەڭ جاپىراقتى ءشوپ. كۇزدە جاپىراعى سارعايىپ قۋراعاندا، جاپىراعىن جيىپ الىپ ۋقالاسا ماقتا ءتارىزدى يلەكتەنەدى. بۇنى شاقپاقتىڭ قۋى دەپ ارنايى ساقتاپ، ىستەتەردە قاراعاي كومىرىنىڭ ۇشاعىن قوسادى. بۇرىنعىلار كونە ماقتانى دا قاراعاي كومىرىنە ۋقالاپ قۋ دەپ ساقتايدى ەكەن.

  قىزىل. تەرى ىدىستارىن ىستاعان سوڭ ونان ارى پىسىرىپ، تەرىنى پىسىقتاپ بەرىكتىگىن ارتتىرىپ، ءوڭ (ءتۇس) بەرىپ، كورىنىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەرتەدەگى كوشپەندى شارۋاشىلىقتا قولدانىلاتىن بوياۋ ءادىسى.  بۇندا تەرى ءتۇسى قىزارادى.
سىدىرعىش. ورىمشىلىكتە تىلگەن تاسپانىڭ جۋان-جىڭىشكەلىگىن، قالىڭ-جۇقالىعىن تەڭشەيتىن جابدىق (سايمان). بۇنى ەشكى مۇيىزىنەن ارنايى جاساپ، ساقتاپ ىستەتەدى. قازىر دە ورىمشىلەر ىستەتەدى.

  رەداكتورى: اراي ەركىن قىزى
 
  تورابىمىزدان ماقالا كوشىرەتىن بولساڭىز ، توراپ اتىن بەرىپ قويۋدى ۇمىتپاڭىز، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگىن قۋزاستىرامىز.

   مسالى: «تارباعاتاي اقپارات تورابىنان» الىندى.

 

 
powered by IlgharCMS 3.2 www.ilghar.cn